تبیین معنای جهاد در تفسیر رهبر معظم انقلاب

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین حسین براتی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، 12 اسفندماه در نشست «تفاوت و تمایز معنایی جهاد و قتال براساس آیه 73 سوره توبه» از سلسله نشست‌های «سی شب سی آیه» که از سوی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، سخنرانی کرد.

 

متن سخنان به شرح زیر است: 

 

شهادت رهبر عظیم‌الشان انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای را خدمت همه بزرگواران و دوستان تسلیت عرض می‌کنم، همچنین شهادت جمع زیادی از ایرانیان عزیز را تبریک و تسلیت می‌گویم؛ تبریک از این جهت که همه این افراد، در نزد خداوند از نعمات بهره‌مند و بر خوان کرم الهی متنعم هستند و تسلیت به خاطر اینکه ما عزیزانی را در کشور از دست داده‌ایم.

 

بحث بنده نگاهی به یکی از آیات سوره مبارکه برائت یا توبه متناسب با شرایط کنونی کشور است. بنده چند سال قبل مقاله‌ای را در این زمینه تحقیق کردم و رجوع به تفسیر رهبر معظم انقلاب در مورد سوره توبه داشتم و به آیه 73 توبه رسیدم که فرموده است: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ ۚ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ۖ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ؛ ای پیامبر! با کافران و منافقان به جهاد برخیز و نسبت به آنان سخت گیری کن [و درشت خو باش]؛ و جایگاهشان دوزخ است؛ و دوزخ بد بازگشت گاهی است.

 

آیا بین قتال و جهاد به عنوان دو مفهوم همسانی وجود دارد و می‌توان آن‌ها را به جای همدیگر استفاده کرد؟ در معناشناسی شناختی این اصول وجود دارد که هر تعبیری بر مفهوم‌سازی خاص مبتنی است و این پرسش وجود دارد که این مسئله در قرآن هم صادق است یا اینکه هر تعبیری را می‌توان به جای تعابیر دیگر هم به کار برد؟ معناشناسی شناختی می‌گوید باید بین تعابیر مختلف در موقعیت‌های مختلف تفاوت قائل شویم اینکه چرا در یک آیه قتال و در آیه دیگر یقتلون و در آیه دیگر هم یقتلون و جهاد و یجاهدون و ... به کار رفته است.

 

در عربی یضرب با ضارب تفاوت ظریفی دارد، گرچه ما شاید آن را به جای همدیگر به کار ببریم؛ همچنین در قرآن مجاهد داریم ولی مقاتل نداریم؛ قرآن فرموده است: لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ ۚ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً.

قرآن در این آیه مفهوم‌سازی کرده است، یعنی قرآن به دنبال مقاتل‌پروری نیست لذا این واژه در قرآن به کار نرفته است ولی مجاهد، واژه با کاربرد عام و بار ارزشی است لذا در آیات مختلف به کار رفته است. خداوند جنگ دشمنان را جهاد معرفی نمی‌کند بلکه قتال می‌داند و می‌فرماید شما هم با آنان مقاتله کنید. جهاد واژه عام است و در سوره عنکبوت سخن از جهاد کبیر داریم و برخی هم جهاد را به صغیر و کبیر و اکبر تقسیم‌بندی کرده‌اند. 

 

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در تفسیر سوره برائت که در سال 1350 نوشته شده است، دقت ظریف و زیبایی به بحث جهاد در ذیل آیه 73 توبه داشته است؛ سؤال در مورد این آیه آن است که اگر جهاد را به معنای قتال بگیریم، جهاد با منافقین چگونه خواهد بود؟ مگر پیامبر(ص) با منافقان نبرد نظامی کردند لذا باید به مفهوم‌سازی‌های قرآنی دقت بکنیم که جزء اعجاز بیانی قرآن است. 

 

ایشان در مورد واژه کنز در آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ۗ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ»، هم بحث زیبایی دارند و فرموده است که قرآن با معنای عمیق‌تری درباره این واژه مفهوم‌سازی کرده است. در مورد آیه ولایت در آیه 71 سوره برائت هم ایشان معنای زیبایی از ولایت ارائه کرده‌اند.

 

همچنین در بحث زکات و معنای دقیق این کلمه به خصوص با توجه به بعد فقاهتی ایشان. زکات در مدینه تشریع شده است و در همه آیات به معنای همان اصطلاح حکم شرعی نیست لذا مفسر باید در کار تفسیر در گفتمان قرآن قرار بگیرد و معنای یک واژه ر ا مورد توجه قرار دهد.

ایشان چند نکته مهم در این باره فرموده است از جمله اینکه جهاد را به نبرد نظامی منحصر نکرده‌اند؛ ایشان نظرات صاحب جواهر، شهید اول  و .. را در این مورد آورده و فرموده است که مفسران، جهاد را به معنای فقهی آن در نظر گرفته‌اند که همان نبرد نظامی است ولی وقتی با مشکلاتی مواجه شده‌اند، درصدد توجیه و عذر برآمده‌اند که اشکالات بیشتری درست کرده است.

 

رهبر شهید انقلاب، جهاد را صرفاً مسلحانه نمی‌داند؛ همچنین ایشان به روایتی از علی بن ابراهیم قمی با این مضمون پرداخته است که حضرت امیر(ع) به مفاد این آیه عمل کرده، یعنی با منافقین به نبرد پرداخته است. 

 

ایشان آورده است این روایت سند درستی ندارد و خطاب آیه هم پیامبر(ص) است نه حضرت علی(ع)؛ بنابراین نمی‌توان خطاب آیه مبنی بر جهاد را منحصر به قتال کرد؛ ایشان هر نوع مبارزه و مقاومت در برابر دشمن را برای اعتلای کلمه الله، جهاد می‌دانند و جالب است که در مورد جاهدوا باموالهم و انفسهم هم معتقدند که به کار گرفتن مال در راه خدا هم جهاد است.

 

رهبر شهید به اختلاف قرائت در این آیه هم اشاره دارند و می‌فرمایند که اختلاف قرائت «جاهد الکفار بالمنافقین» است؛ ایشان معتقد است این قرائت غیر مشهور و نامعتبر است و شاهدی چون چند روایت ضعیف مرسل ندارد و باز همان نکته‌ای که عرض شد: یعنی معنا ندارد ما آیه را تغییر بدهیم تا از دل آیه بخواهیم جهاد را به قتال منحصر کنیم.

 

ایشان تأکید دارند آیه را نباید تغییر بدهیم و خراب کنیم لذا اگر جهاد به معنای عام باشد، جهاد زبانی، مالی، فرهنگی، تبیین و ... هم معنا خواهد داشت. ما گاهی با سکوت و گاهی با زبان، گفتار و ... جهاد می‌کنیم.