از سنت‌محوری تا نظام‌سازی؛ نقشه راه مدیریت در تفسیر سوره کوثر

سه نوع تحویل سال داریم: نخست، سال سلوکی که با ماه مبارک رمضان آغاز می‌شود؛ بدین معنا که در وادی عرفان، ماه رمضان مبدأ سلوک است. دوم، تحویل سال تقدیر که همان شب قدر در ماه رمضان است. سوم، تحویل سال براساس هجرت پیامبر(ص) و سال شمسی که با نوروز مقارن است.

نخستین رویکرد، انگاره حداقل‌گرایی آماری است که بر پایه رویکردی محتاطانه و نص‌گرا بنیان نهاده شده است؛ بدین معنا که باید دایره آیات مدیریتی را به آیاتی محدود کنیم که به‌ صورت صریح و آشکار با این مقوله مرتبط‌اند. کتاب آقای قرائتی که ۳۰۰ اصل مدیریتی را مطرح کرده، از این نمونه است. در برابر این رویکرد، انگاره حداکثرگرایی قرار دارد که همه آیات را مدیریتی می‌داند؛ مانند آثار طنطاوی در تفسیر خود یا طرفداران تفاسیر علمی همچون غزالی و دیگران.

انگاره سوم در حوزه تفسیر مدیریتی، کشف نظام‌های مدیریتی مانند نظام انگیزش، رهبری و... است. انگاره دیگر نیز انگاره نظام مدیریتی اسلامی است؛ برای مثال، در سوره کوثر گاهی قصد داریم به‌ صورت تدبری و براساس نگاه استنطاقی پیش برویم. به‌عنوان نمونه، در بحث جبران خدمات و تشویق، خداوند کوثر را به‌عنوان عطا به پیامبر(ص) پیشکش کرده است. کوثر براساس سیاق آیات همین سوره، از جنس نسل و ذریه است.

یعنی ما از زمان و مکان الغای خصوصیت می‌کنیم؛ در این صورت، پیامبر(ص) از آن جهت که شأن یک مبلغ را دارد، مشمول چنین دفاعی از سوی خداوند می‌شود. این انگاره، سنت‌محور است و خداوند سنت خود را نشان می‌دهد؛ بدین معنا که برخورد مدیریتی خداوند هنگام مواجهه دشمنان با رهبر جامعه اسلامی و تمسخر و استهزای او، شدید است.

در این رویکرد، شخص حقوقی پیامبر(ص) مورد خطاب است؛ یعنی پیامبری که رهبر جامعه اسلامی و مبلغ رسالت الهی است و از سوی دشمنان دل‌شکسته شده، با اعطاهای الهی مورد دلجویی قرار می‌گیرد تا کسی جرئت نکند برای رهبران دینی و مبلغان الهی مانعی ایجاد کند. بنابراین، انگاره سنت‌محوری می‌کوشد قوانین تغییرناپذیر الهی را تبیین کند. کتاب «سقوط و رشد تمدن‌ها در قرآن» نیز به این موضوعات پرداخته است.

سنت دیگری که در این آیات وجود دارد، آن است که مدیر در برخورد با دشمنان هتاک اسلام باید به‌گونه‌ای عبرت‌آموز و همراه با اعلان عمومی عمل کند تا دیگران حساب کار خود را بدانند. آقای رضایی اصفهانی نیز همین سوره کوتاه را با رویکردهای مختلف روان‌شناسانه، مدیریتی و... تفسیر کرده‌اند.

گاهی در مواجهه با سوره کوثر، بر آن هستیم که وظایف مدیریت را تبیین کنیم. برای نمونه، در دانش مدیریت پنج سؤال و مسئله اصلی برای مدیر مطرح است: نخست برنامه‌ریزی؛ دوم سازمان‌دهی؛ سوم بسیج منابع و امکانات؛ چهارم هدایت و رهبری؛ و پنجم کنترل و نظارت. این پنج وظیفه بر عهده مدیر است. براساس این چارچوب، به قرآن و به‌ ویژه سوره کوثر مراجعه می‌کنیم تا ببینیم چه نکاتی را در اختیار ما قرار می‌دهد.

اینکه خداوند کوثر را به رسول‌الله(ص) عطا کرده و آینده جهان را برای مسلمانان ترسیم می‌کند و در کنار آن، برخورد شدید خود با دشمنان را نیز مطرح می‌سازد، نشان از نظارت و برخورد قاطع دارد؛ بدین معنا که دشمنان تو دم‌بریده و مقطوع‌النسل خواهند بود و اقدامات آنان به ثمر نخواهد رسید. این سنت الهی بیانگر آن است که روزگار دشمنان رهبر جامعه اسلامی تیره خواهد شد.

در آیه دوم نیز خداوند تأکید می‌کند در برابر نعمتی که به تو عطا کرده‌ام، هم نماز به‌جا آور و هم قربانی کن؛ یعنی نعمت‌ها مسئولیت‌آفرین‌اند و در قبال هر نعمتی که خداوند به انسان می‌دهد، او باید قدردانی عملی و زبانی داشته باشد و شکرگزار باشد. در اینجا تنها نماز کفایت نمی‌کند و قربانی نیز باید انجام شود.

بدین‌ترتیب، در سایر رویکردهای تفسیر مدیریتیِ سوره کوثر نیز می‌توان به نکات دیگری دست یافت. در حوزه تفسیر قرآن، ۱۴ رویکرد مدیریتی مطرح است که به چند نمونه از آن‌ها اشاره شد. یکی دیگر از جلوه‌های تفسیر مدیریتی قرآن، انگاره الگوگیری از مدیریت الهی است؛ بدین معنا که در سوره‌های مبارکه مشاهده می‌کنیم خداوند در عالی‌ترین سطح مدیریت، چگونه عمل کرده است و ما نیز براساس تخلق به اخلاق الهی از آن الگو می‌گیریم. به بیان دیگر، هنگامی که خداوند در سوره کوثر با پیامبر خود چنین رفتار می‌کند، از او دلجویی به عمل می‌آورد و با دشمنان برخوردی قاطع دارد، ما نیز باید از این رویکرد درس بگیریم.

رویکرد دیگر، انگاره سیره‌پژوهی معصومان(ع) است؛ یعنی تلاش کنیم از شیوه مدیریتی انبیا و اولیای الهی الگو بگیریم. استاد نقی‌پورفر در حوزه مدیریت سابقه‌ای طولانی و آثار ارزشمندی دارد که می‌تواند برای ما مفید باشد.

مدیریت حضرت ذوالقرنین، حضرت موسی(ع)، حضرت سلیمان(ع) و نیز مدیریت نبی اعظم(ص)، از نمونه‌های برجسته مدیریتی در قرآن کریم است که در کتاب «اصول مدیریت اسلامی و الگوهای آن» اثر حجت‌الاسلام نقی‌پورفر به آن پرداخته شده است. کتاب دیگر ایشان با عنوان «نگرشی نو به نظام اسلامی» نیز به‌ تازگی منتشر شده است.