«یس»؛ قلب تپنده اصول بنیادین دین
یک پژوهشگر قرآنی گفت: سوره یس بهدلیل طرح جامع اصول بنیادین دین شامل توحید، نبوت و معاد و نیز فضائل گستردهای که در روایات برای تلاوت و انس با آن بیان شده، قلب قرآن نام گرفته و حروف مقطعه آغازین آن نیز در نگاه مفسران، معانی و تفاسیر متعددی از نام پیامبر(ص) تا یکی از نامهای قرآن و اسماء الهی را دربرمیگیرد.
ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن و ماهی که شب قدر در آن چون قلبی تپنده میدرخشد، فرصتی است تا از دریچهای تازه به عمق قرآن کریم بنگریم. سوره مبارکه یس که پیامبر(ص) آن را قلب قرآن نامیدهاند، نهتنها راهنمای ما در مسیر ایمان و هدایت است، بلکه هر آیهاش پنجرهای بهسوی رازهای توحید، معاد و رحمت الهی میگشاید. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسلهگفتوگوهایی بهمناسبت این ماه با علیاکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآنی و دکترای علوم قرآن و حدیث، در شماره بیستوسوم به بررسی انتخاب حکیمانه دو صفت رحمن و رحیم در آیه عظیم بسمله، راز حروف مقطعه «یس»، جایگاه سوره یاسین با عنوان قلب قرآن و جامعیت اعتقادی و تربیتی این سوره پرداخته است. این مجموعه ۳۰ قسمتی، ما را با پیوند عمیق مفاهیم هدایت، انذار، تقدیر و سبل السلام در قرآن و همچنین رازهای نهفته در آیات سورههای یس و قدر آشنا میکند.
ایکنا ـ در آغاز گفتوگو، بیان نکات تفسیری تکمیلی سوره یاسین را از «بسم الله الرحمن الرحیم» ادامه دهید.
پس از اتمام تفسیر سوره مبارکه یس براساس تفسیر حجتالاسلام والمسلمین محسن قرائتی، از این شماره به بعد، به تفسیر این سوره براساس تفاسیر دیگر میپردازیم و نکاتی تقدیم میکنیم.
بیشتر بخوانید:
- تبیین استدلالی قرآن درباره معاد و اراده مطلق الهی
- آیات سوره یاسین و راز شکرگزاری انسان در برابر نعمتهای الهی
- قرآن؛ معیار بیدارسازی فطرت و سنجش زندهدلی انسان
- درسهای اخلاقی سوره یاسین از جوانی تا پیری
- ترسیم نظام عدالت الهی در قیامت؛ از تجسم اعمال تا گواهی اعضای بدن
- سیاست گام به گام شیطان و راهکارهای قرآنی مصونیت از وسوسهها
- نقش اختیار انسان در برابر وسوسههای شیطان
- قیامت؛ تجلی همزمان قدرت، رحمت و عدالت الهی در سرانجام انسان
- انفاق و باور به قیامت؛ دو شاخص سنجش مسئولیتپذیری انسان در نگاه قرآن
- مرز علم و ایمان در سوره یاسین؛ جایی که پیشرفت بشر به رحمت الهی گره میخورد
نقش آیه عظیمه «بسمله» در آسمان هر سوره از جمله سوره مبارکه یس، همانند نقش خورشید است که نور رحمت رحمانیه و رحیمیهاش بر سراسر وسعت سوره و همگی آیاتش بهمثابه کرات منظومهاش میتابد.
این نکته دقیقی است که همه قاریان، حافظان، مفسران قرآن و حتی مستمعان کلامالله باید به آن توجه داشته باشند؛ یعنی نباید به آیه عظیمه بسمله فقط با نگاه تبرک و برای شروع تلاوت بنگریم، بلکه این آیه را هر لحظه بر سر هر آیه که میخوانیم و میشنویم، همچون تاجی مرصع و منور بگذاریم و در آیه تدبر کنیم.
یکی دیگر از نکات قابل توجه در آیه عظیمه «بسم الله الرحمن الرحیم»، آغازگری با صفات و اسماء جامع رحمانیت و رحیمیت ذات اقدس الهی است؛ در حالی که میشد با صفات و اسماء دیگری مانند قدیر و علیم و یا ترکیبی از یکی از صفات رحمت با صفتی دیگر بیاید و نشانگر و روایتگر دوگانه دیگری از اسماء حسنای الهی باشد.
این انتخاب حکیمانه الفاظ و اسامی، بیانگر این حقیقت والاست که سایه رحمت خداوند پیش از هر چیز بر سر هر آیه از آیات مندرج در هر سوره، از جمله سوره مبارکه یس که قلب قرآن است، قرار دارد.
اینک با این الگو، یک بار دیگر به آیات مندرج در این سوره نگاهی میاندازیم: «بسم الله الرحمن الرحیم، یس»، «بسم الله الرحمن الرحیم، والقرآن الحکیم»، «بسم الله الرحمن الرحیم. انک لمن المرسلین»؛ در آیه بسمله، عظمت الهی در قالب رحمت همهجانبه، یعنی با دو صفت مکمل و متمم رحمان و رحیم آمده است، حال چنانچه یس را وجود نازنین رسولالله(ص) بدانیم که هست و طبق فرموده خود قرآن، ایشان رحمة للعالمین است، ارتباط آیه بسمله با یس روشنتر میشود. این خصوصیت، مخصوص دو سوره طه و یس است و در سایر سورههای قرآن مشاهده نمیشود.
ایکنا ـ با توجه به دیدگاههای متعدد مفسران درباره حروف مقطعه «یس»، این حروف چه پیامهای معرفتی و الهیاتی درباره جایگاه پیامبر(ص)، حقیقت قرآن و نسبت خدا با انسان دارد؟
نخست مناسب است درباره دو حرف مقطعه «یس» سخن گفته شود؛ حروفی که درواقع نام این سوره مبارکه نیز براساس آنها شکل گرفته است. سوره مبارکه «یس» که قلب قرآن نامیده شده، با همین حروف مقطعه آغاز میشود. در قرآن کریم، ۲۹ سوره وجود دارد که با حروف مقطعه آغاز میشوند. بعضی از این سورهها نام خود را از همین حروف گرفتهاند و بعضی دیگر نامهای متفاوتی دارند. سوره یس با وجود آنکه نامهای دیگری نیز برای آن ذکر شده، اما مشهورترین نام آن همان «یس» است که همه آن را شنیدهایم.
درباره این دو حرف مقطعه، مفسران بزرگ قرآن کریم دیدگاههای متعددی بیان کردهاند و همه این دیدگاهها قابل پذیرش است؛ زیرا در مباحث تفسیری، هنگامی که مفسری واجد شرایط مطلبی درباره قرآن بیان میکند، سخن او قابل توجه است و معمولاً با سایر دیدگاهها نیز منافاتی ندارد. البته مفسر واجد شرایط، خود موضوعی گسترده و تخصصی است.
مفسران درباره «یس» چند دیدگاه مهم مطرح کردهاند. نخستین و مشهورترین دیدگاه آن است که «یس» یکی از نامهای مبارک پیامبر اسلام(ص) است. بر همین اساس، تعبیر «آل یاسین» که در زیارت آل یاسین و بعضی متون دیگر آمده، به معنای اهل بیت پیامبر(ع) دانسته شده است.
دیدگاه دوم این است که «یا» حرف ندا و «سین» اشاره به «سید المرسلین» یا «سید الاولین و الآخرین» است؛ یعنی خطاب الهی به پیامبر اکرم(ص) با این معنا که «ای پیامبر، ای سرور فرستادگان.» دیدگاه سوم بیان میکند که «یا» حرف نداست و «سین» از واژه انسان گرفته شده است. بنابراین، مفهوم آن میتواند خطاب عام الهی به انسان باشد.
دیدگاه دیگر آن است که «یس» خود یکی از نامهای قرآن کریم است. بر این اساس، در عبارت «یٰس وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ»، تقارن میان واژه «یس» و قرآن با واو قسم نشان میدهد که «یس» نیز از نامهای قرآن است. گفته شده قرآن بیش از ۵٠ نام دارد که یکی از آنها «یس» است.
دیدگاه دیگری نیز مطرح شده که «یس» را از اسماء حسنای الهی میداند و آن را یکی از نامهای خداوند معرفی میکند. اینها مجموعه دیدگاههایی است که مفسران درباره این حروف بیان کردهاند.
ایکنا ـ وقتی سوره «یس» با عنوان قلب قرآن معرفی میشود، این تعبیر چه کارکرد معرفتی و تربیتی در فهم منظومه معارف قرآن دارد و چه ویژگیهایی، این سوره را به محور مفاهیم بنیادین قرآن تبدیل کرده است؟
درباره خود سوره مبارکه یس آمده است که «لِكُلِّ شَيْءٍ قَلْبٌ و قَلبُ القرآنِ، یٰس.» برای هر چیزی قلبی وجود دارد؛ یعنی کانونی حیاتبخش و مرکزی تأثیرگذار. بر این اساس، قلب قرآن کریم، سوره «یس» معرفی شده است. مفسران بزرگ قرآن در اینباره تقریباً اتفاق نظر دارند؛ زیرا کمتر سورهای در قرآن یافت میشود که فضائل آن به اندازه فضائل سوره یس بیان شده باشد.
روایات فراوانی درباره فضیلت این سوره نقل شده است، از جمله از امام صادق(ع) نقل شده که هر کس سوره یس را در روز تلاوت کند، در طول آن روز از آفات و بلاها محفوظ خواهد بود و روزی گستردهای نصیب او میشود. همچنین، هر کس این سوره را شب پیش از خواب تلاوت کند، خداوند هزار فرشته را مأمور حفظ او از هر شر و آسیبی میکند.
در حدیث دیگری از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که سوره یس در تورات نیز ذکر شده و در آنجا با نام «مُعِمَّه» آمده؛ واژهای که به معنای عمومیتآفرین است. هنگامی که از پیامبر(ص) پرسیده شد، این عمومیتآفرین به چه معناست، فرمودند: «هر کس با این سوره مأنوس شود، مشمول همه خیرات دنیا و آخرت خواهد شد و بهرهای گسترده از برکات الهی نصیب او میشود.»
در روایت دیگری از پیامبر اکرم(ص) آمده است که هر کس سوره یس را تلاوت کند، گناهان او آمرزیده میشود. در بعضی نقلها، ثواب تلاوت این سوره برابر با ۱۲ ختم قرآن و در نقل دیگری، معادل ۲۲ ختم قرآن بیان شده است.
همچنین از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که اگر سوره یس بر بالین بیماری تلاوت شود که در حال احتضار است، به تعداد هر حرف از این سوره، ۱٠ فرشته نزد او حاضر میشوند، برای او طلب آمرزش میکنند و هنگام قبض روح همراه او خواهند بود. این فرشتگان پس از وفات نیز در تشییع جنازه حضور مییابند، بر او درود میفرستند و تا هنگام دفن، او را همراهی و از سختیها و آسیبهای قبر محافظت میکنند.
در روایتی دیگر آمده است، اگر بیماری که در آستانه مرگ است، خود سوره یس را تلاوت کند یا این سوره نزد او خوانده شود، فرشته رضوان (نگهبان و کلیددار بهشت) با جامی از نوشیدنیهای بهشتی نزد او میآید، او را سیراب میکند، بشارت بهشت میدهد و او با حالت سیرابی از دنیا میرود، در قیامت سیراب برانگیخته و با سیرابی وارد بهشت میشود.
در روایت دیگری نیز نقل شده است که هر کس یک بار سوره یس را تلاوت کند، ثواب ۲٠ حج برای او نوشته میشود. همچنین، هر کس این سوره را بشنود، همانند کسی است که هزار دینار طلای ناب در راه خدا صدقه داده باشد. افزون بر این، اگر کسی سوره یس را در قبرستان تلاوت کند، سبب کاهش عذاب همه دفنشدگان آن قبرستان خواهد شد.
به قاری قرآن که سوره یس را تلاوت کند، به تعداد همه افرادی که در آن قبرستان مدفون هستند، حسنات عطا میشود. همچنین، درباره تلاوت قرآن آمده است، قاریای که سوره یس را بخواند، مقامش آنقدر بالا میرود که به مقام شفاعت میرسد.
مرحوم علامه طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان در ابتدای تفسیر سوره مبارکه یس، اوصاف شگفتانگیزی درباره این سوره بیان کردهاند و بهویژه بر آیه پایانی این سوره تأکید فراوان دارند و آن را از آیات برجسته و بسیار عمیق و علمی قرآن میدانند: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ.»
بهطور کلی، علامه طباطبایی(ره) تأکید دارند که سوره یس با توجه به محتوای آیاتش، سورهای جامع و کامل است؛ زیرا هم به توحید، هم به نبوت و هم به معاد اشاره میکند و این سه اصل اساسی دین را بهصورت مفصل مورد بررسی قرار میدهد. همچنین، بعضی فروعی را که از این اصول منشعب میشوند، مطرح کرده و درباره آنها سخن گفته است.
ایکنا ـ با توجه به پیوند مباحث توحید، نبوت و معاد در سوره یس، این سوره چگونه میتواند الگوی جامع هدایت اعتقادی و اخلاقی انسان معاصر باشد و چه نقشی در اصلاح سبک زندگی دینی ایفا میکند؟
درباره محتوای این سوره، در تفسیر نمونه نیز به نقل از آیتالله مکارم شیرازی آمده که محتوای سوره یس بیدارگر، ایمانبخش، مسئولیتآفرین و زاینده تقواست. به همین دلیل، این سوره قلب قرآن نامیده شده و این همه سفارش درباره قرائت و انس با آن بیان شده است.
از دیگر نامهای سوره یس، «دافِعَه» است. دلیل این نامگذاری آن است که گفتهاند این سوره بلاهای دنیا و آخرت را از خواننده خود دفع میکند. نام دیگر این سوره، «قاضیه» است. وجه تسمیه این نام نیز آن است که گفتهاند این سوره حاجات دنیوی و اخروی کسی را که آن را تلاوت کند، برآورده میکند؛ زیرا «قاضیه» از ریشه «قضاء» به معنای برآوردهشدن حاجت گرفته شده است. تأکید فراوانی نیز شده که این سوره را به فرزندان خود آموزش دهیم و در این زمینه روایات متعددی نقل شده است.
در تفسیر اطیبالبیان، ذیل تفسیر سوره مبارکه یس، از قول شیخ طوسی(ره) روایتی از امام صادق(ع) آورده شده که یکی دیگر از القاب این سوره، «ریحانةالقرآن» است. قال الصادق(ع): «علّموا أولادَکُم یٰس فإنَّها ریحانهُ القُرآن.»
آخرین نکته آن است که در روایتی آمده: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَرَأَ طه وَيس قَبْلَ أَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِأَلْفِ عَامٍ.» گوینده این روایت بهطور دقیق مشخص نشده، اما در بعضی متون تفسیری نقل شده است. ترجمه روایت چنین است که خداوند متعال سورههای طه و یس را پیش از آفرینش آسمانها و زمین، بهمدت هزار سال قرائت فرموده است. ما حقیقت این مطلب را بهطور کامل درک نمیکنیم و فقط متن روایت و ترجمه آن را نقل میکنیم.
براساس این روایت، پیش از آفرینش عالم هستی، قرائت این دو سوره مطرح بوده و از اینجا مباحثی همچون آل طه، آل یاسین، ولایت و خلقت نور اهل بیت(ع) پیش از خلقت جهان مورد توجه قرار میگیرد.
از مجموع این روایات، مطالب مربوط به بحث در این بخش کفایت میکند. انشاءالله در بخشهای بعدی وارد بررسی بعضی آیات سوره یس خواهیم شد که نکات تفسیری بسیار زیبایی دارند و بیان آنها خالی از لطف نخواهد بود.
انتهای پیام
