خرد؛ بنمایه مقاومت ایرانی در برابر سلطه جهانی
عضو هيئت علمی دانشگاه اصفهان با بیان اینکه روح ایرانی با خرد عجین شده است، گفت: شیوه کنونی ما برای مقاومت در مقابل سلطه جهانی، آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز از همین مایه خردورزانه برخوردار است.
به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، نشست «ابعاد اجتماعی رسانهای بعثت جامعه ایران» از سلسلهنشستهای تبیینی جنگ رمضان، به همت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه اصفهان، چهارشنبه، پنجم فروردینماه بهصورت برخط برگزار شد.
در ابتدای این نشست، علی ربانی، عضو هیئت علمی گروه جامعهشناسی دانشگاه اصفهان با بیان مقدمهای در خصوص هویت ایرانی در وضعیت کنونی اظهار کرد: در تحولات و حوادث بزرگ معمولاً جنبههای بزرگی نهفته است که گاه از چشم پنهان میماند؛ ولی تعداد بسیار اندکی از اندیشمندان و حکما سعی میکنند به عمق این حوادث پی ببرند و در لایههای بنیادین و عمیق آن حادثه، دانشهای نوین و فهم تازهای از زندگی و حیات اجتماعی انسان به دست بیاورند.
وی با اشاره به جنگ رمضان ادامه داد: انقلاب اسلامی، جنگ رمضان و از این دست رخدادها، لایههای عمیقی دارد که باید به شکل عمقی به آنها توجه کنیم. فوکو سعی کرد اندیشههای نابی از منظر علوم اجتماعی برای شناخت و فهم انقلاب اسلامی به دست آورد. او انقلاب اسلامی را به روح یک جهان بیروح تعبیر کرد. در امتداد تحولات بزرگ جامعه بعد از انقلاب اسلامی، ما سه دوران دفاع مقدس را تجربه کردیم.
این استاد دانشگاه بیان کرد: در دوران انقلاب کبیر فرانسه، فردی مثل ویکتور هوگو با آنچه در رمان بینوایان نوشت، توانست برای لایههای عمیقی که در جامعه فرانسه و بهطور کلی در اجتماع انسانی وجود دارد، حکمتهای ارزشمندی به دست بیاورد که دههها بعد مورد توجه واقع شد.
ما یک ملت به معنای واقعی هستیم
وی افزود: واقعیت این است که ما یک ملت هستیم؛ یعنی یک واحد اجتماعی که در طول قرنها در اثر روابط و نظام حکومتی و فرهنگی که در این قلمرو سرزمینی شکل گرفته، به وجود آمده و موجب نوعی مشابهت و سنخیت روحی و فکری شده است. قرنهاست که مردم ایران مفهوم ملیت را به معنای واقعی تعبیر کرده و به عبارتی، در برهههای مهم تمدنی حضور داشتهاند. این امری است که میتوانیم از آن به روح مشترک یا هویت مشترک یاد کنیم.
ربانی اضافه کرد: از دوران باستان مطالعاتی وجود داشته که نشان میداده ایرانیها جنبههای سیاسی و سرزمینی مشترکی داشتهاند. یکی از منظومههای هویتی ایران به دوران اوستایی، کیانی و هخامنشیان برمیگردد. البته ابتدا بیشتر جنبه قومی و نژادی داشته، ولی بعد در دوره ساسانیان، جنبههای سیاسی، سرزمینی و تا حدی دینی پیدا کرده است.
وی با اشاره به یکی از مهمترین پژوهشگران خارجی در عرصه ایرانشناسی گفت: جراردو نیولی کتابی به نام «ایده ایران» دارد که شامل مقالهها یا نوشتارهایی درباره ریشه جامعه یا در اصل آرمان ایران است. سیدمنصور سیدسجادی مترجم این کتاب است. این پژوهشگر در کتاب خود نشان داده که منظومه هویتی و ایده ایران و هویت ایرانی از دوران باستان شکل گرفته است. افراد دیگری همچون شاهپور شهبازی، استاد مطالعات ایران نیز در این زمینه مطالعات گستردهای انجام دادهاند. احمد اشرف، از جامعهشناسان معروف ایرانی معاصر نیز در زمینه هویت ایرانی تحقیقات ارزشمندی داشته است.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: اگر کسی مایل باشد با دیدگاههای احمد اشرف، شاهپور شهبازی و جراردو نیولی آشنا شود، اثری با نام «هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی» به فارسی منتشر شده که ترجمه و تدوینش را دکتر حمید احمدی برعهده داشته و از سوی نشر نی منتشر شده است. در کتاب «تضاد غرب و شرق» اثر پروفسور رفیعپور هم چنین آمده که ما اولین ملتی هستیم که در تاریخ بشر ظهور کرده و عناصر یک ملت به معنای واقعی را دارا بودهایم.
وی درباره آمیزش روح ایرانی با ایمان و خرد اظهار کرد: جنبه دینی در هویت باستانی ما و در ملیت و تاریخ ایران باستان کاملاً آشکار، ولی از آن مهمتر، اعتلایافتن روح ایرانی است. از اوایل قرن پنجم هجری به بعد، معارف اسلامی با روح ایران آمیزش بیشتری پیدا کرد. همینطور از نظر سیاسی با گذشت زمان، هرچند ما از نظر قلمرو حاکمیتی و سیاسی از اعراب عربستان جدا میشویم، ولی روحمان با اسلام آمیزش بیشتری پیدا میکند.
پیوند ایران و اسلام در طول تاریخ
ربانی با اشاره به نهضت ابومسلم خراسانی تأکید کرد: این نهضت اگرچه علیه بنیامیه و در مسیر مخالفت با آنها بود، ولی مخالفت با اسلام را در خود نداشت. اصلاً بهدلیل اجرای احکام اسلام، ایرانیها در پی آن بودند که بنیامیه را بیرون کنند تا شاید بنیعباس بتواند این مسیر را دنبال کند و آنها را به اسلام واقعی برساند. سپس تا دوران صفویه و معاصر، در طول بیش از ۱۴ قرن میبینیم که ایران همیشه قدرتمندتر شده و در عین حال، روز به روز پیوندش نیز با اسلام قویتر و نیرومندتر شده است. قدرتمندتر به این معنا که استقلال هویتی بیشتری از خود نشان داده و ملیت منسجمتری به نمایش گذاشته است.
وی با ذکر حدیثی از امیرالمؤمنین(ع) که از سوی پیامبر(ص) نقل شده است، ادامه داد: در این حدیث آمده که پیغمبر اکرم(ص) فرمودند: «به خدا قسم که من میبینم مردم ایران آنطور که شما در ابتدا بهخاطر اسلام با آنها میجنگیدید که مسلمان بشوند، در آینده آنها با شما میجنگند که شما را مسلمان کنند.»
این استاد دانشگاه با بیان عنصر دوم، یعنی خرد ایرانی گفت: دانشمندان از دوران قدیم این مطلب را مورد توجه قرار داده و بیان کردهاند که روح ایرانی خردی دارد و بنیادی را در این سرزمین و در این قلمرو خاص شکل داده است. شیوه کنونی ما برای مقاومت در مقابل سلطه جهانی، آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز از همان مایه خردورزانه برخوردار است.
حضور مردم اصل ماجراست
در ادامه، احمد مهرشاد، عضو هيئت علمی گروه جامعهشناسی دانشگاه اصفهان بیان کرد: اولین چیزی که باید به آن توجه کنیم، این است که در وضعیت بسیار ویژهای قرار داریم. بسیاری مواقع ممکن است بهدلیل خاصبودن پدیدهای که در معرض آن هستیم، به آن توجه نکنیم. برای نمونه، حضور مردم که به انقلاب اسلامی منجر شد، برای برخی اندیشمندان بهویژه در غرب مورد توجه قرار گرفت، درحالیکه در جامعه خودمان برخی افراد در بدنه علوم اجتماعی به این موضوع زیاد توجه نکردند و آن را در مقام یک پدیده ویژه مورد مطالعه قرار ندادند.
وی افزود: تقریباً از صبح یکشنبه، ۱۰ اسفندماه و بعد از اعلام خبر شهادت رهبری عزیزمان، حضور مستمر مردم در خیابان در طول روز و شب بسیار پررنگ شده است. حد بسیار وسیعی از حضور را به شکل موزائیکی و پراکنده مشاهده میکنیم. گویی هر کسی در حال جایابی خودش است، بیآنکه نوعی سازماندهی منسجم ببینیم. حضور مردم با این ابعاد، حدود یک ماه و نیم بعد از خشنترین درگیریهای خیابانی در دهههای اخیر جامعه ما بوده است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: معتقدم آنچه امروز با آن روبهرو هستیم، حضور مردم است. مردم در حاشیه موضوع نیستند. مردم و بعد اجتماعی اصل ماجراست. حتی پایان جنگ هم وابسته به همین موضوع است. جنگ یک ویژگی شاید منحصر بهفرد دارد و آن هم اینکه آغاز مسیر و پایانش به نظام جامعه و کنش و واکنشهایی که جامعه انجام میدهد، وابسته است.
وی اضافه کرد: تحلیل من این است، طرحی که دشمنان برای جامعه ما داشتند، پیشبردن جامعه به سمت فروپاشی اجتماعی بود. رژیم صهیونیستی بهویژه در درگیریهایی که در طول دو سال و نیم گذشته در منطقه داشته، همواره به نقاط ثقل حریفان خودش در فلسطین حمله میکرده است. همچنین، با تکنیکهای بسیار خشن و متنوع، نوعی فروپاشی فرهنگی را در جامعه غزه دنبال میکند.
مهرشاد با اشاره به سخن رهبر شهید انقلاب گفت: رهبر شهید ما معتقد بودند که غربیها همواره طرحریزیهای بسیار دقیقی برای جامعه ایران انجام میدهند، ولی دچار خطای محاسباتی هستند؛ از این منظر که نمیتوانند ابعاد عمیق جامعه ایران را بهدرستی فهم کنند. در یک نگاه شاید تصور آنها از جامعه ایران نوعی جامعه تودهای بود؛ یعنی جوامعی که در آنها رهبری یا رأسی وجود دارد و شما توده یا انبوهی از آدمها را میبینید که به آن رهبری یا رأس متصل هستند. اگر رأس را قطع کنید، این توده شبیه گله و رمهای است که رها میشود و امکان انسجام خودش را از دست میدهد.
وی اظهار کرد: تلقی من این است که عملاً آنچه آیتالله خامنهای در طول مدت رهبریشان دنبال کردند، این بود که اولاً جامعه رشد و بلوغ بیشتری پیدا کند. از طرفی، ایشان نهادها و ساختارهای رسمی را بهشدت مورد حمایت قرار میدادند. در نقطه شهادت ایشان، شما نتیجه و ثمره این مسیر و صبوری را مشاهده کردید که نه نهادهای اقتصادی، سیاسی، نظامی و اجتماعی ما به فروپاشی گرفتار آمدند و نه الزاماً مردم رها شدند.
تغییر کنشگری رسانه ضدایرانی
سپس محسن گودرزی، عضو هیئت علمی گروه جامعهشناسی دانشگاه اصفهان بیان کرد: اینکه روح ایرانی با ایمان و خرد عجین شده و پیوند خورده است، برخی فلاسفه به «لوگوس» تعبیر میکنند. لوگوس ایرانی به تعبیر من، هم ایمان و هم خرد را دربرمیگیرد.
وی در خصوص شبکه ایران اینترنشنال و نقش آن در شرایط کنونی گفت: طبیعتاً نوع کنشگری این شبکه در شکلدادن به این بعثت اجتماعی به تعبیری مؤثر بوده است. درواقع، ایران اینترنشنال پدیدهای کاملاً منحصر بهفرد در حوزه مطالعات علوم اجتماعی، علوم ارتباطات و جامعهشناسی رسانه در کشور ماست. ما پیش از این مثلاً رادیو بی بی سی و نقش آن در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را داشتیم. احتمالاً عزیزان در جریان هستند که این شبکه رادیویی با رمزی مشخص اعلام کرد که این کودتا باید انجام شود و آن رمز را مشخصاً برای شخص شاه فرستاد.
این استاد دانشگاه افزود: در شرایط کنونی، اینکه یک شبکه تلویزیونی اینچنین نقش اطلاعاتی در فضای یک کشور ایفا کند، بینظیر است. شما حتما در جریان هستید، بسیاری از بمبهایی که بر سر مردم ریخته شد، بهدلیل کدهایی بود که ایران اینترنشنال داد که مثلاً نیروهای بسیجی در فلان مسجد هستند و شاید با فاصله یکی دو ساعت، آن مسجد بمباران میشد.
وی اضافه کرد: شبکههای تلویزیونی و رادیویی و رسانههای اجتماعی عموماً عنصر جنگ نرم شناخته میشوند، ولی حقیقتا شبکه ایران اینترنشنال به عنصری جنگی و اطلاعاتی تبدیل شده و این تغییر کنشگری از جنگ نرم به نظر من، موضوع پژوهشی بسیار منحصر بهفرد است که میتوان به آن پرداخت.
گودرزی با مقایسه رسانه ملی و شبکه ایران اینترنشنال گفت: مشخصاً رسانه رسمی ما، یعنی صدا و سیما در ساعتهای اولیه جنگ صرفاً تحلیل ارائه میکرد، در صورتی که در ساعات ابتدایی جنگ که اینترنت هم ملی نشده بود، در تلگرام و شبکههای اجتماعی، تصاویر اصابت بمبها به بیت رهبری و جاهای مختلف تهران را میدیدیم.
وی تصریح کرد: اینکه رسانه ملی ما نمیتواند خلاقیت، سرعت عمل و ابتکار عمل داشته باشد، طبیعتاً به اقتضای سیاسیاش مربوط است. وابستگی این رسانه به حاکمیت و مجوزهایی که باید از سمت شورای عالی امنیت ملی برای انتشار اخبار و اطلاعرسانیها دریافت کند، نقش دارد؛ در صورتی که مثلاً شبکه ایران اینترنشنال در روایتگری خودش این خلاقیت را داشت و توانست در همان ساعات اولیه، خبرهای سخت را که الزام یک بحران است، ارائه دهد.
روایتگری؛ برگ برنده رسانه
این استاد دانشگاه ادامه داد: طبیعتاً اگر صداوسیمای ما هم میتوانست در جایگاه یک رسانه استقلال داشته باشد، کنشگری بهتری داشت. شبکه ایران اینترنشنال توانست در عرصه روایتگری، گوی سبقت را از صدا و سیما برباید. ایران اینترنشنال مثل هر شبکه تازهتأسیس بر محتواهای ارسالشده از سوی مردم تأکید زیادی دارد.
وی تأکید کرد: به اعتقاد من یکی از اصلیترین نقاط ضعف ما، روایتگری است. ممکن است شما پژوهشی ببینید که میگوید محتوای خشونتآمیز باعث میشود کودکان خشن شوند و رفتار خشن از خودشان بروز بدهند. فردای آن روز، پژوهش دیگری این را نقض میکند. هر دو پژوهش هم صحیح است. علوم ارتباطات مملو از این پژوهشهاست.
گودرزی گفت: نمیتوانیم با اطمینان عرض کنیم که محتوای ایران اینترنشنال باعث اتفاقات دیماه شد و خیانت نوجوانان و جوانان را به وطن رقم زد. بسیاری از عوامل محیطی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، اثرگذاری ایران اینترنشنال را شکل میدهد. معتقدم جوانی که در خیابان اعتراض میکند یا شعار میدهد، ممکن است متأثر از ایران اینترنشنال باشد؛ ولی جوانی که به قرآن تعرض میکند، مسجد آتش میزند، بر بدن مجروح و زخمخورده نیروی امنیتی چاقو میزند و...، ریشه رفتارش در دیدن یا ندیدن ایران اینترنشنال نیست.
وی اظهار کرد: میتوانیم ایران اینترنشنال را کاتالیزور بدانیم؛ ولی ریشهاش جای دیگر است و به تربیت برمیگردد. آماری به شکل غیررسمی ارائه شد که در اتفاقات دیماه بیشتر افرادی که دستگیر شده بودند، ۷۰ درصدشان مشکلات تربیتی و خانوادگی داشتند. این یعنی حواسمان به علتالعلل اتفاقات دیماه باشد.
انتهای پیام
