رمزگشایی از «لکنت ادبی» در روایت جنگ
کاظم رستمی، نویسنده و پژوهشگر در نشست علمی «ادبیات جاری جنگ تحمیلی سوم»، با دستهبندی انواع واکنشهای هنری جوامع به پدیده جنگ، از شکلگیری نوعی «لکنت ادبی» در بازنمایی حماسههای ملی انتقاد کرد. وی با استناد به دادههای آماری کتابخانههای عمومی کشور، ضمن تحلیل تغییر ذائقه مخاطبان از رمانهای عامهپسند به آثار ترجمه، بر لزوم یافتن زبان مشترک با مردم تأکید کرد. رستمی همچنین با اشاره به پدیده «مبعوث شدن مردم» در تحولات اخیر، حضور همگرا و حماسی طبقات مختلف جامعه در میادین را بستری مستعد برای تولید روایتهای هنری نوین دانست که فراتر از کلیشههای رسمی، هویت تمدنی ایران را حفظ میکند.
به گزارش ایکنا، کاظم رستمی؛ نویسنده و پژوهشگر، 30 فروردینماه در نشست علمی «هماندیشی ادبیات جاری جنگ تحمیلی سوم» که از سوی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، گفت: معمولا چند نوع ادبیات و هنر در نسبت جنگ و جامعه ایجاد میشود؛ اولین نوع ادبیات تنفر از جنگ و تمایل به صلحطلبی است که در آلمان و ژاپن بعد از جنگ شاهد آن بودیم. طبیعیگرایی افراطی و صلحطلبی شدید را در نسبت جامعه ژاپن بعد از جنگ با جنگ شاهد بودهایم.
وی افزود: نوع دیگر ادبیات و هنر از سوی برخی جوامع مانند ایران رخ میدهد که به ادبیات پایداری و مقاومت و دفاع مقدس مشهور است. جامعه ایران که یک هویت مستقل جمعی دارد از این هویت خود در قالب هنر، دفاع میکند و نوع دیگر جامعهای است که از حالت پایداری و مقاومت فرا رفته است، زیرا جامعه از هم پاشیده است مانند غزه اما ادبیات و هنری تولید میکند که هویت تمدنی خودش را حفظ کند.
رستمی بیان کرد: این انواع واکنشها وقتی رخ میدهد که جامعه در هر شکلی حالت طبیعی خود را دارد؛ اگر جامعهای متجاوز است و باز هنر حماسی تولید میکند ادبیات و هنر آن دستکاری شده است. در این شرایط ذهن افراد جامعه در حوزه ادبیات وهنر دستکاری شده است زیرا اصلا معنا ندارد کسی که متجاوز و شروع کننده جنگ است ادبیات پایداری و حماسی تولید کند کما اینکه وقتی جامعهای مانند ایران مورد تهاجم قرار گرفته است نباید ادبیات و هنر ضد جنگ و تنفر از جنگ تولید کند مگر اینکه ذهن برخی از هنرمندان و ادیبان و شاعران دچار دستکاری شده باشد و البته اگر از روی عمد باشد در این صورت آن فرد جاسوس و خائن است.
این پژوهشگر ادبیات اظهار کرد: به واسطه ارتقایی که مفهوم انقلاب در فرهنگ و ادبیات و هنر جامعه ایران ایجاد کرد به تدریج ادبیات حماسی با بخشی از جامعه فاصله پیدا کرد و ما دچار لکنت ادبی و هنری شدیم.
وی اضافه کرد: در اواخر دهه 80 در نهاد کتابخانههای عمومی طرحی دادیم که متناسب با فضای هر استان یکسری کتاب تهیه شود و به مرور سامانه کتاب من ایجاد شد؛ بر این اساس مخاطب وارد این سامانه شده و درخواست کتاب میدهد و اگر کتاب نبود مدیر سامانه بلافاصله نبود این کتاب را به تهران اطلاع میدهد و چون کارشناسان با استادان در ارتباط هستند کتاب را تهیه و به دست مخاطب میرسانند.
رستمی ادامه داد: این اتفاق ابتدا در دو استان سپس در چند استان دیگر اجرا شد و اکنون در کل کشور در حال اجراست. این کار اطلاعات و دادههای فراوانی در اختیار ما قرار داد زیرا ما از طبقات عمومی مردم مخاطبان چند ده هزار نفری شناسایی کردیم و حتی مثلا مطلع بودیم فلان فرد در فلان شهر کوچک در چند سال اخیر چه کتبی سفارش داده است و نوع علاقهمندی او چیست. این آمار اطلاعات دقیق جامعهشناسی و ادبیات و هنری در اختیار ما قرار داد.
رستمی گفت: بخش مهمی از کتابخانههای کشور افرادی هستند که خود را برای کنکور آماده میکنند اما به شکل عجیبی درخواست کتب رده ادبیات و روانشناسی در مدت زمان معینی از درخواست کتب کنکور پیشی افتاده بود و در بیان ادبیات رمان دره اول را داشت.
وی افزود: یکی از مسئولان کتابخانه شهرک قدس تهران به بنده گفت که بیش از 70 درصد کتب امانی این کتابخانه رمان است و جالب اینکه دو کتاب رمان با زاویه فکری کاملا متضاد به یک اندازه به امانت رفته بود.
رستمی بیان کرد: با فهم آنچه مربوط به ادبیات عامه است میتوان زبان مشترک با خواست هنری ادبی مردم پیدا کنیم. مثلا فیلم لیلی با من است یا سه بخش خداحافظ رفیق به شدت ادبیات و زبانی داشت که با مردم ارتباط برقرار کرد.
نگاه غیرمنصفانه به برخی شعرا
وی افزود: نداشتن زبان هنری و ادبی و نداشتن گفتوگو با ادبیات جامعه را متأسفانه شاهد هستیم. در حوزه شعر مثلا بزرگواری مانند مرحوم ابوالفضل سپهر و مرحوم آقاسی را داریم اما هنوز نگاه تندی به این دو مرحوم در بین شاعران و ادبا وجود دارد که به نظر بنده نگاه نقادانه تند و غیرمنصفانه است و این در حالی است که برخی شاعران که در تلویزیون هستند و دیده شده و میشوند مخاطب کمتری نسبت به آنها دارند.
رستمی تصریح کرد: هنر و ادبیات عامهپسندان میتوانند سطح جامعه را هم ارتقاء و هم تنزل بدهد و هر دو کارکرد را دارد؛ مثلا در کمتر از یک دهه اخیر جامعه ارتقاء پیدا کرده است و حوزه عام رمان پسند ایرانی تقریبا بی رونق و کم رونق شده است و جامعه به سمت رمان عامهپسند ترجمه پیش رفته است.
وی افزود: در جنگ اخیر و جنگ 12 روزه، اتفاقاتی در میادین و سطح جامعه ما رخ میدهد که عجیب است و به تعبیر رهبر شهید مبعوث شدن مردم است که در حوزه ادبیات و هنر میتواند مورد توجه قرار گیرد. باید روایتها برای مردم کف خیابان جمعآوری شود؛ مردمی که در ساحات زندگی فردی و اجتماعی کمترین سنخیتی ندارند ولی در میادین هم سنخ شدهاند؛ دو زن و دو مرد در کنار هم قرار گرفتهاند و پرچمی در دست دارند و ادبیات مشترکی هم به کار میبرند.
وی در پایان تأکید کرد: باید از این منظر به جنگ رمضان و بعثت مردم نگاه کنیم که کمتر این کار انجام شده است جز برخی کارهای مختصر از جمله حوزه هنری در عرصه طنز اقداماتی دارد و طنزها را جمعآوری و یا خودشان تولید میکنند اما در عرصههای دیگر ادبیات و هنر شاهد آن نیستیم.
انتهای پیام
