ریشه بحرانهای جهان اسلام فقدان توحید اجتماعی است
یک عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر اینکه رهبر شهید(ره) با رویکردی متفاوت از متفکران معاصر، بنیانگذار حوزه «کلام اجتماعی» بودهاند، توحید را نه یک باور ذهنی صرف، بلکه حاکمیت مطلق الهی بر تمامی ارکان زیست اجتماعی بشر دانست. وی با بازتعریف مفهوم «عبادت» به معنای «اطاعت»، ریشه مشکلات امروز جوامع اسلامی را در انقیاد حاکمان آنها در برابر مستکبران و دوری از حقیقت توحید اجتماعی توصیف کرد.
به گزارش ایکنا، حجتالاسلام والمسلمین محمد عربصالحی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، شامگاه ۱۴ اردیبهشتماه در نشست «هماندیشی علمی میراث کلامی رهبر شهید(ره)» که به همت این پژوهشگاه برگزار شد، به تبیین مقوله «توحید اجتماعی» و پاسخهای اندیشه اسلامی به دردهای امروز جوامع بشری پرداخت.
عربصالحی با تأکید بر عمق و گستردگی مباحث کلامی در اندیشه ایشان، اظهار کرد: مباحث مطرح شده توسط رهبر شهید(ره) در حوزه کلام، چنان عمیق و وسیع است که میتوان با قاطعیت گفت ایشان پایهگذار حوزه کلام اجتماعی بودهاند. هرچند متفکران بزرگی همچون شهید مطهری نیز به این عرصه توجه داشتهاند، اما نوع تفصیل و رویکرد ایشان در تبیین این مقوله، تمایزی اساسی با دیگران دارد.
این پژوهشگر حوزه دین به تعریف دقیق این مفهوم پرداخت و تصریح کرد: کلام اجتماعی به معنای پرداختنِ صرف به مباحث کلام سنتی مانند امامت و نبوت نیست و نباید آن را با آثار اجتماعیِ کلام یکی دانست. همچنین، این مفهوم با کلام کاربردی نیز متفاوت است؛ چرا که کلام کاربردی عمدتاً به دنبال عرضه مباحثی همچون توحید در سطح جامعه به عنوان یک فرهنگ است.
وی در ادامه اظهار کرد: کلام اجتماعی در واقع یک خوانش و رویکرد اجتماعی از تمامی مباحث کلامی است؛ رویکردی که تلاش میکند از دل مبانی اعتقادی، پاسخهایی برای زیست اجتماعی و ساختار نظاممند جامعه استخراج کند.
عربصالحی با ارجاع به آثار مبنایی ایشان از جمله کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» و رساله «روح توحید؛ نفی عبودیت غیر خدا» اظهار کرد: رهبر شهید(ره) در این آثار به تفصیل تبیین کردهاند که شعار لا اله الا الله صرفاً یک پیام فردی نبود؛ چرا که بلافاصله پس از اعلام آن، جبهه غیرموحدان در برابر پیامبر(ص) صفآرایی کردند. این نشان میدهد که توحید در ذات خود یک مقوله اجتماعی و سیاسی است.
وی در تبیین معنای توحید اجتماعی افزود: در این نگارش، توحید صرفاً یک باور ذهنی و قلبی نیست، بلکه به معنای حاکمیت مطلق الهی بر زیست اجتماعی بشر است. این حاکمیت دو شاخه نظری و عملی دارد؛ به این معنا که احکام خداوند باید هم در مقام نظر و الگوهای کلان و هم در مقام عمل و رفتارهای جمعی، بر زندگی بشر حاکم باشد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، یکی از نوآوریهای تفسیری رهبر شهید(ره) را تبیین پیوند میان «عبادت» و «اطاعت» دانست و گفت: ایشان با استناد به مبانی لغوی و روایی، عبادت را فراتر از انجام مناسک مذهبی، به معنای اطاعت معنا میکنند. بنده نظرات ۲۰ تن از مفسران بزرگ را در این باره بررسی کردهام، اما هیچکدام به اندازه ایشان در این مبحث تفصیل ندادهاند.
وی با ارائه شواهد لغوی و حدیثی در تأیید این نگاه تصریح کرد: همانطور که در صحاح جوهری، مصباحالمنیر و آثار فیض کاشانی آمده است، دعوت به عبودیت همان دعوت به اطاعت است. حتی در روایات صراحتاً ذکر شده که اطاعت از یک جبار، به منزله عبادت اوست. بنابراین، وقتی آیات قرآن ما را به توحید و عبادت خداوند فرا میخوانند، در واقع به معنای اطاعت همهجانبه از فرامین الهی در تمامی ارکان زندگی هستند.
عربصالحی با اشاره به اینکه این نگاه در آثار متفکرانی چون سید قطب نیز مشهود است، تصریح کرد: رهبر شهید(ره) مفهوم عبادتِ بتها (اوثان) را به هر آنچه غیر از خداست تعمیم میدادند؛ از این منظر، پیروی از زورگویان، استعمارگران و مستبدان، شکلی از بتپرستی نوین است. اگر بپذیریم که توحید، جوهره ذاتی دین است، پس دین ماهیتاً امری اجتماعی است و نگاههایی که دین را به امور فردی (سکولاریسم) یا صرفاً درونی (برخی گرایشهای صوفیانه) محدود میکنند، با این اصل در تضاد هستند.
وی با استناد به آیات متعدد قرآن کریم در خصوص لزوم عدم اطاعت از طاغوت، اظهار کرد: قائد شهید در تمام دوران رهبری خویش، مسیر خود را بر مدار توحید تنظیم کردند. همین پافشاری بر توحید اجتماعی و نفی قدرتهای غیرالهی بود که سبب شد تمامی مستکبران عالم در برابر ایشان صفآرایی کنند.
این پژوهشگر فلسفه دین، ریشه مشکلات اساسی در جهان اسلام را نه در کمبود مناسک، بلکه در فقدان توحید اجتماعی دانست و افزود: مهمترین مسئله کشورهای اسلامی این است که حاکمان آنها در ساحت اجتماعی موحد نیستند. این مدعیان اسلام، به راحتی منقاد ابرقدرتها شده و کشورهای خود را به پادگانهای نظامی آمریکا تبدیل کردهاند؛ تا جایی که امروز فرعون زمان یعنی ترامپ، گرداننده امور این کشورهاست.
عربصالحی در پایان با تجلیل از مقاومت ملت ایران در برابر فشارهای دشمنان بیان کرد: در بسیاری از کشورهای اسلامی، زیباترین مساجد با حضور پرشور جمعیت بنا شده است، اما چون حاکمیت و اطاعت از خداوند در زیست اجتماعی آنها جاری نیست، نمیتوان گفت اسلام واقعی را پیاده کردهاند. در مقابل، ملت ایران با ایستادگی در برابر آمریکا و حضور مداوم در میدان، نشان دادهاند که تابع حقیقی توحید و خداوند هستند.
