تقابل «عصر یأس غربی» با «الهیات امید اسلامی» در گفتمان رهبر شهید

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر پورامینی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، روز ۱۴ اردیبهشت در نشست «هم‌اندیشی علمی میراث کلامی رهبر شهید(ره)» که توسط این پژوهشگاه برگزار شد، با تأکید بر توحیدپایه بودن حکمرانی رهبر شهید اظهار داشت: ایشان در طول ۴۰ سال زعامت خود، مباحثی را که به‌صورت نظری تبیین کرده بودند، در مقام عمل و حکمرانی به اجرا درآوردند؛ امری که در هزار سال اخیر میان متکلمان بی‌سابقه بوده است. ایشان در جایگاه یک متکلم برجسته شیعه، میراث کلامی این مذهب را در متن حکمرانی و شئون زندگی خود جاری ساختند.

وی افزود: «امید» یکی از عمیق‌ترین دغدغه‌های بشر در طول تاریخ بوده است. ما در دورانی زندگی می‌کنیم که غربی‌ها آن را «عصر یأس» نامیده‌اند؛ چرا که بی‌عدالتی، فروپاشی پیوندهای انسانی، پوچ‌گرایی و دوری از معنویت بر زندگی انسان حاکم شده است. از این رو، امید نه یک مسئله حاشیه‌ای و گذرا و یا صرفاً امری روانی، بلکه یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های تمدنی انسان معاصر است.

پورامینی اضافه کرد: در پاسخ به این پرسش که آیا در شرایط کنونی می‌توان به آینده امید داشت، تبیین دیدگاه رهبر شهید اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. در اندیشه ایشان، امید نه فقط در سطح روان‌شناختی، بلکه در سطح الهیاتی و بر پایه یک جهان‌بینی عقلانی و تمدن‌ساز مطرح است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به پیشینه «الهیات امید» در غرب تصریح کرد: مباحث نوین الهیاتی عمدتاً پس از جنگ جهانی دوم و به دلیل آثار ویرانگر آن شکل گرفت؛ جنگی که بیش از ۶۰ میلیون کشته بر جای گذاشت و تنها در ژاپن بر اثر بمب اتم، بیش از ۲۰۰ هزار نفر جان باختند. در آن دوران و پس از آن، شاهد فروپاشی ارزش‌های انسانی بودیم.

وی ادامه داد: این پرسش مطرح شد که چگونه تمدنی مدعی علم و پیشرفت، این‌گونه ارزش‌های الهی و انسانی را نادیده می‌گیرد و آیا در چنین جهنمی، امید معنا دارد؟ در غرب، جریان‌های خداباور و الحادی هر کدام با رویکرد خود به این مقوله پرداختند؛ برخی علم و فناوری را تنها راه نجات بشر دانسته و دین را موهوم خواندند، و الهیات اگزیستانس نیز امید را تنها در «شجاعت زیستن در دل پوچی» خلاصه کرد.

پورامینی خاطرنشان کرد: اگرچه الهیات امید در آلمانِ پس از جنگ توسط متفکران مسیحی دنبال شد و آثاری نیز در این زمینه با رویکرد مسیحی نگاشته شد، اما این دیدگاه رویکردی منفعلانه داشت. در این نوع نگاه، سنن الهیِ حاکم بر تاریخ نادیده گرفته شده و صرفاً بر واقعه رستاخیز و بازگشت مسیح تمرکز شده است؛ ضمن اینکه تبیین دقیقی از فرجام انسان در آن ارائه نمی‌شود.

وی با بیان اینکه این دیدگاه غربی بر مبنای یک دستگاه عقلانی تبیین نشده است، افزود: در جهان اسلام نیز متفکران شیعه و سنی به موضوع امید پرداخته‌اند، اما کمتر شاهد ارائه آن در قالب یک دستگاه منظم بوده‌ایم. بیشترین تمرکز بر این مفهوم را در گفتمان رهبر شهید شاهد هستیم که رویکردی «کنش‌محور» دارد و بن‌مایه‌های آن حتی پیش از انقلاب در طرح اندیشه اسلامی ایشان مطرح شده بود.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: ایشان در سال ۱۳۷۴ مباحث خود را بر پنج محور استوار کردند: عبودیت، تعالی انسانی، ترجیح فلاح اخروی، مجاهدت و مبارزه، و امید به پیروزی در هر شرایطی. ایشان امید را پیشران حرکت اجتماعی مردم برشمردند و تأکید کردند که برای سست کردن یک انسان، کافی است امید را در وجود او کمرنگ کنید.

وی با اشاره به اینکه مشخصات اصلی «الهیات امید» در اندیشه ایشان بر پایه آیات قرآن کریم در چند لایه قابل تبیین است، اظهار داشت: برترین لایه، توحید و باور عینی به «معیت الهی» است. ایشان توحید را امری عمل‌گرا و تعهدبرانگیز می‌دانستند و بارها با استناد به آیات قرآن، بر همراهی و نصرت الهی به عنوان منبع اصلی امید تأکید کرده‌اند.

رابطه معیت الهی و امید در اندیشه رهبری شهید

پورامینی تأکید کرد: این احساس که خداوند همواره مراقب، حامی و پشتیبان انسان است، زیربنای امید است؛ چرا که وقتی خداوند با جبهه‌ای باشد، آن جبهه قطعاً پیروز خواهد بود. ایشان خاطرنشان کردند که ملت ایران با اتکا به قدرت الهی، از هیچ قدرتی در دنیا هراس ندارد.

وی در ادامه افزود: لایه دوم «الهیات امید» در نگاه حضرت آقا، باور به سنت قطعی «نصرت الهی» است. با استناد به آیه شریفه «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ»، شرط تحقق این نصرت، حضور در میدان، مجاهدت و ایستادگی است؛ نه تنبلی، سستی و پیروی از هوای نفس.

پورامینی همچنین بر نقش اراده انسان تأکید کرد و گفت: تحقق وعده پیروزی خداوند در گرو امید، تلاش، کار و ایمان است؛ چرا که یک ملت کسل، تنبل و ناامید هرگز به پیشرفت دست نخواهد یافت.

وی در پایان با اشاره به ضرورت نترسیدن از دشمن، اظهار کرد: در دو ماه اخیر، ملت ایران مقاومت را در میدان عمل به تصویر کشید که این ثمره امیدباوری و امیدآفرینی رهبر شهید و قائد عظیم‌الشأنی است که ملت را این‌گونه تربیت کردند. از این رو، حضور پرشور مردم در صحنه، از جلوه‌های بارز الهیات امید و میراث گران‌بهای امام شهید به شمار می‌رود.