بصیرت؛ مولود عقلانیت و منشأ غیرت
اقتضای عقلانیت ملحوظ داشتن دنیا و آخرت و مصالح واقعی خود و دیگران بوده و عزت خویش و جامعه را مدنظر قرار دادن است، بنابراین قائد شهید انفعال و تصمیمها و اقداماتی که از ترس و هراس از دشمن باشد را عقلانیت ندانسته و فرمودند: «بعضیها اسم عقلانیت و عقل را میآورند، اما منظورشان ترس، انفعال و فرار از مقابل دشمن است.»
حجتالاسلام والمسلمین حمید احمدی، عضو گروه انقلاب اسلامی دانشگاه معارف اسلامی در یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داد، نوشت: عقلانیت، ویژگی یا حالت معقول بودن، بر مبنای حقایق، عقل، منطق و استراتژی بهینهسازی است و توجه به واقعیتها و اقتضائات حقیقی در تصمیمگیری، محققکننده عقلانیت است و رعایت روش و محاسبه منطقی در کنش اجتماعی از معیارهای عقلانی بودن است که ثمرهاش، روشنبینی و تشخيص درست راه و انتخاب مناسب سازوکارها خواهد بود.
چنانکه رهبر حکیم، خردمند و شهید امت، عقلانیت را بهکار گرفتن خرد، تدبیر و محاسبات، تعریف کرده و آن را از ویژگی معمار کبیر انقلاب میدانند: «دو بُعد اصلی در مکتب امام بزرگوار ما بُعد معنویت و بُعد عقلانیت است. در بُعد عقلانیت بهکار گرفتن خرد، تدبیر، فکر و محاسبات، در مکتب امام مورد ملاحظه بود.»
چنانکه امام علی(ع) فرمودند: «عقل، گمانهزنی درست و شناخت آینده براساسگذشته است.» بر همین آموزه علوی، رهبر شهید عقلانیت را دوراندیشی و آیندهنگری در تصمیمگیری دانسته و فرمودند: «بهگونهای که تبعات و جوانب اقدام در آینده درنظر گرفته شود.»
در این نگاه توحیدی عقلانیت صرفاً بر پایهها و عناصر مادی بنا نشده بلکه عناصر معنوی از اسباب و عناصر مقوم آن است، چنانکه فرمودند: «عقلانیت و دستگاه محاسبهگر، صرفاً بر قواعد مادی استوار نیست، بلکه عوامل معنوی نیز در آن دخیل است.»
دین و عناصر دینی در کنشها و واکنشها و قوه محاسبهگر نقش اساسی دارند: «عقلانیت و تصمیمگیری عاقلانه با استفاده از قواعد دینی تکمیل میشود.» از اینرو فرمودند: «عقلانیت بر پایه مبانی، اصول و باورهای اصیل شکل میگیرد.»
بر این اساس است که عقل محاسبهگر در برنامهریزی و محاسبات، چون به آینده و احوال و شرایط حال بصیرت دارد، معاش، دنیا و آخرتش را بهدرستی تقدیر میکند، چنانکه حضرت علی(ع) فرمودند: «برترین مردم در عقل، کسانی هستند که بهتر از دیگران در معاش خود تقدیر و برنامهریزی میکنند و بیش از دیگران به اصلاح معاد و آخرتشان اهتمام میورزند.»
اقتضای عقلانیت ملحوظ داشتن دنیا و آخرت و مصالح واقعی خود و دیگران بوده و عزت خویش و جامعه را مدنظر قرار دادن است، بنابراین قائد شهید انفعال و تصمیمها و اقداماتی که از ترس و هراس از دشمن باشد را عقلانیت ندانسته و فرمودند: «بعضیها اسم عقلانیت و عقل را میآورند، اما منظورشان ترس، انفعال و فرار از مقابل دشمن است.»
در دیدگاه ایشان، تلاش برای محقق کردن مصالح واقعی جامعه از معنای اصلی عقلانیت است. نه آنکه به جهت ترس از دشمن، سازش با دشمن و چشمپوشی از منافع ملی و مصالح عمومی را عقلانیت بنامیم. نتیجه این نگاه عقلانی است که عزتآفرین باشد چنانکه فرمودند: «عقلانیت در حکمرانی سبب تحقق عزت و استقلال ملی خواهد شد.»
چنانکه از نشانهای عقلانیت و بصیرت اعتدال و میانهروی در امور باشد؛ تعادل در رفتار و اجتناب از افراط و تفریط بهعنوان عقلانیت تلقی میشود.
این مالاندیشی براساس بینش توحیدی، عقلانیت کنش فعالانه بر پایه معنویت و دیانت است که مولد بصیرت و روشنابینی خواهد بود. اگر بصیرت بر چنین پایه استوار باشد، غیرت میآورد، چنانکه امام شهید فرمودند: «غیرت دینی، در آن جایی که خودش را نشان میدهد و تأثیر گذاراست، همراه با عقلانیت است؛ و غیرت دینی اساساً ناشی از بصیرت است، که بصیرت یک شعبهای از عقلانیت و نشاندهنده عمق دینداری است و در اغلب موارد این غیرت دینی وقتی شما نگاه میکنید، میبینید که با عقلانیت همراه است. شخصیتهایی که بیشترین غیرت دینی را دارند، اینها غالباً دارای عقلانیت بالا هستند؛ نمونهاش شخص امام بزرگوار اوج غیرت دینی بود، واقعاً هیچکس را ما ندیدیم و نشناختیم که از لحاظ غیرت نسبت به دین و فرهنگ دینی و زندگی دینی و سبک زندگی دینی و احکام دینی مانند امام بزرگوار باشد؛ در عین حال در اوج عقلانیت بود؛ خردمند، عاقل و دانشمند.»
بصیرت مبتنی بر عقلانیت، نیرو و سپاه قوی و هوشیاری برای آدمی فراهم میکند. چنانکه امیرمؤمنان علی(ع) فرمودند: «العَقلُ صاحِبُ جَيشِالرَّحمنِ؛ عقل سپهسالار لشکر خدای رحمان است.»
انتهای پیام
