تبیین مسئله امامت توسط امام باقر(ع)

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی فرمانیان، رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب طی یادداشتی که به‌مناسبت سالروز شهادت امام محمد‌باقر(ع) در اختیار ایکنا قرار داد، نوشت: در دوران امام باقر(ع) تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بسیاری رخ داد. برای شناخت دوران امام باقر(ع) باید دوران عبدالملک بن مروان و حضور حجاج بن یوسف ثقفی و ۲۰ سال حکومت او در منطقه عراق و عربستان آن زمان را در‌نظر گرفت.

در دوران حکومت حجاج بن یوسف ثقفی دو اتفاق بزرگ رخ داد و به‌دلیل مدیریت حجاج که با ظلم و فشار و انواع حیله‌ها همراه بود دو قیام از سوی مسلمانان علیه حجاج صورت گرفت. 

نخست قیام پسر اشعث بن قیس که مردم بسیار زیادی به این قیام پیوستند، اما به شدت سرکوب شد و بسیاری از شیعیان کوفه به امام سجاد گفتند که از این فشار چه کنیم و امام فرمود به قم بروید، بنابراین نخستین ورود شیعیان به قم در سال ۸۴ و ۸۵ انجام شد. 

۱۰ سال بعد در سال ۹۵ قیامی از سوی مردم عراق و عربستان علیه حجاج بن یوسف صورت گرفت که آن قیام هم به شدت سرکوب شد و در این قیام شیعیان حضور جدی نداشتند و عموم اهل سنت به‌دلیل رفتارهای ناپسند قیام کردند و حجاج بن یوسف بسیاری از رهبران اهل سنت مثل سعید بن جبیر و سعید بن مصیب را بازداشت و در روز عید قربان قربانی حفظ حکومت اموی کرد که این دو قیام موجب شد و امام سجاد(ع) مجددا به شیعیان که تحت فشار بودند، فرمودند به قم مهاجرت کنید و دومین گروه شیعیان مهاجرت کردند که این دو گروه هسته اصلی شیعیان قم را تشکیل می‌دهند.

فضای جهان اسلام بعد از مرگ حجاج بن یوسف فضای بازتری شد و این آزادی موجب شد که امام باقر(ع) بعد از امام سجاد(ع) به تربیت شاگردان اقدام کند.

امام باقر(ع) و تبیین عقاید شیعه و فقه شیعه 

امام باقر(ع) نخستین امامی است که در دوران ایشان فضای سیاسی و اجتماعی بسیار باز شده است و امام به مردم درس می‌دهد.

خانم لالانی، یک شیعه اسماعیلی مذهب است و دکتری خود را تحت ‌نظر ویلفرد مادلونگ در آکسفورد گذراند، عنوان رساله دکتری ایشان تعالیم امام باقر(ع) نخستین اندیشه‌های شیعی است که در ایران هم ترجمه شده و در  فضای سیاسی و فرهنگی دوران امام باقر(ع) و اقداماتی که ایشان انجام داد‌ند، را بررسی کرده است.

تا زمان امام باقر(ع) بحث‌ها برای عده کمی از اصحاب بود.‌ در دوران امام علی(ع) در کوفه عده‌ای از شاگردان ایشان به نام شرطه الخمیس فعال بودند، در دوران امام حسن و امام حسین(ع) به‌دلیل فشارهای زیاد معاویه کسی نمی‌توانست از علم آنان استفاده کند و همچنین امام سجاد(ع) بعد از واقعه کربلا و فشار زیاد اموی و مروانی‌ها فضای کمی برای بحث و درس داشت، اما در دوران امام باقر(ع) با خلافت عبدالملک مروان اتفاقات سیاسی و فرهنگی جدیدی در جهان اسلام رخ داد و موتور علم را در جهان اسلام روشن کرد.

در این دوران معتزله در بصره ظهور و بروز پیدا کرد و جریان قیاس‌محور و رأی‌گرای ابوحنیفه و استادش شکل گرفت که این شرایط نشان می‌دهد فضای علمی جهان در آن زمان گسترش پیدا می‌کند.

امام باقر(ع) در آن شرایط به تبیین عقاید شیعه و فقه شیعه اقدام کرد و آمده است که قبل از امام باقر(ع)، شیعیان مناسک خود را در بسیاری از مواقع براساس فقه اهل سنت انجام می‌دادند، اما امام باقر(ع) آن‌ها را تبیین کرد و فهمیدند که فقه شیعه چیست.

امام باقر(ع)، باقرالعلوم نامیده می‌شوند یعنی ایشان شکافنده علوم بود و براساس سنت رسول‌الله(ص) مسائل را مطرح می‌کرد.

وظیفه اصلی امام؛ تبیین و تفسیر دین

امام باقر(ع) با تمسک به آیات فراوان، مسئله امامت را تبیین کردند و در مقابل شیعیانی که در کوفه بودند از جمله گروهی به نام کیسانیه که به‌دنبال مقابله و قیام بودند و تعداد زیادی از شیعیان که به آن‌ها شیعه عراقی، کوفی یا اختیاری می‌گوییم در دوران امام علی(ع) تا امام سجاد(ع) بسیار بودند که ابوبکر و عمر را به‌عنوان خلیفه قبول داشتند.

در کتاب مسائل الناشی الاکبر در قرن سوم آمده شیعه بعد از حضرت علی(ع) به سه دسته شیعه اعتقادی، شیعه غالی و شیعه اختیاری تقسیم شدند و اکثر مردم کوفه شیعه اختیاری بودند و اعتقادی به نص و وصیت نداشتند، اما شیعه اعتقادی به نص و وصیت اعتقاد داشتند و تعداد آن‌ها کم بود.

امام باقر(ع) در فضای خاصی که بین سال‌های ۹۵ و ۱۱۵ ایجاد شد، فرمودند وظیفه اول امام، تبیین دین و بیان مسائل دینی است و اگر مردم همراهی کردند حکومت وظیفه دوم امام می‌شود، اما کسانی که رویکرد سیاسی داشتند، معتقد بودند که وظیفه نخست امام، حکومت و کار سیاسی انجام دادن است و باید قیام کند حتی بدون اینکه شرایط آماده و نیرو داشته باشد، اما امام باقر(ع) نشان دادند که امام تنها در صورتی قیام می‌کند که شرایط فراهم باشد و نیرو داشته باشد و اگر شرایط فراهم نباشد وظیفه اصلی امام تبیین و تفسیر دین است.

ویژگی‌های امام از دیدگاه امام باقر(ع)

امام باقر(ع) صفات و ویژگی‌های امام را تبیین می‌کند و می‌فرماید اگر کسی بخواهد تفسیر منطبق با واقع بگوید باید دارای عصمت و علم به شریعت باشد و اگر با عالم بالا در ارتباط نباشد چگونه تفسیرش صحیح خواهد بود، بنابراین امام باید هم معصوم و هم عالم به غیب باشد. تنها خدا و رسولش می‌دانند که چه کسی این ویژگی‌ها را دارد، بنابراین نصب و نص و وصیت نیز لازم است. 

امام باقر(ع) برای سنی‌ها و شیعیان تبیین می‌کنند که اگر اسلامی بی‌خطا می‌خواهید که دارای تفسیر صحیح باشد، باید سراغ امامی بیایید که این ویژگی‌ها را دارد.

خدا و پیامبر(ص) ابتدا علی بن ابیطالب(ع) را معرفی کردند و بعد از آن حسن بن علی(ع) و بعد حسین بن علی(ع) و بعد علی بن الحسین(ع) که این‌ها هم دارای عصمت و هم دارای علم غیب بودند پس وظیفه امام تفسیر صحیح است و منصوب اصلی نیز باید خدا باشد.

بسیاری از شیعیان اختیاری و کسانی که سنی بودند، پس از شنیدن درس امام باقر(ع) این واقعیت را پذیرفتند.

شنیده‌ایم که زراره و محمد بن مسلم و یاران مهم امام باقر(ع) اهل عامه و اهل سنت و شیعه اختیاری بودند و بعدها شیعه اعتقادی شدند که به‌دلیل استدلالات امام باقر(ع) بود.

امام باقر(ع) فقه شیعه را نیز تبیین کردند و تفسیر مشخصی از مبانی فقه شیعه دادند و در مباحث اختلافی، تبیین دیدگاه شیعه داشتند.

اگر امام باقر(ع)، باقرالعلوم است بعدها مذهب جعفری مطرح می‌شود و امام صادق(ع) بعد از او راه پدرش را ادامه و فقه شیعه را گسترش داد و از آن به بعد فقه شیعه بهعنوان یک فقه مستقل در میان مذاهب فقهی مطرح می‌شود.

امام باقر(ع) نخستین امامی است که بعد از امام علی(ع) به‌خاطر فاصله‌ای که افتاد و فشار شدیدی که میان شیعیان بود، امام حسن، امام حسین و امام سجاد(ع) نتوانستند شاگردانی تربیت کنند اما امام باقر(ع) به‌دلیل شرایط فرهنگی و اجتماعی توانستند شاگرد تربیت و فقه شیعه را تبیین کنند.