بازشناسی نقش سیاسی اجتماعی همسر امام هادی(ع)
دوران زندگی بانو حُدَیث، تنها همسر امام هادی(ع) با حکومت هشت خلیفه عباسی همزمان بود که بر شیعیان فشار سیاسی و روانی وارد میکردند.
نقشآفرینی زنان در پهنه تاریخ، همواره از جمله مقولاتی بوده که سزاوارانه به آن پرداخته نشده، جایگاه شایسته در کتب تاریخی نیافته و در لابهلای گزارشهای گوناگون غالباً بهگونهای غیر مستقیم و در حاشیه ذکر شده است؛ حال آنکه برای ترسیم کامل زندگی مردان قهرمان تاریخ، حضور، حمایت و نقشآفرینی این زنان ضرورتی انکارناپذیر است.
بانوانی همچون همسران امامان معصوم(ع) از جمله زنانی هستند که تأثیری بس ژرف در روزگار خویش نهادهاند، اما هیچگاه جایگاه مستقل ایشان در تاریخ بهدرستی دیده نشده است. بخشی از این غفلت، از کمبود دادههای تاریخی ناشی میشود و بخشی دیگر، در رویکردهایی ریشه دارد که مانع از بررسی همهجانبه این نقشها شده است. در این راستا و بهمناسبت سالروز ولادت امام هادی(ع)، یادداشت پیش رو مروری بر نقشآفرینی سیاسی اجتماعی بانو حُدَیث، همسر ایشان خواهد داشت.
زندگینامه بانو حُدَیث
همسر امام هادی(ع) از خاندانی والا و از اهالی مغربزمین بود. وی پیش از سال ۲۳۰ قمری به خانه ایشان پا گذاشت. نامهای متعددی برای این بانو ذکر شده که کهنترین آنها، «اسماء» است. اسکافی (درگذشته ۳۳۶ قمری) مینویسد: «مادر وی، امّ ولدی بود كه نام او را سوسن گفتند و حُديث نيز گفته شده و خدای، داناتر است.» وی از دیار مغرب بود، اما اینکه چگونه به مدینه وارد شد و با خاندان امامت پیوند یافت، بهدرستی روشن نیست و فقط گمانهزنیهایی در اینباره وجود دارد. شیخ عباس قمی میگوید: «در جنات الخلود است که بانو در ولایت خودش پادشاهزاده بوده و کافی است در فضیلت او که مفزع (پناهگاه) شیعه و پناه و دادرس ایشان بعد از وفات حضرت امام حسن عسکری(ع) بوده است.»
شایان ذکر است که امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) با توجه به شرایط خفقان آن ایام، با کسی ازدواج نکرده و همسران ایشان از کنیزان و ملک یمین بودند. بانو حُدَیث، تنها همسر امام هادی(ع) بود و صفات اصیل، شرافتمندانه و سخاوتمندانه برای وی ذکر شده است. دوران زندگی این بانو همزمان با حکومت هشت خلیفه عباسی بود که بر شیعیان فشار سیاسی و روانی وارد میکردند. بیشتر اتفاقات دوران حیات بانو حُدَیث، در دوران متوکل و معتمد علیالله رخ داد؛ زیرا تا زمان تولد امام عسکری(ع)، فضای سیاسی مناسبتری برای اهل بیت(ع) و شیعیان وجود داشت، اما از عصر متوکل (۲۴۷ ـ ۲۳۲ ق) با حضور عبیدالله بن یحیی بن خاقان (درگذشته ۲۶۳ ق)، وزیر متوکل و معتمد که به رفتار ضدعلوی شهرت داشت، دوران دشواری آغاز شد.
بازنگری نقشهای بانو حُدیث در عصر امامین عسکریین(ع)
نقشهای این بانو را میتوان در دو دوره حیات امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) بررسی کرد.
نقش بانو در دوران حیات امام هادی(ع): زندگی بانو در این دوران مصادف با حکمرانی شش خلیفه عباسی بود. عبارت «سیهب اللّه حجّتاً علی خلقه یملأ الأرض عدلاً کما مُلئت جورا؛ بهزودی خداوند حجتش را به خلق خواهد بخشید، او زمین را پر از عدل میکند، همانگونه که از ظلم پر شده باشد.» اشاره به نزدیکبودن ملاقات امام هادی(ع) با بانو و تولد فرزند ایشان داشته است.
بانو پس از فراخواندهشدن امام به سامرا، با فرزند دوساله راهی این سفر شد. تفتیش منزل امام از سوی یحیی بن هرثمه، نمایانگر رنج و شکنجهای بود که بر وی تحمیل شد. گزارش شده که روزی به متوکل خبر رسید، در منزل امام هادی(ع) سلاح و نامههایی از شیعیانش وجود دارد. وی به سربازان دستور داد بدون اطلاع قبلی به آنجا حمله ببرند. آنها امام را در حالی که لباسی پشمینه بر تن و روپوشی بر سر داشت و آیاتی از قرآن تلاوت میکرد، نزد متوکل آوردند. بدیهی است که تحمل و مدیریت خانواده و منزل در این رخدادها چقدر برای بانو حدیث دشوار و رنجآور بوده است.
در مجموع، برای بانو در عصر امام هادی(ع) نقشهای زیر قابل طرح است:
ایفای نقش همسری در شرایط دشوار سیاسی، حفظ و نگاهداری از امام پسین (امام عسکری(ع)) پیش و پس از تولد، حفظ اسرار خاندان امامت، حفظ آرامش هنگام دستگیری امام و حرمتشکنیهای خلفا و مدیریت بحران در مسائل درونخانوادگی.
نقشهای بانو حُدَیث پس از شهادت امام هادی(ع): پس از شهادت امام عسکری(ع)، بارزترین رفتارهای سیاسی و اجتماعی از بانو حُدیث مشاهده میشود. شهادت امام هادی(ع) و آغاز امامت حضرت عسکری(ع) و جدیتر شدن ماجرای امام دوازدهم موجب ایجاد توطئههای دستگاه عباسی برای ترور امام عسکری شد. حضور بانو حُدیث در خانه امام در این شرایط، تأثیرات زیادی در مدیریت اوضاع داشت.
پس از شهادت امام حسن عسکری(ع)، بانو به سامرا برگشت و با جعفر، برادر امام عسکری(ع) منازعاتی داشت. شیخ صدوق نقل میکند که امام حسن عسکری(ع) روز جمعه، وقت نماز صبح درگذشت و چون خبر وفات به مادرش بانو حُدیث رسید، از مدینه به سامرا آمد و داستان مفصلی با جعفر، برادر امام داشت و جعفر از او مطالبه میراث کرد. شیخ صدوق در پاسخ به کسانی که جعفر کذاب را جانشین امام حسن عسکری(ع) دانستند، دلایلی بیان میکند که یکی از آنها مرتبط با بانو حُدیث است. او میگوید جعفر از خلیفه یاری خواست تا میراث امام را از مادرش دریافت کند، با وجود آنکه شیعیان اجماع دارند با وجود مادر، برادر ارث نمیبرد.
وصایت بانو
براساس منابع شیعه، حُدیث ادعای وصایت امام را نزد قاضی مطرح کرد و این مسئله نزد قاضی ثابت شد. شیخ مفید در کتاب «الفصول العشرة» مینویسد: «وصیت امام حسن(ع) که مشهور است به مادرش، به نام حدیث و با کنیه امالحسن نموده، در امور وقفی و صدقات و امضای آن براساس شرایط (موجود) است و اینکه در وصیت آن حضرت، نامی از فرزند منتظر او برده نشده است.» با وجود بانو حکیمه که خود زنی علوی بود، اما حُدیث در مقام وصی انتخاب شد.
زندگی امام زمان(عج) نزد بانو حُدیث
شیخ صدوق نقل میکند: «در زمان حیات ام ابی محمد(ع) با جمعی به محله عسکر رفتیم و یاران من برای زیارت امام(ع)، نامهای نوشتند و برای یکیک اجازه گرفتند. من گفتم: اسم مرا ننویسید که اجازه نمیخواهم و اسمم را ننوشتند. جواب رسید: همه داخل شوید و آن هم که از اجازه سر باز زد، داخل شود.» از این روایت معلوم میشود که امام زمان(عج) مدتی نزد این بانو میزیسته است و برخی از شیعیان خاص برای زیارت ایشان نزد وی آمدهاند.
انتهای پیام
