هنرمندیهای مشاهیر تخت فولاد در حرم امام رضا(ع)
بازشناسی میراث مشاهیر تختفولاد که هنرشان در کالبد معماری حرم رضوی جان گرفته است، موضوع یکی دیگر از رویدادهای گردشگری «دلنواز» بود.
به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، رویداد «دلنواز» با موضوع تجلی هنر مشاهیر تخت فولاد در معماری و تزئین حرم امام رضا(ع)، عصر پنجشنبه، ۲۲ مردادماه با حضور جمعی از علاقهمندان در این آرامستان برگزار شد.
همچون دیگر تورهای گردشگری تخت فولاد، آغاز این تور نیز از تکیه بابا رکنالدین بود. به گفته شهرزاد مرتضوی، راهنمای این تور، بهاءالدین محمد عاملی یا شیخ بهایی، یکی از ارادتمندان به بابارکنالدین بوده است. او در جبل عامل، نزدیک شام متولد شد و پدرش یکی از نوادگان حارث همدانی، از شیعیان و یاران باوفای حضرت علی(ع) بود. پدر شیخ بهایی بهدلیل اذیتهای دولت عثمانی نسبت به شیعیان و به دعوت طهماسب صفوی، به ایران مهاجرت کرد.
شیخ بهایی همراه خانوادهاش ابتدا در قزوین ساکن شدند. بعد از مرگ پدر، لقب شیخالاسلام ایران به شیخ بهایی رسید که در اصفهان زندگی میکرد. چلهخانهای که اکنون در تکیه بابارکنالدین قرار دارد، خود او ساخت و بعدها شیخ بهایی آن را مرمت و بازسازی کرد؛ سپس برای چلهنشینیهای خود از آن بهره برد. این شخصیت والا حکیم، فیلسوف، ستارهشناسی حاذق، ادیب و شاعر بود. همچنین، تسلط شیخ بهایی بر علم ریاضی و هندسه، از وی معماری ماهر ساخت که تمامی الحاقیات حرم امام رضا(ع) در زمان صفویه را بنا کرد.
نقشه اصلی صحن، بقاع متبرکه اطراف حرم، کاشیکاریها و ساخت بعضی از مدارس آن دوران در مشهد مقدس به دست شیخ بهایی انجام شد. بنا به وصیت خود او، بعد از مرگ پیکرش را در سال هزار یا هزار و یک شمسی، در محل تدریسی که در حرم امام رضا(ع) داشت، به خاک سپردند که اکنون به رواق شیخ بهایی شهرت دارد. نقل شده است که زمان مرگ خود را با ندای «شیخا به فکر خود باش» از مزار بابارکنالدین شنید و شش ماه بعد از دنیا رفت.
استادان مرمتکار گنبد طلایی حرم امام رضا(ع)
آقا حسین خوانساری، فیلسوف، حکیم، ادیب، فقیه، عالم و شاعر بود که نزد میرفندرسکی و علامه محمدتقی مجلسی درس آموخت. شاه سلیمان صفوی و تولیت آستان قدرس رضوی از آقا حسین خوانساری خواستند که متنی برای کتیبه دور گنبد حرم امام رضا(ع) تهیه کند. امروز دور گنبد طلایی حرم امام هشتم(ع)، دو کتیبه مشاهده میکنیم. یکی از کتیبهها با زمینه لاجوردی و خطوط طلایی به خط ثلث و دستخط استاد علیرضا عباسی نگاشته شده است.
کتیبه دوم در زمان شاه عباس صفوی نگاشته شد. در متن آن به جز وصف امام رضا(ع)، به مرمت و بازسازی گنبد حرم از سوی شاه عباس صفوی اشاره شده است. کتیبهای که آقا حسین خوانساری به خط ثلث و به دستخط استاد محمدرضا امامی نگاشته، چهار ترنج دور تا دور گنبد طلایی حرم امام رضا(ع) دارد. در جریان حمله روسها به ایران، حرم مطهر امام رضا(ع) به توپ بسته شد و گنبد طلا به مرمت نیاز داشت.
مرمت گنبد را محمدتقی صحاف انجام داد. جلالالدین همایی درباره او گفت: «صد مرد در یک تن قرار دارد.» محمدتقی صحاف به مجمعالصنایع هنر شهرت داشت، چراکه در هنرهایی از جمله صحافی، تذهیب، تشعیر، خوشنویسی، معرق چرم، سوختنگاری و... استاد بود و بسیاری از خوشنویسیهای کتیبهها و سنگنوشتههای تخت فولاد، هنر دست اوست که در تکیه فیض به خاک سپرده شده است.
کرامتهای آیتالله شیخ حسنعلی اصفهانی
آیتالله شیخ حسنعلی اصفهانی، معروف به نخودکی میگفت: «اصفهان تخت فولادی دارد که بعد از وادیالسلام نجف، سرزمینی مانند آن برای تربیت انسانها نیست.» وی در اصفهان متولد شد، ولی در روستای نخودک مشهد زندگی میکرد و در حرم امام رضا(ع) به خاک سپرده شد. محمدصادق تخت فولادی دعایی به شاگرد خود، ملاعلیاکبر مقدادی آموزش داد تا خداوند به او فرزند پسری بدهد و نامش را حسنعلی بگذارد که نوعی بشارت به تولد آیتالله شیخ حسنعلی نخودکی بهشمار میرفت. چلهخانه تکیه مادر شاهزاده، محل عبادت محمدصادق تخت فولادی، ملاعلیاکبر مقدادی و آیتالله شیخ حسنعلی نخودکی بوده است.
کتاب «نشان از بینشانها» اثر علی مقدادی، فرزند آیتالله شیخ حسنعلی نخودکی، مجموعه زندگینامه آیتالله نخودکی، معجزات و کرامات ایشان است. از جمله کرامتهای آیتالله نخودکی، طیالارض و دستیافتن به علم کیمیا بود. وی به عالمی که خواستار علم کیمیا بود، بهترتیب خواندن آیتالکرسی، تسبیحات حضرت زهرا(س)، سه صلوات، سه بار سوره توحید و آیات دوم و سوم سوره طلاق را توصیه کرد.
آیتالله محمدجواد خراسانی، یکی از شاگردان آیتالله سیدمحمدباقر درچهای است و در کنار ایشان، در بقعه مرکزی تکیه کازرونی به خاک سپرده شده است. وی امام جماعت و محقق احادیث ائمه اطهار(ع) بود و به حضور حضرت ولی عصر(عج) شرفیاب شد. آیتالله محمدجواد خراسانی در کتاب «مجالسالابرار»، ۴۴ مجلس وعظ و پند را به زبان فارسی نگاشت. همچنین در کتاب رؤیای صادقه، یکی از رؤیاهای صادقه خود را با مضمون عبادتکردن در گوشهای از حرم امام رضا(ع) بیان کرده است.
حاج شیخ محمدباقر صدیقین نیز در این تکیه مدفون است. طبق نقل خودش، روزی در حرم امام رضا(ع) از ایشان طلب عنایت میکند، سپس ندایی مبنی بر علم تعبیر خواب دریافت کرد. از آن زمان، تعبیر هر خوابی را در ذهن داشت و آن را همراه علم استخاره به فرزند خود آموزش داد.
هنرمندان سازنده حرم و ضریح امام رضا(ع)
حرم مطهر امام رضا(ع) از ۹ یا ۱۰ صحن تشکیل شده است. در دورههای گوناگون، ۱۰ مدرسه نیز در اطراف حرم ساخته شد که اکنون فقط چهار مدرسه از آنها باقی مانده است. همچنین کتابخانهها، مهمانسراها و سالن تشریفات نیز در اطراف حرم قرار دارد. پس از انقلاب نیز دانشگاه علوم رضوی و صحنهای پیامبر اعظم(ص)، قدس و کوثر به این مجموعه اضافه شده است. رواق امام خمینی(ره) نیز در ابتدا صحن بود و بعد از انقلاب مسقف شد.
از زمان صفویه تا امروز نیز پنج ضریح برای مزار امام رضا(ع) ساخته شده که یکی از آنها در دوران پهلوی و آخرین آن بعد از انقلاب تعویض شد. سه محراب در زمان سلجوقیان به حرم امام رضا(ع) اضافه شد که از کاشیهای زرینفامی ساخته شدهاند که با طلا و نقره لعاب داده میشوند. این محرابها اکنون در موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشود.
استاد امیر هوشنگ جزیزاده، نوه ملاعبدالکریم گزی است که در بقعه مرکزی تکیه کازرونی به خاک سپرده شده است. محمد تذهیبی نیز دایی استاد جزیزاده است که از کودکی نزد او هنر تذهیب و نگارگری را آموزش دید. استاد جزیزاده دوست صمیمی محمود فرشچیان بود و انجام بخشی از تزئیات صحن پیامبر اعظم(ص) حرم رضوی را برعهده داشت.
اولین ضریح امام رضا(ع) از جنس چوب بود و بعد از ساخت ضریحهای دوم و سوم نیز روی مزار باقی ماند. ضریح دوم، نگیننشان یا نادری بود که شاهرخخان، نوه نادرشاه افشار وقف حرم امام رضا(ع) کرد. چهار یاقوت و یک زمرد روی این ضریح قرار دارد که اکنون در موزه آستان قدس نگهداری میشود. ضریح سوم، فتحعلیشاهی نام دارد که در زمان شاه عباس صفوی ساخته و در زمان فتحعلیشاه دو در جواهرنشان به آن اضافه شد و به این نام شهرت یافت.
در سال ۱۳۳۸ طرح استاد محمدتقی ذوفن برای ساخت ضریح چهارم پذیرفته شد و بهدلیل استفاده از طلا و نقره در ساخت آن، به ضریح شیر و شکر شهرت پیدا کرد. استاد ذوفن برای طراحی این ضریح از ضریحهای ائمه اطهار(ع) در عراق الهام گرفت.
این ضریح در طول دو سال و نیم ساخته شد. ضریح شیر و شکر که با نام ضریح ملمع نیز شهرت داشت، از ۱۴ دهانه، به نیت ۱۴ معصوم تشکیل و در گویهای بالای هر دهانه، نام یکی از ۱۴ تن به خط ثلث قلمزنی شده است. سوره انسان به دستخط احمد نجفی زنجانی و سوره یس به دستخط حبیبالله فضائلی خوشنویسی و در بالای ضریح و ستونها به سرپرستی استاد ذوفن قلمزنی شده است که مزار وی در تکیه فیض قرار دارد. یکی از آثار حکاکیهای ایشان در موزه سنگ تخت فولاد نگهداری میشود.
استاد محمود فرشچیان دوست صمیمی استاد امیرهوشنگ جزیزاده بود که در نگارگری نیز پابهپای یکدیگر پیش میرفتند. اولین معلم استاد فرشچیان، عمه ایشان بود که نقاشی و نگارگری را به وی آموخت. پدر، مادر و عمه استاد فرشچیان در تخت فولاد به خاک سپرده شدهاند. طراحی و نگارگری ضریح پنجم حرم امام رضا(ع) اثر استاد فرشچیان است که ضریح سیمین و زرین یا آفتاب نامیده میشود. بسیاری از نقوش این طراحی نمادین هستند. برای نمونه، گل پنجپر به پنج تن آلعبا(ع)، گل هشتپر به امام رضا(ع) و گل آفتابگردان به لقب شمسالشموس اشاره دارد.
۱۴ دهانه ضریح شیر و شکر در ضریح سیمین و زرین هم تکرار شدهاند، ولی تفاوت آنها در قوسهای جناقی دهانههاست. همه ۱۴ دهانه در بالا با یکدیگر متحد و به کلمه «اللّه» منتهی میشوند. کتیبهها و اسامی چهارده معصوم، سوره انسان و یس و... مانند ضریح شیر و شکر با طرحهای جدید تکرار شدهاند. قلمزنی این ضریح اثر مصطفی خدادادزاده اصفهانی است که اکنون نیز در قید حیات است.
شکرالله صنیعزاده؛ میناکار رواق دارالشکر حرم امام رضا(ع)
هنر میناکاری، میناسازی یا مینانگاری به گفته بعضی از منابع، پنج هزار سال قدمت دارد و مهد آن استان اصفهان است. در دوران هخامنشی روی زیورآلات میناکاری میشد؛ به مرور زمان این هنر به ظروف هم منتقل شد، ولی در دوران قاجار رو به فراموشی رفت تا دوران معاصر که استاد شکرالله صنیعزاده که همچون استاد فرشچیان و استاد جزیزاده، شاگرد میرزا آقا امامی بود، این هنر را احیا کرد. وی با تربیت شاگردان فراوان این هنر را رواج داد و آن را به کتیبه بناها منتقل کرد. میناکاریهای رواق دارالشکر و گنبد طلای حرم امام رضا(ع) اثر استاد شکرالله صنیعزاده است. ضریح حضرت عباس(ع) و در ورودی رواق منتهی به ضریح ایشان نیز اثر این استاد برجسته اصفهانی است.
انتهای پیام
