«دایرةالمعارف غدیر»؛ جامعترین میراثبان مکتوب واقعه غدیر
نویسنده کتاب «دایرةالمعارف غدیر» با تأکید بر جایگاه غدیر بهمثابه «پیشانی تشیع» گفت: رویکرد این کتاب، موضوعی بر پایه بیش از هزار و ۷۰۰ منبع مکتوب و صدها نسخه خطی و جامعترین اثر متمرکز بر غدیر است.
واقعه غدیر در اندیشه شیعی، صرفاً رخدادی تاریخی نیست؛ بلکه نقطهای محوری در تبیین موضوع ولایت و استمرار مسیر هدایت در تاریخ اسلام بهشمار میرود. با وجود تألیف آثار فراوان درباره این واقعه، پراکندگی منابع و نبود مجموعهای جامع که بتواند ابعاد مختلف غدیر را بهصورت موضوعی و نظاممند گردآوری کند، همواره از چالشهای پژوهش در این حوزه بوده است.
کتاب «دایرةالمعارف غدیر» تلاشی است برای پاسخ به این نیاز؛ اثری که میکوشد مجموعهای گسترده از آیات، روایات، گزارشهای تاریخی، مباحث فرهنگی و پژوهشهای مرتبط با واقعه غدیر را در قالبی منظم گردآوری کند. به همین منظور، خبرنگار ایکنا از اصفهان با محمد انصاری، پژوهشگر و نویسنده «دایرةالمعارف غدیر» گفتوگو کرده است که متن آن را در ادامه میخوانیم.
ایکنا ـ انگیزه شما برای تألیف این اثر چه بود؟ چرا نام «دایرةالمعارف غدیر» را برای آن انتخاب کردید؟
در دنیای امروز، یکی از شیوههای رایج و اثرگذار در عرصه پژوهش، تألیف دایرةالمعارفها یا مجموعههای موضوعی است. در زبان عربی به این نوع آثار، «موسوعه» گفته میشود؛ به این معنا که هر آنچه درباره یک موضوع وجود دارد، در یک مجموعه و در یک جا گردآوری شود.
این شیوه دو ویژگی مهم دارد؛ نخست آنکه عظمت و گستره یک موضوع را نشان میدهد؛ وقتی درباره موضوعی چندین جلد کتاب فراهم میشود، نشان میدهد که آن موضوع چه ظرفیت و اهمیتی دارد. دوم آنکه دسترسی مخاطب را آسان میکند؛ یعنی مخاطب بهجای مراجعه به منابع پراکنده، مجموعهای جامع در اختیار دارد.
دایرةالمعارفنویسی از گذشته نیز وجود داشته، اما محدودتر بوده است. برای نمونه، کتاب «وسائل الشیعه» را میتوان نوعی دایرةالمعارف احادیث فقهی شیعه دانست که مرحوم شیخ حرّ عاملی روایات فقهی را در آن گردآوری کرده است. با این حال، در دهههای اخیر این شیوه بسیار متداول شده و حتی در جهان نیز نمونههایی از دایرةالمعارفهای موضوعی درباره شخصیتها و موضوعات گوناگون وجود دارد.
از سوی دیگر، پیش از این کتاب «غدیر در آیینه کتاب» را تألیف کرده بودم که نوعی کتابشناسی درباره آثار مرتبط با غدیر است. بهواسطه آن اثر، با مجموعه کتابهای غدیری آشنایی کامل داشتم و میدانستم که با وجود این همه منابع، هنوز دایرةالمعارفی موضوعی درباره خود غدیر وجود ندارد؛ اثری که همه مطالب مرتبط با غدیر، از آیات و روایات گرفته تا وقایع تاریخی، اعمال و مسائل فرهنگی مرتبط با آن را در قالبی موضوعبندیشده گردآوری کند.
تأکید ما بر غدیر خالص بوده است؛ زیرا اگر مباحث گستردهای مانند امامت، خلافت و موضوعات مشابه نیز به آن افزوده میشد، دامنه اثر بسیار گسترده میشد. بنابراین، بر خود واقعه غدیر و حواشی مستقیم آن تمرکز شد. به همین دلیل، این مجموعه با عنوان «دایرةالمعارف غدیر» شکل گرفت.
ایکنا ـ پژوهش درباره غدیر در دنیای امروز چه اهمیتی برای گفتوگو در جهان اسلام دارد؟
غدیر، پیشانی تشیع است. اگر بخواهیم تشیع را به یک بدن تشبیه کنیم، غدیر چهره آن است؛ زیرا نخستین مواجهه مخاطبان با مکتب تشیع از همین نقطه آغاز میشود. همانطور که وقتی انسان با فردی روبهرو میشود، ابتدا صورت او را میبیند، در شناخت تشیع نیز غدیر چنین جایگاهی دارد.
حتی میتوان گفت، خطبه غدیر نوعی اساسنامه برای مکتب تشیع است؛ زیرا در آن موضوع ولایت و استمرار مسیر هدایت پس از پیامبر(ص) بیان شده است. از این منظر، غدیر عصاره رسالت پیامبران و حاصل تلاش ۲۳ ساله پیامبر اسلام(ص) است که در سال دهم هجری در واقعه غدیر به نقطه اوج خود رسید. به همین دلیل، غدیر جایگاه مهمی در تبیین هویت اعتقادی تشیع دارد و یکی از مرزهای اصلی میان قرائتهای مختلف در جهان اسلام بهشمار میرود.
ایکنا ـ مخاطب اصلی این اثر چه کسانی هستند؟
در تنظیم کتاب تلاش کردم ساختار و قلم بهگونهای باشد که مخاطب آن صرفاً گروه خاصی نباشد. هدف این بود که اثر برای طیف گستردهای از مخاطبان قابل استفاده باشد؛ از استادان حوزه و دانشگاه گرفته تا دانشجویان، پژوهشگران، کسبه و حتی نوجوانان. به همین دلیل، در تقسیمبندی مطالب و شیوه نگارش سعی شد متن روان و قابل فهم باشد. تجربه شخصی هم نشان داده که حتی مخاطبان نوجوان نیز میتوانند با بخشهایی از کتاب ارتباط برقرار کنند. بنابراین، میتوان گفت مخاطب این مجموعه، عموم علاقهمندان هستند.
ایکنا ـ درباره تقسیمبندی پنج فصل کتاب توضیح دهید که چرا این ساختار انتخاب شد؟
تقسیمبندی موضوعی درباره یک مفهوم، کار دشواری است. وقتی موضوع درباره یک شخصیت باشد، طبقهبندی آسانتر است؛ اما غدیر یک مفهوم و واقعه است و تقسیمبندی آن پیچیدگی بیشتری دارد.
برای انتخاب ساختار مناسب زمان زیادی صرف شد تا هم تعداد فصول بیش از حد زیاد نشود و هم همه مطالب بتواند در چارچوبی منظم جای بگیرد. در نهایت، ساختار پنج فصل اصلی انتخاب شد و در ذیل هر فصل نیز بابها و بخشهای مختلف قرار گرفت. هدف این بود که همه مطالب مرتبط با غدیر در قالبی منظم و در عین حال قابل دسترسی ارائه شود.
ایکنا ـ چرا تصمیم گرفتید کتاب را بهصورت رایگان منتشر کنید؟
هدف اصلی از نگارش چنین اثری، انتشار و در دسترس قرار گرفتن آن برای مردم است. نگهداشتن یک اثر در بایگانی فایدهای ندارد. در روایات نیز آمده که «زکات علم، نشر آن است.»
از سوی دیگر، هزینه چاپ کتاب بسیار زیاد است، بهویژه وقتی مجموعهای ۲۰ جلدی باشد. حتی اگر چند هزار نسخه هم چاپ شود، بسیاری از افراد توان خرید آن را ندارند. علاوه بر این، امروزه سبک زندگی و فضای آپارتمانی باعث شده نگهداری مجموعههای بزرگ کتاب برای بسیاری از افراد دشوار باشد و مطالعه نسخههای دیجیتال رواج بیشتری پیدا کند. به همین دلیل، تصمیم گرفتم نسخه PDF کتاب بهصورت رایگان منتشر شود تا افراد بیشتری بتوانند به آن دسترسی داشته باشند.
ایکنا ـ در این مجموعه، بیش از ۱۷۰۰ جلد کتاب و بیش از ۲۰۰ نسخه خطی استفاده کردهاید. معیار شما برای انتخاب و اعتبارسنجی منابع چه بوده است؟
حدود ۳۰ سال پیش، نخستین چاپ کتاب «غدیر در آیینه کتاب» منتشر شد. از همان زمان گردآوری منابع مستقل درباره غدیر را آغاز کردم. در طول این سالها مجموعهای از کتابهای غدیری فراهم شد که در نوع خود کمنظیر است.
علاوه بر کتابها، آثار و محصولات فرهنگی مرتبط با غدیر نیز گردآوری شد؛ از لوحهای فشرده گرفته تا محصولات فرهنگی گوناگون. حاصل این تلاشها مجموعهای گسترده درباره غدیر است که در کمتر جایی میتوان مشابه آن را یافت.
در تدوین «دایرةالمعارف غدیر» از همین منابع استفاده شد؛ بهویژه آثار پژوهشگران برجسته در حوزه غدیر، از جمله آثار علامه امینی و دیگر محققان معاصر. در میان این آثار، نوشتههای محمدباقر انصاری نیز از منابع مهم محسوب میشود که در این مجموعه مورد استفاده قرار گرفته است.
ایکنا ـ اگر بخواهید نسخه جدیدی از این کتاب منتشر کنید، چه موضوعاتی به آن اضافه خواهید کرد؟
در خصوص غدیر تقریباً همه مطالب موجود در منابع گردآوری شده است و تصور نمیکنم، موضوع مهمی باقی مانده باشد که در کتاب نیامده باشد.
تنها بخشی که بهصورت گسترده به آن نپرداختم، اشعار غدیری است؛ زیرا اگر قرار بود همه این اشعار آورده شود، خود چندین جلد کتاب میشد. در دایرةالمعارفها معمولاً مجموعه کامل اشعار آورده نمیشود؛ زیرا ارزش آن بیشتر ادبی است. با این حال، آمارها و نمونههایی از اشعار شاعران بزرگ در کتاب ذکر شده است.
ایکنا ـ اگر بخواهید پیام اصلی این مجموعه را در چند جمله بیان کنید، چه خواهید گفت؟
نخست اینکه غدیر پیشانی و سیمای نورانی تشیع است. دوم اینکه غدیر میراثی بسیار غنی است. با وجود همه فشارها، تقیهها و دشواریهایی که در طول تاریخ وجود داشته، این واقعه چنین حجم گستردهای از منابع و پژوهشها را در خود جای داده است. سوم اینکه هر شیعه به اندازه توان خود میتواند در معرفی و ترویج فرهنگ غدیر نقش داشته باشد؛ از فعالیتهای فرهنگی و علمی گرفته تا برگزاری برنامهها و انتقال این معارف به نسلهای بعد.
انتهای پیام
