دنیا عرصه نعمت‌های ناپایدار و آخرت سرای «نعیم» پایدار است

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، محمدعلی انصاری، مفسر قرآن کریم و صاحب تفسیر مشکاة، در نشستی که محتوای آن از طریق کانال‌های مجازی منتسب به وی منتشر شده است، با اشاره به آیات سوره‌های «واقعه» و «مطففین»، به تشریح جایگاه «سابقون»، «مقربون» و «ابرار» در قرآن پرداخت و با تبیین مفهوم «نعمت» و «نعیم»، اظهار کرد: نعمت‌های دنیا ناپایدار، ناپیوسته و آمیخته با رنج‌اند، در حالی که «نعیم» از ویژگی‌های جهان آخرت است و با دوام، جامعیت و بی‌رنجی شناخته می‌شود.

وی با استناد به آیه «وَكُنتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً» بیان کرد: در تقسیم سه‌گانه‌ای که سوره مبارکه «واقعه» از انسان‌ها ارائه می‌کند، نخستین گروه «السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ» هستند؛ همان پیشتازان و جلودارانی که در حرکت به سوی دین، ایمان و حقیقت هیچ درنگی نکردند و بدون محاسبه‌گری‌های دنیوی، دعوت الهی را پذیرفتند.

انصاری افزود: این‌ها کسانی نبوده‌اند که حق را با منافع زودگذر دنیا بسنجند و با خود بگویند پذیرش دین تا چه اندازه با مصالح مادی آن‌ها سازگار است؛ بلکه از دیگران سبقت گرفتند و در عرصه علم، ایمان، معرفت، فضیلت و تقوا پیشگام شدند. قرآن کریم نیز از همین رو آن‌ها را «مقربون» می‌نامد؛ کسانی که به مقام قرب الهی راه یافته‌اند.

«نعیم» مفهومی فراتر از «نعمت» است

این مفسر قرآن کریم با اشاره به آیه «إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ»، گفت: قرآن درباره ابرار نمی‌فرماید در «نعمت» هستند، بلکه تعبیر «نعیم» را به کار می‌برد و این تفاوت، معنایی دقیق و قابل تأمل دارد. «نعمت» در ارتباط با دنیا به کار می‌رود، اما «نعیم» ناظر به جهان آخرت است؛ یعنی مرتبه‌ای از برخورداری که شدت، کمال و پایداری در آن نهفته است. 

انصاری با بیان اینکه تنها ولی‌نعمت حقیقی انسان ذات اقدس الهی است، افزود: هر آنچه با وجود انسان و نیازهای مادی و معنوی او سازگاری دارد، «نعمت» نامیده می‌شود. بر همین اساس، همه آنچه انسان در این دنیا به آن نیاز دارد، از جانب خداوند در اختیار او قرار گرفته و انسان در اصل، وامدار هیچ‌کس جز پروردگار خود نیست.

وی ادامه داد: نعمت‌های ظاهری و باطنی، مادی و معنوی، همه از ناحیه خداوند است و آیات قرآن نیز بر همین حقیقت تأکید دارند، اما با وجود این، نعمت‌های دنیوی با آنچه در آخرت به مؤمنان عطا می‌شود، تفاوتی بنیادین دارند.

تفاوت‌های اساسی میان نعمت‌های دنیا و آخرت

صاحب تفسیر مشکاة در تشریح این تفاوت‌ها، سه ویژگی اصلی نعمت‌های دنیا را برشمرد و گفت: نخستین ویژگی این است که نعمت‌های دنیا استمرار ندارند. هیچ نعمتی در این عالم همیشگی و پایدار نیست. اگر انسان از جوانی، قدرت، سلامت، زیبایی یا ثروت برخوردار است، همه این‌ها مقطعی و زوال‌پذیرند و دیر یا زود از میان می‌روند.

وی با اشاره به این واقعیت که دگرگونی و زوال از ویژگی‌های ذاتی دنیا است، گفت: بهار جای خود را به خزان می‌دهد، توان جسمی به ضعف تبدیل می‌شود و حتی حافظه و علم نیز در مواردی دستخوش فرسایش می‌شوند. از همین‌رو، نعمت دنیوی هرگز ثبات کامل ندارد و همواره در معرض کاهش، دگرگونی یا زوال است.

انصاری دومین ویژگی نعمت‌های دنیا را عدم اجتماع کامل آن‌ها دانست و اظهار کرد: در زندگی دنیوی، نعمت‌ها معمولاً به‌صورت کامل و هم‌زمان در کنار یکدیگر جمع نمی‌شوند. چه‌بسا انسان در دوره‌ای از عمر، توان جسمی و نشاط دارد اما امکانات و فرصت‌ها را در اختیار ندارد و در دوره‌ای دیگر، امکانات فراهم می‌شود اما توان بهره‌برداری از آن‌ها از دست رفته است.

وی با استناد به سخنی از امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه اظهار کرد: بر اساس این حکمت علوی، انسان به نعمتی نمی‌رسد مگر اینکه هم‌زمان یا در پی آن، از نعمت دیگری فاصله بگیرد. این همان حقیقتی است که نشان می‌دهد دنیا محل جمع کامل و بی‌نقص مواهب نیست.

این استاد تفسیر قرآن، سومین ویژگی نعمت‌های دنیوی را همراهی همیشگی آن‌ها با رنج و مشقت عنوان کرد و گفت: در این عالم، هیچ نعمتی نیست که بدون سختی به دست آید یا بدون زحمت حفظ شود. هر موفقیتی، هر جایگاه علمی و هر دستاورد اقتصادی، محصول رنج، تلاش، شب‌بیداری و تحمل دشواری‌ها است.

وی ادامه داد: حتی لذت‌هایی که در ظاهر ساده و طبیعی به نظر می‌رسند، در بطن خود با محدودیت، دردسر یا پیامدهایی همراه‌ هستند. بنابراین، ساختار حیات دنیوی به‌گونه‌ای است که نعمت و زحمت در آن درهم تنیده‌اند و همین امر نشان می‌دهد که دنیا ظرف «نعیم» نیست، بلکه عرصه نعمت‌های محدود و آمیخته با رنج است.

انصاری با بیان اینکه هیچ‌یک از این کاستی‌ها در نعمت‌های آخرت وجود ندارد، گفت: قرآن درباره نعمت‌های بهشتی از تعبیر «أَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ» استفاده می‌کند؛ یعنی پاداشی که قطع نمی‌شود و پایانی ندارد. نعمت‌های آخرت همیشگی‌ هستند و اهل بهشت در آن‌ها جاودانه‌اند.

وی افزود: در جهان آخرت، نعمت‌ها به صورت کامل و هماهنگ در کنار یکدیگر جمع‌ هستند، انسان در آن عالم از فراق و فقدان به دور است و در مرتبه‌ای از حیات قرار می‌گیرد که غم، رنج، خستگی و فرسودگی در آن راه ندارد. قرآن این وضعیت را با تعابیری روشن توصیف می‌کند و از زبان اهل بهشت می‌گوید که خداوند اندوه را از آنان برداشته و آنان را در سرای اقامت و آرامش جای داده است؛ جایی که نه رنجی در آن است و نه خستگی. به همین دلیل است که قرآن برای آن مواهب، تعبیر «نعیم» را برمی‌گزیند؛ واژه‌ای که بر کمال، شدت و دوام دلالت دارد و نشان می‌دهد آنچه در آخرت به ابرار عطا می‌شود، از سنخ نعمت‌های ناپایدار و محدود دنیا نیست.

«عَلَى الْأَرَائِكِ يَنظُرُونَ»؛ تصویری از آرامش پایدار ابرار

انصاری به آیه «عَلَى الْأَرَائِكِ يَنظُرُونَ» اشاره کرد و گفت: قرآن در وصف ابرار می‌فرماید آن‌ها بر «ارائک» تکیه زده‌اند و نظاره می‌کنند. «ارائک» جمع «اریکه» است و اریکه، تنها به معنای تخت یا مسند نیست، بلکه به جایگاهی اشاره دارد که با دوام، بقا، آرامش و نشاط همراه است.

وی ادامه داد: در زبان رایج ممکن است گفته شود کسی بر اریکه قدرت تکیه زده است، اما این اریکه‌های دنیوی موقت، لرزان و زوال‌پذیرند. آنچه قرآن از آن سخن می‌گوید، بساطی پایدار و نشاط‌بخش است که ساکنان آن از ثبات و آرامش حقیقی برخوردارند، نه از جایگاهی موقت و نگران‌کننده.

صاحب تفسیر مشکاة با تأکید بر عبارت «يَنظُرُونَ»، گفت: یکی از لطیف‌ترین نکات این آیه، مطلق آمدن فعل «نظر» است. قرآن نمی‌گوید ابرار به چه چیزی می‌نگرند و در ادبیات عرب، حذف متعلق می‌تواند دلالت بر عموم داشته باشد. از این‌رو، می‌توان دریافت که آن‌ها به هر آنچه بخواهند، نظاره می‌کنند.

انصاری گفت: انسان در دنیا برای دیدن، با محدودیت‌های طبیعی و تکوینی فراوانی مواجه است. میدان دید، فاصله، موانع فیزیکی و سایر شرایط، همگی دیدن را محدود می‌کنند. افزون بر این، در زندگی دنیوی محدودیت‌های تشریعی و قانونی نیز وجود دارد. اما در جهان آخرت، این محدودیت‌ها برای ابرار برداشته می‌شود و آنان در گستره‌ای فراتر از قیود مادی، از لذت نظاره بهره‌مند می‌شوند. از این منظر، «عَلَى الْأَرَائِكِ يَنظُرُونَ» صرفاً توصیف نشستن بر تخت‌های بهشتی نیست، بلکه ترسیم‌کننده مرتبه‌ای از آرامش، احاطه، رضایت و مشاهده گسترده است که با حقیقت «نعیم» تناسب دارد.