چرا عزاداری برای امام حسین(ع) پس از قرنها همچنان استمرار دارد
سیدرضا واجدی با بیان اینکه فلسفه اصلی عزاداری برای حضرت اباعبداللهالحسین(ع) فقط اشکریختن و کسب ثواب اخروی نیست، گفت: مهمترین کارکرد مجالس عزاداری، زنده نگهداشتن فریاد مظلومیت عاشورا، جلوگیری از فراموشی ظلم و تقویت روحیه تولی و تبری در جامعه اسلامی است؛ زیرا اگر این حافظه تاریخی تضعیف شود، مرز میان حق و باطل نیز بهتدریج کمرنگ خواهد شد.
عزاداری برای حضرت اباعبداللهالحسین(ع) فقط آیین سوگواری یا ابراز احساسات دینی نیست، بلکه به باور اندیشمندان قرآنی، مدرسهای برای حفظ هویت دینی، زنده نگهداشتن یاد مظلومیت و مقابله با فراموشی حقیقت عاشوراست. خبرنگار ایکنا از اصفهان در گفتوگو با سیدرضا واجدی پژوهشگر قرآنی ضمن تبیین فلسفه استمرار عزاداری حسینی، با استناد به آیات قرآن، به نسبت عزاداری با تولی و تبری، نقش آن در حافظه تاریخی امت اسلامی و ضرورت هوشیاری در برابر جریانهای ظلم و تحریف میپردازد و معتقد است، یکی از مهمترین کارکردهای محرم، زنده نگهداشتن فریاد مظلومیت امام حسین(ع) در طول تاریخ است.
ایکنا ـ با وجود گذشت بیش از ۱۴ قرن از واقعه عاشورا، فلسفه استمرار عزاداری برای حضرت اباعبداللهالحسین(ع) چیست و چرا ائمه اطهار(ع) تا این اندازه بر برپایی این مجالس تأکید کردهاند؟
این پرسش همواره مطرح بوده است که چرا بیش از هزار و ۲۰۰ سال از واقعه عاشورا میگذرد، اما همچنان بر عزاداری برای حضرت سیدالشهدا(ع) تأکید میشود. در زندگی معمول، انسان برای عزیز از دست رفته خود مراسم ختم، هفتم، چهلم و سالگرد برگزار میکند، اما استمرار عزاداری برای امام حسین(ع) در طول قرنها، قطعاً فلسفهای فراتر از یادبودی تاریخی دارد.
البته اشک بر امام حسین(ع) دارای ثواب و آثار معنوی فراوانی است، اما به نظر میرسد فلسفه اصلی عزاداری فقط کسب پاداش اخروی نیست، بلکه مهمترین هدف آن، زنده نگهداشتن فریاد مظلومیت حضرت اباعبدالله(ع) و جلوگیری از فراموششدن ظلمی است که بر اهل بیت(ع) رفت.
دشمنان از همان آغاز تلاش کردند این مظلومیت به دست فراموشی سپرده شود. به همین دلیل، برای زیارت قبر مطهر امام حسین(ع) مجازات تعیین کردند، زائران را شکنجه دادند، دست و پای آنان را قطع کردند و حتی به شهادت رساندند. امروز نیز همان تفکر با آثار و بارگاههای اهل بیت(ع) دشمنی میکند و اگر فرصت بیابد، آنها را ویران خواهد کرد؛ همانگونه که آثار این نگاه را در بقیع مشاهده میکنیم.
این واقعیت نشان میدهد که ظلم پایان نیافته است و همچنان کسانی از ظالمان دفاع میکنند و میکوشند چهره ظلم را حقبهجانب جلوه دهند. آنان نمیخواهند کسی از این ظلم سخن بگوید یا آن را افشا کند. قرآن کریم نیز این حقیقت را بیان میکند: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ؛ دشمنان همواره درصدد خاموشکردن نور خدا هستند، اما اراده الهی بر حفظ و تکمیل این نور تعلق گرفته است.»
قیام حضرت اباعبدالله(ع) نیز در برابر همین جریان خاموشکردن دین خدا شکل گرفت. امام حسین(ع) برای احیای دین پیامبر اکرم(ص) قیام کردند و خداوند نیز اراده کرده است که دین خود را حفظ کند، اما این حفظ دین از طریق مؤمنان صورت میگیرد.
قرآن میفرماید: «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ...؛ اگر خداوند گروهی از مردم را بهوسیله گروهی دیگر بازنمیداشت...» فساد زمین را پر میکرد و عبادتگاهها و مراکز دینی ویران میشدند. همچنین میفرماید: «قَاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ وَیُخْزِهِمْ...؛ با آنان بجنگید، خداوند دشمنان را به دست شما (مؤمنان) عذاب و خوار میکند.»
بنابراین، یکی از وظایف جامعه اسلامی آن است که اجازه ندهد فریاد مظلومیت امام حسین(ع) در تاریخ خاموش شود. به همین دلیل، حضرت امام خمینی(ره) فرمودند: «این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است.» زیرا این مجالس، حافظ حقیقت عاشورا و مانع فراموششدن ظلم و تحریف تاریخ هستند.
ایکنا ـ از نگاه قرآن کریم، عزاداری برای سیدالشهدا(ع) چه نسبتی با اصل تولی و تبری و شناخت دشمن دارد؟
یکی از مهمترین کارکردهای عزاداری، تقویت روحیه تولی و تبری است. حضور مردم در میدان، پرچمگردانی و برگزاری مراسم محرم باید نشان دهد که جامعه اسلامی محبت خود را نسبت به جبهه حق و نفرت خود را نسبت به جبهه باطل آشکار میکند. این حضور، صرفاً حرکتی آیینی نیست، بلکه اعلام وفاداری به ارزشهای الهی و برائت از دشمنان دین است.
کسانی که با این جلوههای حمایت از جبهه حق مخالفت میکنند، در حقیقت از حقیقت تولی و تبری فاصله گرفتهاند؛ زیرا محبت به اولیای الهی و برائت از دشمنان خدا، دو اصل جدانشدنی در فرهنگ قرآن است.
قرآن کریم بارها مؤمنان را نسبت به دشمن آگاه میکند. در سوره آلعمران میفرماید: «لَا یَأْلُونَکُمْ خَبَالًا؛ دشمنان در آسیبرساندن به شما هیچ کوتاهی نمیکنند.» سپس میفرماید: «وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ؛ آنان دوست دارند شما همواره در رنج و سختی باشید.»
قرآن با این آیات، واقعیت دشمن را به مؤمنان معرفی میکند تا دچار غفلت نشوند. در ادامه میفرماید: «قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ؛ دشمنی آنان از سخنانشان آشکار است، اما آنچه در دل پنهان کردهاند، بسیار شدیدتر است.» همچنین هشدار میدهد: «هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا یُحِبُّونَکُمْ؛ شما آنان را دوست دارید، اما آنان هرگز شما را دوست ندارند.»
رفتار منافقانه آنان را نیز چنین توصیف میکند: «وَإِذَا لَقُوکُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَیْظِ؛ هنگام روبهروشدن با شما اظهار دوستی میکنند، اما در خلوت از شدت خشم انگشتان خود را به دندان میگزند.» سپس میفرماید: «قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ؛ به خشم خودتان بمیرید.» در آیه دیگری نیز میفرماید: «إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهَا؛ اگر خیری به شما برسد، ناراحت میشوند و اگر گرفتار سختی شوید، شادمان میشوند.»
از مجموع این آیات بهدست میآید که قرآن میخواهد مؤمنان دشمن را بهدرستی بشناسند و نسبت به او سادهاندیش نباشند. بر همین اساس، یکی از فلسفههای عزاداری نیز آن است که این مرزبندی میان جبهه حق و باطل همواره زنده بماند و جامعه اسلامی نسبت به دشمنان دین دچار فراموشی و غفلت نشود.
ایکنا ـ قرآن کریم برای تقویت روحیه ظلمستیزی و مقابله با دشمنان دین از چه شیوههایی استفاده میکند و این موضوع چه ارتباطی با مجالس عزاداری دارد؟
یکی از روشهای تربیتی قرآن کریم، یادآوری مستمر جنایتهای تاریخ است؛ نه برای زنده نگه داشتن کینههای شخصی، بلکه برای آنکه جامعه مؤمنان نسبت به ظلم بیتفاوت نشود و ماهیت ستمگران را فراموش نکند.
امروز نیز باید جنایتهایی را که علیه مردم بیگناه، کودکان، فرماندهان، نظامیان و یاران انقلاب اسلامی انجام شده است، همواره به یاد داشته باشیم. این حوادث نباید از حافظه تاریخی ملت و مسئولان پاک شود؛ زیرا شناخت دشمن در هر عرصهای، از جمله در تعاملات و مذاکرات، یک ضرورت است و دشمن باید بداند که ملت ایران جنایتهای او را فراموش نکرده است.
قرآن کریم نیز با همین شیوه، جنایتهای گذشته را یادآوری میکند. برای نمونه، درباره دختران زندهبهگور شده میفرماید: «وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ، بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ؛ از دختر زندهبهگور شده پرسیده میشود به کدامین گناه کشته شد.» خداوند این حادثه را نقل میکند تا انسان از فرهنگ جاهلیت و ظلمی که بر بیگناهان رفته است، متنفر شود. همین منطق درباره همه مظلومان تاریخ نیز جاری است. اگر انسان همواره این ظلمها را به یاد داشته باشد، نسبت به ستم بیتفاوت نخواهد شد.
نمونه دیگر، سوره مبارکه بروج است. خداوند جنایت اصحاب اخدود را چنین توصیف میکند: «قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ، النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ؛ مرده باد صاحبان آن خندق (که مؤمنان را در آن سوزاندند.) آن آتشی که آتشگیرانهاش فراوان و بسیار بود»، سپس میفرماید: «وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ؛ و از مؤمنان چیزی را منفور و ناپسند نمیداشتند، مگر ایمانشان را به خدای توانای شکستناپذیر و ستوده»؛ تنها جرم آنان ایمان به خدا بود.
قرآن این حوادث را برای نقل واقعهای تاریخی بیان نمیکند، بلکه میخواهد مؤمنان بدانند با چه دشمنان بیرحمی روبهرو هستند. هرچه انسان این آیات را بیشتر بخواند، نفرت او از ظلم و ظالمان نیز بیشتر خواهد شد.
محرم و صفر نیز همین نقش را ایفا میکنند. وقتی مصائب عاشورا را مرور میکنیم، در حقیقت ظلمی را که بر اهل بیت(ع) رفته است، بار دیگر به یاد میآوریم تا این حادثه به فراموشی سپرده نشود و حساسیت جامعه نسبت به ظلم حفظ شود.
قرآن کریم در معرفی پیامبر اکرم(ص) و یاران ایشان نیز میفرماید: «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ؛ مؤمنان در برابر جبهه کفر استوار و در میان خود اهل رحمت و مهربانی هستند.» بنابراین، جای شدت و قاطعیت در برابر دشمنان دین است، نه در روابط میان مؤمنان.
همچنین، قرآن بارها به قتل پیامبران و تهمتهایی که به آنان زده شد، اشاره میکند و میپرسد: «فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیَاءَ اللَّهِ بِغَیْرِ حَقٍّ؛ اگر شما مؤمن بودید، پس چرا پیش از این پیامبران خدا را میکشتید؟» درباره پیامبر اسلام(ص) نیز یادآوری میکند که ایشان را شاعر، ساحر و مجنون میخواندند.
اگر کسی به شخصیت خود ما توهین کند، به آسانی از کنار آن عبور نمیکنیم؛ پس چگونه ممکن است نسبت به اهانت به دین، قرآن و پیامبر خدا(ص) بیتفاوت باشیم؟ در حالیکه قرآن میفرماید: «النَّبِیُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؛ پیامبر از خود مؤمنان به آنان سزاوارتر است.»
بنابراین، همانگونه که قرآن با یادآوری این رخدادها روحیه ظلمستیزی را زنده نگه میدارد، مجالس عزاداری امام حسین(ع) نیز همین رسالت را برعهده دارند؛ یعنی زنده نگهداشتن یاد مظلومیت، جلوگیری از فراموششدن جنایتها و حفظ حساسیت جامعه نسبت به ظلم.
ایکنا ـ با توجه به این مبانی، مهمترین کارکرد عزاداریهای محرم برای جامعه امروز چیست؟
جمعبندی این مباحث آن است که نباید اجازه دهیم روحیه برائت از ظلم و دشمنان دین در جامعه تضعیف شود. همانگونه که دشمن هر روز دشمنی و کینه خود را تازه میکند، جامعه مؤمنان نیز باید با بهرهگیری از ابزارهایی که خداوند در اختیارش قرار داده است، همواره هوشیار بماند.
عزاداری، یادآوری مصائب، نقل خاطرات مظلومیت مؤمنان و تلاوت آیاتی که از ظلمهای رواشده بر پیامبران و اهل ایمان سخن میگویند، از مهمترین ابزارهای حفظ این بیداری است. قرآن با این شیوه اجازه نمیدهد حافظه تاریخی جامعه دینی از جنایتها خالی شود و مجالس عزاداری نیز همین رسالت را در امتداد تاریخ برعهده دارند.
از این منظر، یکی از مهمترین فلسفههای عزاداری برای حضرت اباعبداللهالحسین(ع)، زنده نگهداشتن فریاد مظلومیت آن حضرت است. اگر این فریاد خاموش شود، بخشی از مظلومیت عاشورا نیز به فراموشی سپرده خواهد شد؛ همان هدفی که دشمنان در طول تاریخ دنبال کردهاند.
بنابراین، عزاداری فقط مراسمی عاطفی نیست، بلکه حرکتی فرهنگی، اعتقادی و اجتماعی برای حفظ حقیقت عاشورا، جلوگیری از تحریف تاریخ و پاسداری از مرز میان حق و باطل است. البته اسلام نیاز انسان به نشاط و شادی را انکار نمیکند، اما تا زمانی که ظلم، استکبار و تجاوز در جهان وجود دارد، جامعه مؤمن نمیتواند نسبت به آن بیتفاوت باشد.
امیدوارم عزاداری همه ما با این معرفت مورد قبول درگاه الهی قرار گیرد و ثمره این مجالس، تقویت روحیه حقطلبی، ظلمستیزی و دفاع از ارزشهای الهی در زندگی فردی و اجتماعی باشد.
انتهای پیام
