عبور از مرحله عزاداری فردی به سوگواری جمعی
محمدجواد هوشیار حاجیان یزدی گفت: آل بویه از نخستین حکومتهایی بود که با حمایت سیاسی خود عزاداری امام حسین(ع) را از محافل خصوصی به عرصه عمومی کشاند و آن را به سنتی رسمی و هویتی در میان شیعیان تبدیل کرد. آلبویه با عبور از مرحله عزاداری فردی، فرهنگ سوگواری جمعی را بنیان نهادند، فرهنگی که تا امروز بهعنوان یکی از مهمترین الگوهای شعائر حسینی تداوم یافته است.
محمدجواد هوشیار حاجیان یزدی، پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی با اشاره به نقش آلبویه در علنیسازی عزاداری عاشورا اظهار کرد: سلسله شیعیمذهب آلبویه از نخستین حکومتهایی بود که با حمایت سیاسی خود، عزاداری امام حسین(ع) را از محیطهای خصوصی به عرصه عمومی کشاند و آن را به سنتی رسمی و نماد هویتی شیعیان تبدیل کرد.
وی افزود: آلبویه از سال ۳۲۰ تا ۴۴۸ هجری قمری بر بخشهایی از ایران، عراق و جزیره تا مرزهای شمالی شام حکومت میکردند و در گسترش تشیع نقش قابل توجهی داشتند، بهویژه از سال ۳۵۲ هجری قمری و به دستور معزالدوله، مراسم عزاداری عاشورا در بغداد بهصورت سازمانیافته برگزار شد، بهگونهای که بازارها تعطیل میشد، فعالیتهای روزمره متوقف میماند و دستههای عزاداری در سطح شهر به راه میافتاد.
هوشیار حاجیان یزدی ادامه داد: برخی تاریخنگاران همچون ابنجوزی و ابناثیر، از تغییر چهره بغداد در روز عاشورا سخن گفتهاند و به برپایی خیمهها، نوحهخوانی و عزاداری علنی مردم اشاره کردهاند که این گزارشها نشان میدهد در دوره آلبویه، عزاداری امام حسین(ع) از سطح محافل محدود فراتر رفت و به یکی از نمودهای آشکار حیات اجتماعی شیعیان تبدیل شد.
وی بیان کرد: این سنت در نتیجه نفوذ و گسترش آیینهای شیعی به مصر نیز راه یافت و دولت فاطمی با وجود رقابت سیاسی با آلبویه، مجالس سوگواری و آیینهای نذری مرتبط با عاشورا را در مصر برگزار میکرد، چنانکه مقریزی نوشته است در روز عاشورای سال ۳۶۳ هجری قمری گروهی از شیعیان مصر در کنار قبر امکلثوم و نفیسه گرد آمدند و به گریه و نوحهسرایی پرداختند.
این پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی گفت: از دوره آلبویه، عزاداری عاشورا در میان شیعیان گسترش چشمگیری یافت و به یکی از مهمترین شعائر مذهبی آنان بدل شد. ابوریحان بیرونی نیز گزارش میکند که این مراسم در بغداد و دیگر شهرها برگزار میشد و حتی در آن دوره برگزاری عاشورا بر برخی آیینهای کهن همچون نوروز و مهرگان تقدم پیدا کرده بود.
وی افزود: با سقوط آلبویه و قدرتگیری سلجوقیان، فضای ضدشیعی در برخی مناطق شدت گرفت و برگزاری مراسم عاشورا با محدودیتها و گاه درگیریهایی همراه شد، هرچند در مقاطعی برخی سلاطین و وزیران سلجوقی، برپایی این آیینها را مجاز میدانستند. حتی نقل شده است که ملکشاه سلجوقی به همراه خواجه نظامالملک در سال ۴۷۹ هجری قمری به زیارت کاظمین، نجف و کربلا رفت.
هوشیار حاجیان یزدی ادامه داد: در همان فضا نیز نشانههایی از تداوم یادآوری مصائب اهلبیت(ع) دیده میشود، برای نمونه، محمد بن عبدالله بلخی فقیه حنفیمذهب پس از سخنرانی برای عالمان و طلاب نظامیه اهل سنت از مظلومیتهای اهلبیت پیامبر(ص) یاد میکرد و به نوعی به بازخوانی مصائب آنان میپرداخت.
وی درباره شیوههای عزاداری در عصر آلبویه تصریح کرد: عزاداری و سوگواری امام حسین(ع) در آن دوره را میتوان در سه قالب اصلی خلاصه کرد؛ نخست، مرثیهسرایی که مهمترین شکل عزاداری بهشمار میرفت و در این شیوه، شاعران و نوحهسرایان با خواندن اشعار سوگ، بر مظلومیت امام حسین(ع) تأکید میکردند و این سنت در حرمها و مجالس سوگواری رواج داشت. در مصرِ دوره فاطمیان نیز افرادی در نوحهسرایی و خواندن اشعار رثایی مهارت یافته بودند، شکل دوم، مقتلخوانی بود که از قرن چهارم هجری در کنار شعرخوانی رواج پیدا کرد و واعظان در روز عاشورا با قرائت مقتل، ماجرای شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان را بازگو میکردند و از این طریق، روایت کربلا را در حافظه جمعی جامعه زنده نگه میداشتند.
این پژوهشگر گفت: شکل سوم عزاداری دستهجمعی و علنی در بغداد بود و مردم با سینهزنی، نوحهخوانی، پوشیدن لباس سیاه و استفاده از نمادهای عزا به سوگواری میپرداختند و گاه بازارها نیز تعطیل میشد، البته این مراسم در برخی مناطق، به دلیل حساسیتهای مذهبی اهل سنت، با محدودیت و حتی درگیری همراه بود. در مواردی، برخی گروههای اهل سنت نیز در واکنش به آیینهای شیعی، مراسمی مشابه برگزار میکردند که این نشان میدهد عزاداری عاشورا در آن دوره افزون بر بُعد دینی، واجد بُعد اجتماعی و هویتی نیز شده بود. آلبویه با عبور از مرحله عزاداری فردی، فرهنگ سوگواری جمعی را بنیان نهادند؛ فرهنگی که تا امروز بهعنوان یکی از مهمترین الگوهای شعائر حسینی تداوم یافته است.
انتهای پیام
