جایگاه مشورت در حکومت اسلامی؛ بهکارگیری خرد جمعی یا تحمیل نظرات
اهمیت مشورت در حکومت اسلامی تا آنجاست که حتی ممکن است نظر ولی خدا را تغییر دهد و این نه به معنای تحمیل است و نه عملی ناشایست به حساب میآید.
رهبر معظم انقلاب اسلامی تفاهمنامه میان رؤسای جمهور ایران و آمریکا را تأیید کردند و این در حالی است که صراحتا بیان کردند نظر دیگری داشتند. در این مجال میتوانیم پلی به وقایع تاریخ صدر اسلام بزنیم تا متوجه شویم آنچه رخ داده، امری معمول در سیره ائمه اطهار(ع) بوده است.
مشهور است که پیش از آغاز جنگ احد، پیامبر(ص) یاران را برای مشورت درباره چگونگی جنگ جمع کردند. در آن جمع، نظر ایشان این بود که سپاه اسلام در داخل مدینه با مشرکان درگیر شود و برای نظر خود دلیل دفاعی و نظامی داشتند، اما در مقابل عدهای از جوانان پرشور نظرشان عکس آن بود؛ آنان تأکید داشتند که جنگ در بیرون از مدینه صورت گیرد.
جالب آنجاست که در نهایت نظر آن عده، نظر نهایی پذیرفته شد، در حالیکه مخالف نظر رسول الله(ص) بود؛ نظری که نقطه شروع آن شکست کذایی در جنگ احد بود. ولی ماجرا فقط به این مثال ختم نمی شود. شهید بهشتی به مثال مهمی در جریان جنگ بدر نیز اشاره میکند و میگوید:
«در روز ۱۵ رمضان، دو گروه در بدر به همدیگر برخورد کردند... وقتی به منطقه بدر و نخستین چاه آب رسیدند، پیامبر(ص) فرمود: در اینجا آب داریم، توقف کنیم. یک نفر از مسلمانان بلند شد و گفت: یا رسول الله! دستوری که دادی، در مقام فرمانده جنگی دادی یا در جایگاه پیامبر خدا گفتی؟ به عبارت دیگر، وحی از جانب خدا بود یا نظر خودتان؟ اگر وحی بود که هیچ، حتماً حسابی دارد، اما اگر نظر فرمانده جنگی بود، من با آن موافق نیستم و پیشنهاد بهتری دارم.
پیامبر(ص) فرمود: وحی نبود و نظر یک فرمانده جنگی بود. آن شخص گفت: بنابراین، پیشنهاد میکنم برویم جلو، آنجایی که چاه آب رو میآید. یعنی تا آخرین حلقه چاه برویم؛ شاید قنات مانندی بوده است. آخرین حلقه چاه را هم بگیریم، در آنجا حوضی درست میکنیم، آب در آن حوض جمع میشود و بنابراین، برای برداشتن آب به صرف نیرو نیاز نداریم؛ در غیر این صورت و با اتراق در اینجا باید از این چاه با دلو آب بکشیم که مقداری از نیرویمان در اینجا تلف میشود و علاوه بر این، ما به آنجا میرویم تا دشمن نتواند از آب آن استفاده کند و او را در حالتی از محاصره قرار میدهیم.
پیامبر(ص) فرمود: نظر خوبی است، حرکت کنیم. حرکت کردند و رفتند تا جایی که آب خارج میشد، حوضچهای ساختند و در آنجا اتراق کردند.»
در اینجا دو مثال مطرح شد؛ یک مثال مقدمه یک شکست و مثال دیگر، مقدمه یک پیروزی بود و مشابهت هر دو در آن بود که نظر پیامبر(ص) رد و با تصمیم نهایی ایشان، نظر دیگری تأیید میشد.
این نشاندهنده اهمیت مشورت در حکومت اسلامی است؛ مشورتی که حتی ممکن است نظر ولی خدا را تغییر دهد و این نه به معنای تحمیل است و نه عملی ناشایست به حساب میآید. چنین رویهای باعث میشود که مسلمانان در جامعه اسلامی احساس مشارکت در مسائل سیاسی و اجتماعی را داشته باشند و در خصوص جهاد و مقاومت، همه خود را شریک بدانند.
درواقع باید گفت، از نظر شهید بهشتی، ولایت فقط نوعی دستور دادن از بالا به پایین نیست، بلکه بهکارگیری خرد جمعی است و رهبر جامعه، شخصی مدیر و مدبر است که توان فعالکردن نیروهای مستعد و بهکارگرفتن ظرفیت عمومی و نخبگانی را دارد. چنین ولایتی که بهدنبال کشف مصلحت از راه مشورت با جمع متخصصان است، راه را برای رشد کلی جامعه اسلامی باز میگذارد.
محمود فروزبخش، مسئول خانه شهید بهشتی
انتهای پیام
