حقیقت صبر در پرتو نامه امام صادق(ع) به عبدالله بن حسن

به قلم؛ حجت‌الاسلام والمسلمین علی قربانی پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی 

ماه محرم، تنها فصل سوگواری بر سیدالشهدا(ع) نیست؛ مدرسه‌ای است که در آن، مفاهیمی، چون صبر، استقامت، تسلیم و امید به وعده الهی معنا می‌یابد. مرور میراث روایی اهل‌ بیت(ع) در این ایام، می‌تواند افق تازه‌ای پیش روی مؤمنان بگشاید و نسبت آنان را با سختی‌های زندگی، بر مدار ایمان و توکل بازتعریف کند.

نامه امام جعفر صادق(ع) به عبدالله بن حسن، از جمله این میراث‌های ماندگار است که حقیقت صبر را با بیانی روشن و ژرف به تصویر می‌کشد. از آن جا که ماه محرم و صفر، ماه بروز و ظهور صبر و استقامت است، مناسب است بخشی از نامه حضرت امام صادق(ع) به عبدالله بن حسن که در دعوت به صبر و بیان پاداش آن نگاشته شده، مرور شود.

امام صادق(ع) در این نامه، که پس از گرفتار شدن عبدالله بن حسن و خاندانش مرقوم فرموده‌اند، می‌نویسند:

بسم الله الرحمن الرحیم، إلى الخلف الصالح والذریة الطیبة من ولد أخیه وابن عمه...؛ حضرت (ع) در ادامه، او را به صبر و شکیبایی دعوت کرده و می‌فرمایند: «ای عمو و پسرعمو! بدان که خداوند جل‌جلاله حتی به اندازه یک لحظه، برای رنجی که ولیّ او در دنیا متحمل می‌شود، بی‌اعتنا نیست و هیچ چیز نزد او محبوب‌تر از رنج، سختی و آزاری که با صبر و شکیبایی همراه باشد، نیست. همچنین خداوند تبارک و تعالی حتی به اندازه یک لحظه، برای آسایش و نعمتی که دشمن او در دنیا دارد، ارزشی قائل نیست.»

سپس حضرت(ع) برای تبیین این حقیقت، با عبارت «لولا ذلک» (اگر چنین نبود)، به آیات و روایات استشهاد می‌کنند و می‌فرمایند: «أَیَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَ بَنِینَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ ۚ بَلْ لَا یَشْعُرُونَ» (سوره مؤمنون، آیات ۵۵ و ۵۶) ایشان همچنین به مضامین روایاتی اشاره می‌کنند که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- دنیا نزد خداوند به اندازه بال پشه‌ای ارزش ندارد.

۲- اگر مؤمن دچار رنج و اندوه نمی‌شد، خداوند حتی کافر را به سردردی مبتلا نمی‌کرد.

۳- اگر دنیا نزد خداوند ارزشمند بود، جرعه‌ای آب به کافر نمی‌نوشاند.

۴- هرگاه خداوند بنده یا قومی را دوست بدارد، آنان را به بلا می‌آزماید.

۵- اگر مؤمنی بر فراز قله کوهی باشد، خداوند کافر یا منافقی را بر او مسلط می‌کند تا او را بیازارد.

۶- اگر حقیقت چنین نبود، امیرالمؤمنین علی(ع) و امام حسین(ع) به شهادت نمی‌رسیدند.

۷- اگر چنین نبود، حضرت یحیی(ع) نیز به شهادت نمی‌رسید.

امام صادق(ع) در پایان این نامه می‌فرمایند: «پس‌ ای عمو،‌ ای پسر عمو،‌ ای پسران عمو و‌ ای برادران من! بر شما باد به صبر، رضایت، تسلیم در برابر اراده الهی، واگذاری امور به خداوند، شکیبایی در برابر قضای حتمی او و چنگ‌زدن به طاعت و عبادت او. هر جا که خداوند فرمان می‌دهد، همان‌جا فرود آیید و به دستورات او عمل کنید.

خداوند دل‌های ما و شما را از صبر سرشار گرداند، فرجام کارمان را با پاداش و سعادت همراه سازد و به قدرت خویش، ما و شما را از هرگونه هلاکت نجات دهد؛ همانا او شنوا و نزدیک است. درود خداوند بر برگزیدگان از میان خلق، یعنی پیامبر اکرم حضرت محمد(ص) و اهل‌بیت پاک ایشان.»

این، خلاصه‌ای از نامه نورانی امام صادق(ع) است که در کتاب «اقبال الأعمال» اثر سید بن طاووس (جلد سوم، صفحه ۸۲) نقل شده است. سزاوار است مؤمنان این نامه را سرمشق زندگی خویش قرار دهند تا در فراز و نشیب‌های زندگی، خداوند را از یاد نبرند و با صبر، توکل و رضایت به قضای الهی، مسیر بندگی را استوار ادامه دهند.