اصول محیط زیستی پیاده‌روی اربعین

به قلم حجت‌الاسلام سلمان بهجتی‌اردکانی، مدیر کارگروه فقه و حقوق محیط زیست مرکز فقهی ائمه اطهار(ع):

پیاده‌روی به سمت کربلا در ایام منتسب به اربعین حسینی، فراتر از یک گردهمایی مذهبی، تجلیگاه زیست مؤمنانه و عرصه تبلور ارزش‌های عالی انسانی است. در این مسیر نورانی، هر خدمت و حرکتی می‌تواند به رنگ بندگی درآید، مشروط به آنکه با بصیرت و معرفت همراه باشد. پاسداری از طبیعت و مراقبت از زمین به عنوان امانت الهی، یکی از شاخص‌های مهم زیست مؤمنانه در عصر حاضر است. موکب‌داران اربعین، به عنوان پیشگامان خدمت حسینی، با تلفیق سنت اصیل پذیرایی و دانش محیط ‌زیستی، می‌توانند الگویی از مدیریت سبز و پایدار را به جهانیان عرضه کنند. در این یادداشت، با تکیه بر آموزه‌های اهل بیت علیهم‌السلام، ضرورت مجهز شدن خادمان اربعین به معرفت محیط‌زیستی و راهکارهای عملی آن مورد واکاوی قرار گرفته است تا پیوند میان خدمت به زائر و حفظ امانت الهی، بیش از پیش روشن شود.

معرفت موکب‌داران، خواسته امام حسین(ع)

روایت شده است که «مردی از عرب‌های بدوی نزد حسین بن علی علیهما السلام آمد و گفت: ای فرزند رسول خدا من ضمانت یک دیه‌ کامل را داده‌ام و (حال که باید پرداخت کنم) از پرداخت آن ناتوان هستم. پس در دل خود گفتم: از بخشنده‌ترین مردمان درخواست کمک می‌کنم، در حالیکه من کسی بخشنده‌تر از شما اهل بیت رسول خدا ندیده‌ام. امام حسین علیه السلام فرمود: ای برادر عرب! از تو سه مسئله می‌پرسم؛ اگر به یکی از آنها پاسخ دهی، یک‌سوم مالی که درخواست کردی را به تو می‌دهم، اگر به دو مسئله پاسخ دهی، دو‌سوم مال را به تو می‌دهم و اگر به همه آنها پاسخ دهی، تمام مال را به تو خواهم داد. آن مرد عرب گفت: ای فرزند رسول خدا آیا کسی مثل شما از کسی مثل من سؤال می‌کند؟ در حالی که شما از اهل علم و بزرگی و شرافت هستید. امام حسین علیه السلام فرمود: آری، از جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: کار نیکو، به اندازه معرفت است». 

این جمله‌ «کار نیکو، به اندازه معرفت است» که امام حسین علیه السلام از جدشان رسول خدا نقل کرد و به آن پایبند بود، در اینجا به این معنی است که بخشندگی نسبت به دیگران باید به اندازه میزانِ معرفت و آگاهی آنها باشد. اگر چند تفسیر از این جمله وجود داشته باشد، دست‌کم یک تفسیر همین است که اساساً عطا و بخشش امام حسین علیه السلام نسبت به دیگران، متناسب با سطحِ معرفت، آگاهی و جایگاه آنها از نظر شناختی است.

از این منظر، می‌توان گفت: هرچه معرفت عزاداران، راهپیمایان، موکب‌داران و مسئولان هیئات بالاتر باشد، بیشتر مورد توجه و عنایت آن حضرت قرار می‌گیرند. بی‌تردید، بخشی از معرفت، با آموزش و یادگیری به دست می‌آید. از این رو، یادگرفتن و آموزش دیدن، اهمیتی مضاعف می‌یابد. کسب معرفت و آگاهی بیشتر، از یک سو انسان را به عمل دقیق‌تر و مؤثرتر سوق می‌دهد و از سوی دیگر، انسان را بیشتر به ساحت عنایات و توجهات آن حضرت نزدیک می‌کند. گرچه معرفتی که در این حدیث مطرح شده، بیشتر ناظر به جهان بینی و خداشناسی است، اما مسائل اخلاقی، اخلاق محیط زیستی و مهارت‌های مرتبط با آن نیز، یکی از انواع معرفت‌هایی است که دانستن و به کار بستن آنها شایسته و مورد رضایت امام حسین علیه السلام است.

آموزش و یادگیری موکب‌داران؛ خواسته امیرالمؤمنین(ع)

علی(ع) به کمیل بن زیاد فرمود: «هیچ حرکت و فعالیتی نیست مگر آنکه تو در انجام آن به علم و معرفت نیاز داری.»  علم و معرفت به وظایف فردی و اجتماعی خویش از ضروریات زندگی بشری است. انسان زیرک در همه حرکات و سکنات خود، با بصیرت و بینایی قدم برمی‌دارد؛ در غیر این صورت در رسیدن به هدف‌های خود با ناکامی و شکست مواجه می‌شود. می‌دانیم که شناخت و معرفت در عبادت و بندگی، لازم است وگرنه نمی‌توانیم عباداتی مثل نماز و روزه را به شکل صحیح انجام دهیم. همچنین عبادت بدون معرفتِ کافی، برای انسان ثمر زیادی نخواهد داشت؛ هرچند که نداشتن معرفت، دلیلی بر ترک عبادات محسوب نمی‌شود.

باید دانست که مسائل محیط زیستی هم از این قاعده مستثنی نیستند. هم در تعالیم دینی و مذهبی مسائل بسیار زیادی درباره محیط زیست مطرح شده و هم دانش محیط زیست توصیه‌هایی دارد. لذا آموزش دیدن و یادگرفتن لازم است.

اموری که موکب‌داران نیاز به دانستن و یا آموزش و هم‌فکری دارند، کم نیستند؛ مثل:

۱. جمع آوری و تصفیه اولیه آب‌های خاکستری (آب‌های پاک اما غیر بهداشتی) جهت آبیاری فضای سبز.
۲. نحوه استقرار موکب به گونه‌ای که به پوشش گیاهی و درختان مسیر آسیب وارد نشود.
۳. کاهش حجم پسماند از طریق خرید عمده و حذف بسته‌بندی‌های غیرضروری.
۴. پیش بینی محل‌های مخصوص برای جمع آوری فیلتر سیگار و پسماندهای کوچک.
۵. آموزش خادمان برای فرهنگ‌سازی کلامی میان زائران هنگام توزیع غذا.
۶. استفاده از انرژی‌های پاک که عوارض منفی کمتری برای محیط زیست داشته باشند.
۷. نحوه انبار کردن ایمن مواد غذایی برای جلوگیری از فاسد شدن و هدر رفتن.
۸. شست‌وشوی بهینه ظروف با کمترین مواد شوینده شیمیایی.
۹. استفاده از شوینده‌های زیست تخریب پذیر و گیاهی.
۱۰. جلوگیری از ریختن پسماندهای غذایی در معابر و استفاده مجدد از آنها برای کمپوست یا خوراک دام.
۱۱. استفاده نکردن از ظروف یک بار مصرف پلاستیک تا حد امکان.
۱۲. عدم استفاده از ظروف پلاستیک برای مواد غذایی داغ.
۱۳. نحوه مدیریت آب برای شرب و شست‌وشو.
۱۴. استفاده از سطل‌های ویژه مواد قابل بازیافت.
۱۵. نحوه صحیح ذبح حیوانات و مکان مناسب آن.
16. تفکیک پسماندهای خشک و تر.
17. مدیریت فاضلاب‌ها. 

حکم عقل به یادگرفتن مواجهه صحیح با محیط زیست

فقهای بزرگ شیعه و همچنین اهل سنت همواره در آثار فقهی خود این قاعده را مطرح کرده‌اند که «ما لا یَتِمُّ الواجبُ إلّا به، فهو واجب»  یعنی آنچه مقدمه است برای انجام شدنِ یک عمل واجب، واجب است. به تعبیر خلاصه، مقدمه‌ واجب، عقلاً واجب است. با توجه به نقش حیاتی مسائل محیط زیستی در بهداشت و سلامت عمومی و حیات بشر، مراعات آنها از باب لزوم مقدمه، لازم است. بدیهی است که مراعات کردن این نوع از مسائل، منوط به دانستن ترفندها و فنون و شناخت برخی راهکارها است. بنابراین، مجهز شدن کادر و شبکه مواکب به دانشِ محیط ‌زیستی، از یک سو مورد نیاز است و از سوی دیگر به حکم عقل، لازم است.

خادمان حسینی در ایام اربعین، با آراستن خدمات خود به دانش و مهارت محیط ‌زیستی، نه تنها بهره‌وری موکب‌داری را افزایش می‌دهند، بلکه با حفظ طبیعت به عنوان امانت الهی، جلوه‌ای از تقوا و معرفت را به نمایش می‌گذارند. این رویکرد خردمندانه، افزون بر جلب رضایت پروردگار و اهل بیت علیهم‌السلام، میراثی پاک برای نسل‌های آینده باقی می‌گذارد و پیاده‌روی اربعین را به الگویی جهانی از زیست پاک و مسئولانه تبدیل می‌کند.