دیپلماسی ایران بر پایه حکمت، عقلانیت و دفاع از منافع ملی استوار است
علی اکبر صالحی در آیین رونمایی از کتاب «سفارتنامه ارزنهالروم» بیان کرد که از ارزنهالروم تا مذاکرات معاصر، دیپلماسی ایران همواره بر پایه حکمت، عقلانیت و دفاع از منافع ملی استوار است.
به گزارش ایکنا، آیین رونمایی از کتاب ارزشمند «سفارتنامه ارزنهالروم» همزمان با نشستی علمی با حضور جمعی از استادان برجسته تاریخ، حقوق، روابط بینالملل و ایرانشناسی، شامگاه سهشنبه ۳۰ تیرماه در تالار دکتر حسن حبیبی بنیاد ایرانشناسی برگزار شد؛ نشستی که در آن ابعاد مختلف یکی از مهمترین اسناد تاریخ دیپلماسی ایران مورد بررسی قرار گرفت.
این مراسم با همکاری بنیاد ایرانشناسی و بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار برگزار شد و طی آن از کتاب «سفارتنامه ارزنهالروم»، حاصل نزدیک به سه دهه پژوهش، تصحیح و تحقیق دکتر نصرالله صالحی، دانشیار دانشگاه فرهنگیان رونمایی شد.
این اثر شامل مجموعهای از اسناد، مکاتبات، صورتجلسات و گزارشهای مذاکرات چهار ساله ایران و دولت عثمانی در فاصله سالهای ۱۲۵۹ تا ۱۲۶۳ هجری قمری است که با محوریت میرزا تقیخان فراهانی، وزیر نظام وقت و صدراعظم آینده ایران، انجام شد و از مهمترین منابع شناخت تاریخ دیپلماسی، حقوق مرزی و سیاست خارجی ایران در دوره قاجار به شمار میرود.
در این نشست که با حضور علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی و وزیر اسبق امور خارجه، منصور صفتگل، داریوش رحمانیان، عباس قدیمی قیداری، محسن نیکبین و نصرالله صالحی برگزار شد، شهریار شاهیندژی، مشاور معاونت پژوهشی بنیاد ایرانشناسی، دبیری نشست را بر عهده داشت.
علیاکبر صالحی در این نشست با اشاره به اهمیت شناخت شخصیتهای بزرگ تاریخی ایران، اظهار کرد: شناخت ایران تنها از طریق مطالعه جغرافیا یا تاریخ سیاسی آن ممکن نیست، بلکه یکی از مهمترین راههای شناخت این سرزمین، شناخت شخصیتهایی است که در طول تاریخ با اندیشه، تدبیر و خدمات خود مسیر تمدنی ایران را شکل دادهاند.
وی افزود: هرچه بیشتر در جهان سفر کردم و ملتهای مختلف را از نزدیک شناختم، بیش از گذشته به این باور رسیدم که ایران کشوری عادی نیست و ملت ایران نیز ملتی معمولی به شمار نمیرود. این سخن نه از روی احساسات ملیگرایانه، بلکه حاصل تجربه و شناختی است که از تاریخ و تمدن ملتها به دست آمده است.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با تأکید بر اینکه ایران در طول هزاران سال تاریخ خود، با وجود فراز و نشیبهای فراوان، توانسته هویت فرهنگی و تمدنی خود را حفظ کند، گفت: این ویژگی، امتیازی است که تنها شمار محدودی از ملتهای جهان از آن برخوردار هستند.
صالحی در ادامه، «حکمت» را یکی از مهمترین ویژگیهای تمدن ایرانی دانست و اظهار کرد: اگر بخواهیم برجستهترین ویژگی ملت ایران را بیان کنیم، باید از حکمت آغاز کنیم؛ حکمتی که از اعماق تاریخ این سرزمین برخاسته و در طول قرنها در اندیشه، فرهنگ، سیاست، هنر و شیوه حکمرانی ایرانیان نمود یافته است.
وی افزود: وقتی زندگی و آثار شخصیتهایی همچون کوروش، خواجه نظامالملک، خواجه نصیرالدین طوسی، قائممقام فراهانی و امیرکبیر را مطالعه میکنیم، در واقع با جلوههای مختلف حکمت ایرانی مواجه میشویم.
رئیس بنیاد ایرانشناسی تصریح کرد: شناخت بزرگان ایران، شناخت همان سنت فکری و حکمی است که سبب شده این سرزمین در طول تاریخ بتواند هویت خود را حفظ کند.
صالحی با اشاره به سابقه دولتسازی در ایران اظهار کرد: یکی دیگر از ویژگیهای ممتاز تمدن ایرانی، تجربه دیرینه آن در عرصه حکومتداری و دیوانسالاری است.
وی افزود: عظمت ایران تنها در گستره جغرافیایی آن خلاصه نمیشد، بلکه توانایی ایرانیان در ایجاد نظم اداری، مدیریت سرزمینهای پهناور و اداره اقوام و فرهنگهای مختلف، یکی از مهمترین وجوه تمدنی این کشور بوده است.
وی با اشاره به جایگاه شخصیتهای اثرگذار در تاریخ ایران، امیرکبیر را نمونهای برجسته از حکمرانی خردمندانه و دیپلماسی هوشمند دانست و گفت: بسیاری از مقاطع سرنوشتساز تاریخ ایران به دست شخصیتهایی رقم خورده که با شناخت دقیق شرایط زمانه، درایت سیاسی و توجه به منافع ملی، مسیر تاریخ را تغییر دادهاند و امیرکبیر در شمار برجستهترین این شخصیتها قرار دارد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به کتاب «سفارتنامه ارزنهالروم»، اظهار کرد: این عنوان در نگاه نخست شاید تنها نام یک اثر تاریخی باشد، اما در حقیقت روایت یکی از دشوارترین و طولانیترین مذاکرات دیپلماتیک ایران است؛ مذاکراتی که در آن هیئت ایرانی با وجود محدودیتهای فراوان، با تکیه بر استدلال، صبوری و شناخت عمیق از مسائل، از حقوق تاریخی کشور دفاع کرد.
وی افزود: امیرکبیر مذاکرهکنندهای بود که واقعیتها را بهخوبی میشناخت؛ نه گرفتار خوشبینی افراطی میشد و نه دچار یأس و انفعال. او تواناییهای ایران و طرف مقابل را ارزیابی میکرد و بر اساس شرایط واقعی تصمیم میگرفت.
صالحی تأکید کرد: مذاکره موفق تنها به تعداد افراد یا امکانات وابسته نیست، بلکه آنچه نتیجه مذاکرات را تعیین میکند، شناخت دقیق موضوع، تسلط بر اسناد، قدرت تحلیل، صبر و تشخیص درست موقعیت است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برخی تجربههای معاصر دیپلماسی ایران، روایتی از یک مقطع مهم مذاکراتی و مجموعهای از پیشنهادهای مطرحشده در قالب «۱۴ بند» را بیان کرد و اظهار داشت: در مقطعی، مجموعهای از بندهای پیشنهادی که توسط برخی دوستان تهیه شده بود، در اختیار وی قرار گرفت که با مطالعه آن، به دلیل گستردگی امتیازات پیشبینیشده برای ایران، ابتدا باور آن برایش دشوار بود.
وی افزود: پس از بررسی نسخه انگلیسی و سپس مراجعه به متن رسمی، مشخص شد که این پیشنهادها شامل ۱۴ بند بوده که در مجموع میتوانست منافع قابل توجهی برای ایران به همراه داشته باشد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به واکنش رئیسجمهور وقت آمریکا به این پیشنهادها گفت: زمانی که این موارد به دونالد ترامپ ارائه شد، وی در ابتدا نسبت به بند نخست واکنش منفی نشان داد، اما پس از آن، برخی کشورهای منطقه از جمله امارات، کویت، عربستان، قطر، پاکستان و ترکیه با وی تماس گرفتند و بر ضرورت پذیرش این مسیر تأکید کردند.
دکتر صالحی تصریح کرد: حتی تماس برخی کشورهای منطقه برای حمایت از این روند، برای من قابل توجه و شگفتآور بود؛ چرا که در صورت تحقق آن توافق، ایران میتوانست در یک بازه زمانی کوتاه امکان صادرات حدود ۱۲۰ میلیون بشکه نفت را به دست آورد که ارزش اقتصادی قابل توجهی برای کشور داشت.
وی با اشاره به آنچه مانع اجرای این روند شد، اظهار کرد: متأسفانه آمریکا در ادامه مسیر، برخلاف تعهدات و تفاهمات موجود عمل کرد و حتی در موضوعاتی که در بندهای توافق، از جمله درباره همکاریهای ایران و عمان پیشبینی شده بود، فشارهایی وارد شد که مسیر را تغییر داد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی تأکید کرد: در چنین شرایطی، کشورها باید متناسب با موقعیت، هم از ظرفیت واکنشهای سیاسی و رسانهای بهره بگیرند و هم از ابزارهای دیپلماتیک استفاده کنند.
وی افزود: اگر در چنین موقعیتی قرار میگرفت، تلاش میکرد با استفاده از ظرفیت روابط بینالمللی و رایزنی با کشورهایی که در جریان موضوع قرار داشتند، از جمله پاکستان، ترکیه، قطر و عربستان، هزینه عمل نکردن طرف مقابل به تعهدات خود را افزایش دهد.
صالحی در ادامه با اشاره به برخی مقاطع حساس تاریخ ایران، اظهار کرد: ایران در قرن نوزدهم میلادی، سه فرصت مهم برای اصلاحات بنیادین و حرکت به سوی توسعه را از دست داد؛ فرصتهایی که با فقدان برخی رجال بزرگ و اثرگذار تاریخی همراه شد.
وی، نخستین فرصت را مربوط به دوره عباسمیرزا، دومین فرصت را پس از شهادت قائممقام فراهانی و سومین فرصت را پس از شهادت میرزا تقیخان امیرکبیر دانست و گفت: هر یک از این شخصیتها، دارای اندیشه اصلاحی، نگاه آیندهنگر و درک عمیقی از شرایط داخلی و بینالمللی بودند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به نقش امیرکبیر در تاریخ ایران، افزود: مطالعه زندگی این شخصیتها نشان میدهد که پیشرفت کشورها تا چه اندازه به وجود مدیران خردمند، اصلاحطلب و برخوردار از قدرت تصمیمگیری در مقاطع حساس تاریخی وابسته است.
وی خاطرنشان کرد: امیرکبیر در شرایطی میزیست که همزمان در جهان شخصیتهایی مانند بیسمارک در حال شکلدهی به آینده کشور خود بودند و تاریخ نشان داد که حضور یا فقدان رجال بزرگ چگونه میتواند مسیر ملتها را تغییر دهد.
صالحی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تجربه حضورش در مذاکرات هستهای جمهوری اسلامی ایران اظهار کرد: مطالعه این کتاب برای من تنها مطالعه یک سند تاریخی نبود، بلکه بسیاری از تجربههای دوران مسئولیت در عرصه دیپلماسی را نیز تداعی کرد.
صالحی در ادامه سخنان خود، مذاکرات هستهای جمهوری اسلامی ایران و توافق برجام را یکی از تجربههای مهم تاریخ دیپلماسی معاصر کشور دانست و اظهار کرد: برجام از این جهت دارای اهمیت است که جمهوری اسلامی ایران در این فرآیند، بهتنهایی با شش قدرت بزرگ جهانی وارد مذاکره شد و توانست در یک چارچوب پیچیده سیاسی، حقوقی و فنی، منافع کشور را پیگیری کند.
وی افزود: امروز با گذشت سالها از آغاز این توافق، بیش از گذشته روشن شده است که دیپلماسی تا چه اندازه عرصهای دشوار، پیچیده و مبتنی بر محاسبه دقیق منافع ملی است و دستیابی به نتیجه در چنین مذاکراتی امری ساده و بدیهی نیست.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به آثار اقتصادی اجرای برجام در مقطعی از زمان اظهار کرد: در دوره اجرای این توافق، شاخصهای اقتصادی کشور بهبود یافت و زمینه برای افزایش تعاملات اقتصادی و حضور سرمایهگذاران خارجی فراهم شد؛ بهگونهای که نشانههای رونق و امید در بخشهایی از اقتصاد کشور قابل مشاهده بود.
وی با بیان اینکه هر توافق بینالمللی باید در چارچوب شرایط، دادهها و ستاندههای آن مورد ارزیابی قرار گیرد، تأکید کرد: تجربه برجام نیز مانند دیگر تجربههای تاریخی دیپلماسی ایران، نشان داد که مذاکره زمانی معنا پیدا میکند که هدف آن تأمین منافع ملی باشد.
صالحی خاطرنشان کرد: نقض تعهدات بینالمللی و خروج یکجانبه آمریکا از این توافق، تجربهای مهم در تاریخ دیپلماسی معاصر ایران به شمار میرود و نشان داد که حفظ دستاوردهای دیپلماتیک، علاوه بر مذاکره، نیازمند پایبندی همه طرفها به تعهدات خود است.
وی افزود: در مذاکرات هستهای، طرف مقابل از امکانات گسترده کارشناسی، حقوقی و سیاسی برخوردار بود، اما تیم ایرانی با تکیه بر دانش، تجربه، انسجام و اعتمادبهنفس وارد میدان شد؛ شرایطی که در مذاکرات ارزنهالروم نیز به نوعی وجود داشت.
رئیس بنیاد ایرانشناسی گفت: امیرکبیر و هیئت ایرانی در برابر هیئتهای مجهز عثمانی و نمایندگان قدرتهای بزرگ قرار داشتند، اما با اتکا به استدلال، شناخت تاریخی و توان مذاکره توانستند از حقوق ایران دفاع کنند.
وی تصریح کرد: دیپلماسی عرصهای است که در آن شناخت زمان، مکان، شرایط و ظرفیتها اهمیت اساسی دارد. مذاکرهکننده باید بداند چه زمانی سخن بگوید، چه زمانی سکوت کند، چه زمانی انعطاف نشان دهد و در چه مواردی قاطعانه از حقوق کشور دفاع کند.
صالحی با تأکید بر اهمیت انتشار اسناد تاریخی، اظهار کرد: اگر اسناد منتشر نشوند، به مرور زمان روایتهای نادرست جای واقعیت را خواهند گرفت و قضاوت نسلهای آینده بر پایه روایتهای ناقص شکل خواهد گرفت.
وی افزود: مراکز علمی و پژوهشی وظیفه دارند با انتشار اسناد معتبر، زمینه داوری دقیقتر درباره گذشته کشور را فراهم کنند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی همچنین از دکتر نصرالله صالحی برای سه دهه تلاش علمی در تصحیح و انتشار «سفارتنامه ارزنهالروم» قدردانی کرد و گفت: گردآوری و تصحیح اسناد تاریخی کاری دشوار و زمانبر است و حاصل آن میتواند سرمایهای ماندگار برای نسلهای آینده باشد.
در ادامه، سایر استادان و پژوهشگران حاضر در نشست نیز از زوایای مختلف تاریخی، حقوقی، دیپلماتیک و روششناختی به بررسی کتاب «سفارتنامه ارزنهالروم» پرداختند و این اثر را از مهمترین منابع پژوهشی برای شناخت سنت دیپلماسی ایران، تحولات مرزی، اندیشه سیاسی و حقوق تاریخی کشور دانستند.
منصور صفتگل، استاد تاریخ دانشگاه تهران در سخنانی با موضوع «الگوی دیپلماتیک ایران عصر صفوی در مذاکرات مرزی عثمانی ـ قاجاری»، با اشاره به سابقه طولانی دیپلماسی در تمدن ایرانی، اظهار کرد: مذاکرات ارزنهالروم را نمیتوان صرفاً رویدادی متعلق به دوره قاجار دانست؛ بلکه این مذاکرات، محصول تجربه چند صد ساله نظام دیوانسالاری و سنت سیاسی ایران است که ریشههای آن را باید در ساختار حکمرانی دوره صفوی و حتی پیش از آن جستوجو کرد.
وی با بیان اینکه شکلگیری مناسبات سیاسی میان ایران و عثمانی از مهمترین موضوعات تاریخ منطقه به شمار میرود، افزود: عهدنامههای آماسیه و ذهاب، چارچوبهای اصلی روابط دو کشور را تعیین کرده بودند، اما در گذر زمان، ابهامها و اختلافهایی درباره تفسیر مفاد این پیمانها به وجود آمد که ضرورت برگزاری مذاکرات ارزنهالروم را پدید آورد.
صفتگل با اشاره به دشواریهای هیئت ایرانی در جریان مذاکرات، تصریح کرد: برخلاف هیئت عثمانی که از بایگانی منظم و اسناد متعدد بهره میبرد، نمایندگان ایران با محدودیتهایی در دسترسی به اسناد تاریخی و نقشههای معتبر مواجه بودند، اما با وجود این کاستیها، امیرکبیر توانست با اتکا به دانش تاریخی، قدرت استدلال و شناخت دقیق از مناسبات سیاسی، از حقوق ایران دفاع کند.
وی، «سفارتنامه ارزنهالروم» را فراتر از یک متن تاریخی دانست و افزود: این کتاب در حقیقت، یک درسنامه ارزشمند برای آموزش دیپلماسی، شیوه نگارش مکاتبات سیاسی، زبان مذاکرات و چگونگی استدلال حقوقی در دفاع از منافع ملی است.
در ادامه نشست، عباس قدیمی قیداری، استاد دانشگاه تبریز، بهصورت برخط با موضوع «سفارتنامهها و زوایای پنهان مهارتهای دیپلماسی در سیاست خارجی دولت قاجار» سخن گفت.
وی با اشاره به نقش مکتب دیپلماسی تبریز در تربیت رجال سیاسی دوره قاجار، اظهار کرد: بسیاری از دولتمردان برجسته آن دوره، از جمله امیرکبیر، در فضایی پرورش یافتند که سیاستورزی، شناخت مناسبات بینالمللی، آگاهی از تحولات منطقه و دفاع از منافع ملی، اصول بنیادین آن به شمار میرفت.
قدیمی قیداری افزود: اسناد موجود در «سفارتنامه ارزنهالروم» نشان میدهد که هیئت ایرانی با وجود محدودیتهای فراوان، هرگز از منافع ملی عدول نکرد و همواره تلاش داشت با بهرهگیری از گفتوگو، استدلال حقوقی و شناخت واقعیتهای سیاسی، بهترین نتیجه ممکن را برای کشور به دست آورد.
وی تأکید کرد: مطالعه این اثر به خوبی نشان میدهد که دیپلماسی موفق، تنها محصول قدرت نظامی نیست، بلکه حاصل شناخت دقیق تاریخ، جغرافیا، حقوق، فرهنگ و توانایی مدیریت گفتوگو است.
محسن نیکبین، مشاور معاون پژوهشی بنیاد ایرانشناسی و استادیار حقوق بینالملل دانشگاه تهران، نیز در سخنانی با موضوع «حقوق ثابته ایران در سفارتنامه ارزنهالروم»، به تحلیل یکی از مهمترین مفاهیم حقوقی مطرحشده در این اثر پرداخت.
وی اظهار کرد: اصطلاح «حقوق ثابته» که بارها در مذاکرات امیرکبیر مورد استناد قرار گرفته، صرفاً یک تعبیر ادبی یا سیاسی نیست، بلکه مفهومی حقوقی است که بر پیشینه تاریخی و استمرار حقوق ایران نسبت به سرزمینها و مرزهای خود استوار است.
نیکبین افزود: بررسی دقیق متن مذاکرات نشان میدهد که امیرکبیر تلاش میکند ادعاهای ایران را نه بر پایه مصلحتهای مقطعی، بلکه بر اساس سابقه تاریخی، اسناد موجود و حقوق تثبیتشده کشور استوار کند؛ رویکردی که امروزه نیز در حقوق بینالملل از اهمیت ویژهای برخوردار است.
وی تأکید کرد: این کتاب نشان میدهد که کارگزاران سیاست خارجی ایران در آن دوره، از ادبیات حقوقی پیشرفته و استدلالهای مستحکم برای دفاع از منافع ملی بهره میبردند.
داریوش رحمانیان، دانشیار دانشگاه تهران، نیز در سخنانی با موضوع «ملاحظاتی پیرامون وضعیت تاریخنگاری ایران در حوزه دیپلماسی و روابط خارجی»، از تلاش علمی دکتر نصرالله صالحی در تصحیح این اثر قدردانی کرد و آن را نتیجه نزدیک به سه دهه پژوهش مستمر دانست.
وی اظهار کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای این کتاب، مقدمه پژوهشی دقیق و روشمند آن است که ضمن معرفی پیشینه تاریخی مذاکرات، جایگاه سفارتنامه را در میان متون تاریخی ایران تبیین میکند.
رحمانیان با اشاره به برخی برداشتهای نادرست درباره تاریخ دوره قاجار، افزود: مطالعه اسناد این کتاب نشان میدهد که بسیاری از رجال سیاسی ایران برخلاف برخی روایتهای رایج، از شناخت عمیق نسبت به تحولات منطقه، سیاست قدرتهای بزرگ و مناسبات بینالمللی برخوردار بودند و مذاکرات خود را با آگاهی و برنامهریزی پیش میبردند.
وی تصریح کرد: انتشار چنین آثاری میتواند به بازنگری در برخی کلیشههای رایج تاریخنگاری ایران کمک کند و تصویری واقعبینانهتر از توانمندیهای دیپلماتیک ایران در سدههای گذشته ارائه دهد.
در بخش پایانی نشست، نصرالله صالحی، دانشیار دانشگاه فرهنگیان و مصحح کتاب، در سخنانی با موضوع «بازیابی و بازسازی سفارتنامه ارزنهالروم»، به تشریح روند طولانی پژوهش و تصحیح این اثر پرداخت.
وی با قدردانی از همکاری بنیاد ایرانشناسی، بنیاد موقوفات محمود افشار و مرکز اسناد وزارت امور خارجه، اظهار کرد: گردآوری و تصحیح این مجموعه حاصل نزدیک به 30 سال پژوهش، بررسی نسخههای خطی، مقابله اسناد و مطالعه منابع متعدد تاریخی بوده است.
صالحی افزود: در این پژوهش تلاش شد مجموعهای کاملتر از صورتجلسات مذاکرات، مکاتبات و اسناد مرتبط گردآوری شود؛ اسنادی که بخشی از آنها تاکنون در دسترس پژوهشگران قرار نداشت.
وی با تأکید بر اینکه «سفارتنامه ارزنهالروم» تنها یک متن تاریخی نیست، اظهار کرد: این اثر را میتوان به منزله یک درسنامه جامع در حوزه دیپلماسی، حقوق، تاریخ، جغرافیا و مطالعات مرزی دانست؛ به گونهای که هر صفحه آن ظرفیت انجام پژوهشهای تخصصی مستقل را دارد.
مصحح کتاب همچنین از این اثر به عنوان دومین جلد از مجموعه سفارتنامههای ایران یاد و ابراز امیدواری کرد که انتشار جلدهای بعدی این مجموعه بتواند افقهای تازهای را در مطالعات تاریخ دیپلماسی ایران بگشاید.
در پایان این نشست، با حضور استادان و پژوهشگران، از کتاب «سفارتنامه ارزنهالروم» رونمایی شد و حاضران ضمن گفتوگو درباره ابعاد مختلف این اثر، بر اهمیت انتشار اسناد معتبر تاریخی در شناخت دقیقتر گذشته ایران تأکید کردند.
همچنین نسخههایی از این کتاب در بخش جانبی مراسم با تخفیف ویژه در اختیار علاقهمندان، استادان و پژوهشگران قرار گرفت.
انتهای پیام
