مفهوم عبادت در نگاه سلمان فارسی

عبادت در اسلام مفهومی گسترده دارد. این واژه در لغت به معنای طاعت و خضوع است، اما فقها آن را توقیفی و تابع نصوص شرعی می‌دانند، به‌گونه‌ای که هر عمل بدون پیشینه شرعی بدعت شمرده می‌شود. در برابر این نگاه فقهی، روایات معصومان(ع) دایره عبادت را گسترش داده‌اند. گرچه بعضی از روایات از حیث سند و محتوا خدشه‌پذیرند، اما مجموعاً نشان می‌دهند که عبادت به اعمال خاص محدود نیست. کلینی از امام صادق(ع) نقل کرده که برترین عبادت، تفکر در خدا و قدرت اوست و امام رضا(ع) در بیاناتی صراحتاً فرمودند: «لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمٍ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ؛ عبادت به‌ نماز و روزه بسيار نيست، همانا عبادت انديشيدن در امر خداى عزوجل است.»

امام ششم(ع) نیز فرمود: «كَانَ أَكْثَرُ عِبَادَةِ أَبِي ذَرِّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ خَضْلَتَيْنِ التَّفَكَّرَ وَ الاعتبار؛ بيشتر عبادت ابی‌ذر، خدايش رحمت كند، تفكر و عبرت‌گرفتن بود.» از امام باقر(ع) نیز دو روایت با همین مضامین نقل شده است: «مَا عُبْدَ اللَّهُ بِشَيْءٍ أَفْضَلَ مِنْ عِلَّةِ بَطْنِ وَ فَرْجٍ؛ خداوند به چيزى برتر از عفت بطن و فرج، عبادت نشده است.» و «أَفْضَلَ الْعِبَادَةِ عِفَةُ الْبَطْنِ وَ الْفَرْج» در تحف‌العقول نیز آمده: «العِبادَةُ سَبعونَ جُزءا، و أفضَلُها جُزءا طَلَبُ الحَلالِ؛ عبادت هفت قسم است؛ بهترين آن‌ها جست‌وجو كردن حلال است.»

اکنون پرسش اصلی نوشتار پیش رو آن است که عبادت در نگاه سلمان چگونه بوده و چه اعمالی منصوص و چه مواردی براساس درک شخصی، عبادت شمرده می‌شده است؟ در ادامه، پاسخ به این پرسش‌ها براساس پژوهش‌های مصطفی صادقی کاشانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تبیین و در بخش نخست به واکاوی میزان تقید سلمان به عبادات شرعی پرداخته خواهد شد. 

گزارش‌های روایی تاریخی از سلمان 

اندیشه و رفتار سلمان از دو منظر بسیار قابل توجه است: نخست، انتساب او به خاندان وحی با حدیث «سَلْمانُ مِنّا اَهل‌َ‌البیت» و دوم، دانش والای او که مورد تأیید پیامبر(ص) و امیرمؤمنان(ع) بوده است. گویا دانش سلمان چنان است که گاهی دیگر صحابه به آن دست نمی‌یابند یا نمی‌توانند آن را درک کنند، به‌گونه‌ای که گاه حتی او را متهم می‌کردند. از خود سلمان نقل شده است که اگر تمام آنچه را می‌داند، برملا کند، برخی مردم خواهند گفت: «خدا قاتل سلمان را بیامرزاد»؛ این جمله کنایه از آن است که گویا سخنان سلمان فراتر از فهم دیگران است. این عبارت در جمله‌ای مشهور از اهل بیت(ع) نیز دیده می‌شود. 

از اختلاف‌ نظر سلمان با دیگران، یک نمونه در منابع حدیثی ثبت شده که راجع به داستان او با ابوذر است. از امام سجاد(ع) روایت شده: «اگر ابوذر از آنچه در دل سلمان می‌گذرد، آگاه شود، او را خواهد کشت.» خود ابوذر نیز به امیرمؤمنان(ع) گفت از سلمان کارهای شگفتی دیده است و امام در پاسخ فرمود: «اگر سلمان آنچه می‌داند، به تو بگوید، برای قاتلش طلب رحمت خواهی کرد.» 

در گزارش‌های پیش از اسلام، سلمان تلاشی فراوان در عبادت داشته است؛ گزارش‌هایی که بعضی داستان‌گونه می‌نمایند. پس از اسلام نیز بخشی از سخنان یا احادیث نقل‌شده از او درباره عبادت، همانند درک دیگر صحابه تصویر شده است. در برابر، سخنان و نقل‌هایی منسوب به اوست که گونه‌ای آسانی و تسامح در اعمال عبادی را نشان می‌دهد. بر همه این‌ها، زهد سلمان را باید افزود که روشن است، اما گاهی با بعضی از گزارش‌های تسامح‌گونه‌اش سازگار نیست. 

تقید سلمان به عبادت شرعی 

در نگاه عبادی سلمان، اعمال واجب جایگاه خود را دارند. به‌نظر می‌رسد او هدف از فرائض را، نه رویکردی تاجرانه برای کسب ثواب، بلکه رابطه‌ای دوسویه با پروردگار و برای دریافت حقایق معنوی می‌داند و می‌گوید: «نماز پیمانه‌ای است که هر کس حق آن را وفا کند، پیمانه‌اش را کامل می‌گیرد و هر کس از آن کم گزارد، همچون مطففین با او رفتار خواهد شد.» طارق بن شهاب از سلمان نقل می‌کند که نمازهای پنج‌گانه کفاره گناهان میان‌ آن‌هاست، مشروط به آنکه مرتکب «مقتله» نشود؛ البته در حدیثی از پیامبر(ص) نیز به این معنا اشاره شده و سخنی شبیه به این روایت، از امیرمؤمنان(ع) نیز رسیده است. 

از نظر سلمان، وقتی دل بنده‌ای از خوف خدا بلرزد، گناهانش همچون برگ ریخته‌شده از درخت فرومی‌ریزد؛ سخنی که اغلب منابع آن را حدیثی نبوی به روایت سلمان نقل کرده‌اند. وی تمثیل کرده که هنگام برپایی نماز، گویی گناهان روی سر جمع می‌شوند و در سجده، چون برگ می‌ریزند. 

با وجود زهد مشهور سلمان، گزارشی از خرید مقدار قابل‌ توجهی خواروبار و ارزاق برای آینده، باعث تعجب برخی شده است. سلمان در توضیح انجام این عمل چنین گفته: «هنگامی که نفس انسان از نظر روزی آسوده‌خاطر باشد، بهتر به عبادت می‌رسد و از وسوسه و خیال در امان خواهد بود.» این نکته‌ای مهم است که گویا از رسول خدا(ص) آموخته؛ چه آنکه وقتی آن حضرت درباره نان دعا کرد و از خدا برکت خواست، فرمود: «اگر نان نباشد، نه نماز می‌خوانیم و نه روزه می‌گیریم و نه فرایض‌مان را انجام می‌دهیم.» 

سلمان توصیه به نماز شب را از پیامبر(ص) نقل کرده و آن را روش صالحان پیش از اسلام دانسته که از جمله آثارش، تقرب به خدا، کفاره بدی‌ها، بازدارندگی از گناه و دورکننده دردهای جسمی است. سلمان بر آنچه از رسول خدا(ص) آموخته است، تأکید دارد و اجازه نمی‌دهد در آن دخل‌وتصرفی صورت گیرد. هنگامی که از چگونگی تشهد نماز از وی پرسیدند، گفت: «آن‌گونه که پیامبر به من آموخته، به شما می‌آموزم» و پیامبر(ص) فرمود: «حرفی از این کلمات کم و زیاد نکن.»

مشرکان خرده گرفتند که پیامبر(ص) همه‌چیز حتی احکام تخلی را به شما یاد داده است؛ سلمان انکار نکرد و برایشان توضیح داد که آن حضرت درباره قبله و دست راست چه آموزش داده است. نقل است که روزی حذیفه بر مکانی بلندتر از مأمومین امامت می‌کرد و سلمان به او یادآوری کرد که سیره نبوی را فراموش نکند و امام نباید بالاتر از مأموم باشد.

از سلمان نمازهای غیرواجب نیز نقل شده است؛ چنانکه از قول او به پیامبر(ص) نسبت داده‌اند: «در شب ازدواج با همسرت دو رکعت نماز بگزار که سبب خیر در زندگی می‌شود.» در بعضی از نقل‌ها آمده که به او اقتدا کند؛ بر این اساس هنگام ازدواج از همسرش خواست با هم دو رکعت نماز بخوانند. هرچند ذهبی و ابن‌حجر این حدیث را رد کرده‌اند، اما این خبر را دیگران نیز نقل کرده‌اند. 

نمازی از سلمان در ماه رجب نقل شده که فقط شیخ طوسی آن را در کتاب دعایی مصباح روایت کرده است. طبق این خبر واحد، سلمان از رسول خدا(ص) نمازی آموخته که 30 رکعت است و در سه نوبت آغاز، نیمه و آخر ماه رجب خوانده می‌شود.

از سلمان درباره روزه ماه رجب نیز توصیه‌هایی رسیده است. امام صادق(ع) خبر داده که رسول خدا(ص) از یارانش درباره روزه تمام سال، شب‌زنده‌داری دائم و قرائت قرآن در هر روز پرسید و سلمان خود را عامل به همه این‌ها دانست. برخی صحابه تعجب و اظهار ناراحتی کردند که ندیده‌اند او چنین کارهایی انجام دهد و سلمان را به فخر فروشی متهم کردند؛ اما سلمان توضیح داد که روزه‌گرفتن سه روز در هر ماه، به استناد آیه‌ «فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِها» مطابق روزه تمام سال، خوابیدن با طهارت مطابق شب‌زنده‌داری و خواندن سه بار «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» مطابق با خواندن کل قرآن است. 

مشروعیت نداشتن عبادت رهبانی 

گزارش‌های مورخان و محدثان حاکی از آن است که در میان مسلمانان صدر اسلام، گروهی با کناره‌گیری از خانواده و جامعه، به رهبانیتی روی آوردند که با واکنش تند پیامبر(ص) مواجه شد. براساس روایت امام صادق(ع)، همسر عثمان بن مظعون از شوهرش به رسول خدا(ص) شکایت برد که شب‌ها را به عبادت بیدار و روزها را روزه‌دار است. حضرت با حال غضب (مُغْضَباً يَحْمِلُ عَلَيْهِ) نزد عثمان آمد و فرمود: «خدا مرا به رهبانیت نفرستاده، بلکه بر دین سهله و سمحه برانگیخته است.»

این خبر در منابع اهل سنت نیز راه یافته است. در روایتی دیگر از امام صادق(ع)، به ماجرای سه نفر از صحابه اشاره شده که همسران‌شان از نخوردن گوشت، دوری از بوی خوش و زنان گلایه کردند و پیامبر(ص) بر منبر رفت و آنان را از این کار بازداشت. 

از دسته‌ای از اخبار چنین برمی‌آید که سلمان فارسی نیز در مستحبات چندان سخت‌گیر نبود و به حداقل‌ها اکتفا می‌کرد؛ دست‌کم نزد برخی، رفتاری عابدانه از خود نشان نمی‌داد و حتی به کسانی که چنین می‌کردند، اعتراض داشت. یکی از صحابی به نام طارق بن شهاب می‌گوید، شبی را نزد سلمان به صبح آوردم تا عبادت او را ببینم، اما آن‌گونه نبود که انتظار می‌رفت. سلمان فقط پاسی از شب را بیدار شد و اندکی عبادت کرد. طارق پرسید و او پاسخ داد: «همین نمازهای پنجگانه را مراقبت کنید که کفاره گناهان است» و افزود: «از تندروی بپرهیزید و پیوسته و آهسته بروید.»

همسر ابودرداء نیز از شوهرش گلایه‌ای داشت که شب‌ها را به عبادت می‌گذراند و روزها روزه است و سلمان با آوردن غذا به او گفت: «دینت را ناقص نکن که بدترین راه‌رفتن، تند رفتن است.» در خبری دیگر، سلمان از بیداری اول شب نهی می‌کند تا مناجات آخر شب از دست نرود و توصیه می‌کند که افراد بیدار بمانند، دو رکعت نماز بخوانند و به بستر بازگردند و فقط در پایان شب به عبادت بایستند. 

شیخ صدوق نقل کرده که شخصی به سلمان گفت، نماز شب نمی‌توانم بخوانم و سلمان پاسخ داد: «در روز گناه نکن.» نقل دیگری از سلمان صریح‌تر است: «در روز گناه نکن، از نماز شب بی‌نیاز خواهی بود.» البته گزارش‌هایی از زندگی پیش‌ از اسلام سلمان، نوعی رهبانیت را نشان می‌دهند. ابونعیم در دو کتابش آورده که سلمان نزد راهب موصل، روزها را روزه بود و شب‌ها را به عبادت می‌گذراند؛ اما پس از اسلام، نهی پیامبر(ص) از رهبانیت، روش او را تغییر داد. 

توسعه در مفهوم عبادت 

در ابتدای این نوشتار، به گستردگی معنای عبادت از دیدگاه پیامبر(ص) و امامان(ع) اشاره شد. در خبری واحد و غیرمشهور آمده که گروهی از جنگ بازمی‌گشتند؛ چند نفر از آن‌ها در این مدت بسیار عبادت کرده بودند. از ایشان پرسیدند: «امور این چند نفر که به عبادت مشغول بودند، با که بود؟» پاسخ دادند: «ما خدمتشان را می‌کردیم.» رسول‌الله(ص) فرمودند: «شما از اینان برترید.» 

همین منبع از سلمان نقل کرده است: «هرکس به ۱۲ نفر در راه خدا خدمت کند، گناهانش بخشیده می‌شود.» همچنین، سلمان از پیامبر(ص) روایت کرده: «یک روز مرزداری برای خدا از یک ماه روزه و تهجد برتر است.»