مفهوم قرآنی «انتقام»؛ بازدارندگی از ظلم و برقراری عدالت در برابر متجاوزان

به گزارش ایکنا اختتامیه همایش بین‌المللی «تحقق وعده انتقام» به همت پژوهشکده فقه و نظامات اجتماعی وابسته به مجتمع حوزوی امام رضا(ع) و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با همکاری جمعی از مراکز علمی و پژوهشی کشور و با حضور اندیشمندان، نمایندگان ادیان الهی، شخصیت‌های علمی و فعالان جبهه مقاومت امروز چهارشنبه ۳۱ تیرماه در تالار علامه جعفری(ره) پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین محمود محمدی عراقی، عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به اینکه کامل‌ترین، قاطع‌ترین و زیباترین تعابیر در زمینه انتقام، در کلام خداوند و کتاب‌های آسمانی آمده است، از تلاش‌های جناب آقای صلاح‌الدین المصری برای ورود به موضوع «عدالت» با تکیه بر آیات قرآن کریم قدردانی کرد و گفت: بخشی از مطالبی که قصد داشتم عرض کنم، در بیانات ایشان گنجانده شده بود.

‌وی با تأکید بر اهمیت مفاهیم لغوی و اصطلاحی در این موضوع، اظهار کرد: نکته کلیدی این است که واژگانی چون «انتقام»، «تعدی» و امثال آن، دال بر اقدامی ابتدایی نیستند، بلکه همواره تقابل با یک عمل قبلی هستند. در قرآن کریم، واژه «اعتدا» (تجاوز) محوریت دارد. برخی به اشتباه تصور می‌کنند که در مفهوم انتقام، موضوعاتی چون «نفرت» یا «کینه» مطرح است؛ در حالی که این مفاهیم مربوط به برخی فرهنگ‌های غربی است که متأسفانه دچار نفرت‌پراکنی، نژادپرستی و برتربینی شده‌اند و گاهی به غلط، این ویژگی‌ها را به برخی ادیان نسبت می‌دهند، اما در فرهنگ دینی، مفهوم انتقام هرگز با این موارد گره نخورده است.

‌محمدی عراقی با استناد به آیات قرآن کریم دلیل این مطلب را چنین تبیین کرد: انتقام در حقیقت یک «واکنش» است. معروف‌ترین آیه قرآن در این زمینه بیان می‌کند: «مِنْ بَعْدِ غَصْبٍ» یا در جای دیگر «مِنْ بَعْدِ تَعَدٍّ»؛ یعنی اگر کسی به شما تعدی کرد، شما نیز به همان اندازه حق دارید مقابله‌به‌مثل کنید، اما نه بیشتر. قرآن کریم در سوره مبارکه بقره، پیش و پس از این آیات تأکید می‌کند که در انتقام‌گیری نباید زیاده‌روی کرد و نباید بیش از ظلمی که در حق شما شده است، به طرف مقابل ظلم کنید؛ چرا که «انَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ» (خداوند تعدی‌کنندگان را دوست ندارد).

وی افزود: این مقابله‌به‌مثل، خودِ «تعدی» نیست. در ادبیات عربی به این نکته «قرینه مجاورت» گفته می‌شود؛ یعنی قرآن می‌فرماید در برابر تعدی دیگران مقابله کنید، اما خودتان تعدی نکنید. به عبارت دیگر، اگر طرف مقابل ابتدا تعدی کرده باشد، اقدام متقابل شما «تجاوز» یا «اعتدا» محسوب نمی‌شود.

‌عضو مجلس خبرگان رهبری در ادامه به بررسی نقاط اشتراک و افتراق میان «انتقام» و «قصاص» پرداخت و اظهار کرد: برخلاف تصور برخی که این دو را مقوله‌هایی کاملاً جدا می‌دانند، انتقام و قصاص نقاط اشتراکی دارند. مهم‌ترین وجه اشتراک این است که هر دو دال بر یک «اقدام متقابل» هستند؛ به این معنا که تا زمانی که از سوی طرف ظالم، حرکتی صورت نگرفته باشد، حقی برای اقدام متقابل ایجاد نمی‌شود. بنابراین، انتقام هرگز به معنای نفرت‌پراکنی نیست، بلکه مقابله‌به‌مثلی است که هدفش بازدارندگی و مجازات متجاوز است.

‌وی در تبیین نقاط افتراق این دو مفهوم، تصریح کرد: قصاص بیشتر در امور فردی مطرح است، در حالی که انتقام در امور اجتماعی به کار می‌رود. در فرهنگ قرآن، مفهوم «قصاص» در امور اجتماعی نیز کاربرد دارد؛ برای نمونه در آیه ۱۹۴ سوره بقره عبارت «وَالْحُرُمَاتِ قِصاصٌ» آمده است که در میان آیات اجتماعی و آیات جهاد قرار دارد.

‌محمدی عراقی در ادامه با اشاره به مبانی جهاد در قرآن گفت: طبق صریح آیات قرآن، جنگ تنها با کسانی است که با شما می‌جنگند و در برابر کسانی که نیکی می‌کنند و جنگ را کنار گذاشته‌اند، نباید اقدام کرد (همان‌طور که در سوره ممتحنه آمده است). همچنین در آیه ۱۹۴ سوره بقره اشاره شده است که اگر ظالمان دست از جنگ و ظلم بکشند، دیگر حقی برای تعرض به آن‌ها نیست.

محمدی عراقی در ادامه سخنان خود به تبیین زمان‌های ممنوعیت جنگ در فرهنگ دینی پرداخت و اظهار کرد: در سال، چهار ماه وجود دارد که جنگ در آن‌ها ممنوع است و تحت هیچ شرایطی نباید جنگ به وقوع بپیوندد. ایشان با اشاره به ماه رجب و دید جامع قرآن کریم در مورد «اشهر الحرم» (ماه‌های حرام) تأکید کرد که در این ایام، جنگ ممنوع است، مگر آنکه دشمن در همان ماه حرام به شما حمله کند که در این صورت، حق دفاع محفوظ است.

وی با استناد به عبارت «وَالْحُرُمَاتِ قِصاصٌ» در سوره بقره، خاطرنشان کرد: کلمه «قصاص» در اینجا به معنای قصاص نفس، عضو یا جرح (که در جای خود تبیین شده‌اند) نیست، بلکه قصاص در اینجا مفهومی گسترده‌تر دارد.

‌عضو مجلس خبرگان رهبری در تبیین این دیدگاه، افزود: برخی تصور می‌کنند قصاص تنها مربوط به امور فردی است و انتقام مربوط به امور دیگر، اما در فرهنگ قرآن، قصاص در ابعاد معنوی و اجتماعی نیز کاربرد دارد. برای نمونه، اگر کسی را نکشته باشد اما به شرافت یک ملت یا تمامیت ارزش‌های آن تجاوز کرده باشد، این اقدام در واقع «حرمت‌شکنی» و شکستن حریم یک ملت است و از نظر الهیات و معارف قرآنی، حق مقابله‌به‌مثل برای طرف مقابل محفوظ است.

‌وی در بخش دیگری از سخنان خود به مسئله «وفای به عهد» پرداخت و با اشاره به آیات فراوان قرآن در این باب، اظهار کرد: قرآن کریم وفاداری به پیمان را امری بسیار حیاتی می‌داند؛ چه پیمانی که میان انسان و خدا بسته شده و چه پیمانی با دیگران. سیره پیامبر اکرم(ص) و آیات قرآن به‌وضوح نشان می‌دهد که اگر با دشمنان یا مشرکین قراردادی (مثلاً پیمان عدم تجاوز) بسته شود، تا زمانی که آن‌ها به پیمان وفادارند، مسلمانان نیز باید پایبند باشند، اما در صورت پیمان‌شکنی طرف مقابل، نادیده گرفتن آن پیمان مشروع است.

محمدی عراقی با استناد به آیات ۱۰ تا ۱۳ سوره مبارکه توبه، تبیین کرد: در این آیات میان «ایمان» (به معنای باور قلبی) و «ایمان» (به معنای پیمان و قرارداد) تفکیک شده است. انسان ممکن است ایمان (باور) نداشته باشد اما به پیمانی که بسته است وفادار باشد. این نشان می‌دهد که وفا به پیمان، امری فطری و عقلانی است و در مقابل، مجازات کردن پیمان‌شکن و انتقام از کسی که به عهد خود وفا نکرده، یک «امر عقلی» است، نه یک واکنش احساسی یا هیجانی.

وی تأکید کرد: اگر مکانیزم انتقام از متجاوز و متعدی در جامعه تعطیل شود، اعتماد در جامعه بشری از بین می‌رود و جهان به بن‌بست می‌رسد؛ همان‌گونه که امروز در سطح بین‌المللی شاهدیم که پیمان‌ها به‌سرعت امضا و سپس ابطال یا نقض می‌شوند.

‌مسئول دفتر مقام معظم رهبری در قم در پایان، به نکته‌ای در مورد «مشروعیت و قطعیت انتقام» اشاره کرد و گفت: نکته بسیار جالب در ادبیات قرآن این است که خداوند تحقق انتقام را پیش از آنکه به مظلوم نسبت دهد، به «خود» نسبت داده است. در سوره‌هایی چون مائده (که یکی از اجتماعی‌ترین و حقوقی‌ترین سوره‌های قرآن است) و آل‌عمران، خداوند در چندین مورد تصریح می‌کند که «ما انتقام می‌گیریم» و عذاب را بر قوم مجرم نازل می‌کنیم.

‌وی با اشاره به اصول انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی موجود در قرآن، اظهار کرد: این بینش توحیدی نشان می‌دهد که انتقام‌گیری از ظالم با «انسان‌دوستی» در تضاد نیست.

وی با استناد به نگاه عارفانی چون حافظ که جهان را مخلوق خدا می‌بیند و بر همه عالم عشق می‌ورزد، تبیین کرد: این نگاه جامع، مانع از اجرای عدالت و مجازات متجاوز نیست، بلکه هر دو در کنار هم بر اساس بینش توحیدی قابل تحقق‌اند.