اربعین امسال؛ از پرچم «یالثارات الحسین» تا احیای نهضت عاشورایی

حجت‌الاسلام کریم مؤمنی، کارشناس دینی و استاد مرکز تخصصی علم کلام و امامت حوزه علمیه قم در گفت‌و‌گو با ایکنا از قم، در پاسخ به چگونگی تقویت ارتباط معنوی زائران با حضرت ولی‌عصر(عج) در مناسک پیاده‌روی اربعین اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین اهداف سفر اربعین و به‌طور کلی همه سفر‌های زیارتی، دستیابی به معرفت امام است. زائر باید بداند که زیارت تنها یک عمل عبادی نیست، بلکه از مهم‌ترین وظایف امت نسبت به امام به شمار می‌رود و آثار و برکات آن پیش از هر چیز به خود انسان بازمی‌گردد.

وی افزود: زیارت، جلوه‌ای از صله با امام است. «صله» به معنای پیوند و ارتباط با حجت، خلیفه و نماینده خداوند بر زمین است. هر انسانی که در پی یادگیری مسیر سعادت، عبودیت است باید با حجت الهی ارتباط برقرار کند.

استاد حوزه علمیه بیان کرد: ائمه اطهار(ع) خود فرموده‌اند که این ارتباط نباید به دوران حیات ظاهری آنان محدود شود، بلکه پس از شهادت نیز باید استمرار یابد. آنان مردم را به زیارت فراخوانده‌اند و فرموده‌اند که به اذن الهی زائران را می‌بینیم و سخنان آنان را می‌شنویم و به درگاه الهی برایشان دعا می‌کنیم و واسطه نزول رحمت و عنایت الهی می‌شویم و هر کسی به این معرفت دست یابد، می‌داند هر فیضی که قرار باشد به انسان برسد از مجرای حجت زنده و حاضر خداوند به بندگان می‌رسد.

مومنی گفت: در عصر حاضر، این واسطه فیض، حضرت ولی‌ عصر(عج) است؛ امامی که بر اعمال بندگان آگاه است و هدایت آنان را بر عهده دارد. از امام حسین(ع) نیز روایت شده است: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْعِبَادَ لِیَعْبُدُوهُ وَیَعْرِفُوهُ؛ خداوند بندگان را آفرید تا او را عبادت کنند و بشناسند.» سپس در تبیین این معرفت فرمودند که مقصود آن است که مردم در هر عصر، امام واجب‌الاطاعه زمان خویش را بشناسند؛ زیرا معرفت امام سبب معرفت الهی می‌شود و معرفت خداوند سبب عبادتش می‌شود.

وی تصریح کرد: ازاین‌رو، هدف اصلی زیارت امام حسین(ع)، و دیگر ائمه معصومین(ع)، آن است که انسان وظیفه خود را در برابر امام زنده و حاضر عصر خویش بشناسد و ارتباط خود را با ایشان تقویت کند.

مومنی ادامه داد: امام، راهنمای انسان در مسیر معرفت خداوند و عبودیت اوست و انسان را به سعادت حقیقی رهنمون می‌کند. سعادت، مفهومی جامع است که سه ویژگی اساسی دارد: آسایش، آرامش و جاودانگی؛ آسایش برای رفاه دنیا، آرامش برای رفاه روح انسان و ابدیت برای آنکه این نعمت‌ها محدود و گذرا نباشند.

وی گفت: اگر زائر بخواهد از سفر اربعین بهره‌ای حقیقی ببرد، باید با نیت انجام وظیفه قدم در این مسیر بگذارد؛ وظیفه‌ای که همان برقراری و استحکام پیوند با امامان معصوم(ع)و در نهایت، شناخت و اطاعت از حضرت ولی‌عصر(عج) است. تنها در سایه این معرفت است که عبودیت، هدف آفرینش انسان، تحقق می‌یابد؛ زیرا امام زنده و حاضر، راه معرفت الهی و بندگی خداوند رابه انسان می‌آموزد.

مهم‌ترین رسالت مبلغان در خدمت‌رسانی به زائران حسینی

استاد حوزه گفت:مهم‌ترین رسالت مبلغان در خدمت‌رسانی به زائران حسینی، معرفت‌افزایی است. هر خدمتی که در مسیر اربعین انجام می‌شود، باید مقدمه‌ای برای تقرب به خداوند و حجت الهی باشد.

وی افزود: به‌طور کلی، خدمت به زائران را می‌توان در دو حوزه تعریف کرد. نخست، خدمات مادی و رفاهی که شامل فراهم کردن وسایل حمل‌ونقل، محل اسکان، آب، غذا و دیگر امکانات مورد نیاز زائران است. این خدمات، زمینه را برای انجام هرچه بهتر زیارت فراهم می‌کند و هدف نهایی آن، یاری رساندن به زائر در انجام وظیفه خویش نسبت به امام و حرکت در مسیر عبودیت است.

مومنی بیان کرد: حوزه دوم، خدمات فرهنگی و معرفتی است که رسالت اصلی مبلغان را تشکیل می‌دهد. مهم‌ترین وظیفه مبلغ، افزایش معرفت مردم نسبت به امام و جایگاه ولایت است؛ زیرا همه جلوه‌های زیبای خدمت در اربعین، ریشه در همین معرفت دارد. اینکه کودکان، جوانان و سالمندان عراقی با عشق و اخلاص به خدمت زائران می‌پردازند، پای آنان را می‌شویند، از آنان پذیرایی می‌کنند و همه امکانات خود را در اختیار زائران قرار می‌دهند، نتیجه معرفتی است که پیش از این در وجود آنان شکل گرفته است، اگر این شناخت و باور وجود نداشت، چنین ایثار و ازخودگذشتگی نیز پدید نمی‌آمد. هرچه سطح معرفت عمومی نسبت به امام و فرهنگ زیارت افزایش یابد، کیفیت و گستره خدمت‌رسانی نیز ارتقا پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: آنچه امروز در پیاده‌روی عظیم اربعین مشاهده می‌شود، ثمره سال‌ها فعالیت فرهنگی و معرفتی است. خادمان عراقی و ایرانی با تمام توان، امکانات، سرمایه، آبرو و زمان خود را در خدمت زائران قرار می‌دهند و این روحیه، برخاسته از ایمان و معرفت آنان است.

مومنی افزود: همین حقیقت را می‌توان به مسائل جامعه نیز تعمیم داد. بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند ریشه بسیاری از مشکلات جامعه، پیش از آنکه اقتصادی باشد، فرهنگی است. هرگاه فرهنگ و معرفت در جامعه تقویت شود، بسیاری از مشکلات اقتصادی و اجتماعی نیز کاهش می‌یابد. پیاده‌روی اربعین نیز نمونه‌ای روشن از این حقیقت است؛ حرکتی میلیونی که بخش عمده آن به دست خود مردم و بر پایه ایمان، فرهنگ و معرفت اداره می‌شود.

وی اظهار کرد: ازاین‌رو، اگر مبلغی در عرصه خدمات اجرایی فعالیت می‌کند، این خدمت باید با هدف ایجاد زمینه برای معرفت‌افزایی باشد. برپایی موکب، پذیرایی از زائران، توزیع غذا و نوشیدنی، فراهم کردن محل استراحت یا هر خدمت دیگری، هنگامی ارزش کامل خود را پیدا می‌کند که مقدمه‌ای برای معرفی امام و تعمیق شناخت نسبت به ایشان باشد.

استاد حوزه علمیه تصریح کرد: در مقابل، گروهی از مبلغان نیز به‌صورت مستقیم به تبیین معارف دینی می‌پردازند؛ از طریق سخنرانی، گفت‌و‌گو، پاسخ به پرسش‌های زائران، توزیع کتاب و بروشور یا دیگر فعالیت‌های فرهنگی. هر دو شیوه ارزشمند است، اما مقصد نهایی هر دو یکی است بنابراین، مهم‌ترین وظیفه مبلغ، صرف‌نظر از شیوه‌ای که برمی‌گزیند، معرفت‌افزایی نسبت به امام و حجت خدا است. این معرفت، زمینه‌ساز معرفت خداوند، تحقق عبودیت و دستیابی انسان به سعادت حقیقی در دنیا و آخرت خواهد بود.

مهم‌ترین پیام پیاده‌روی اربعین به جهان

مومنی بیان کرد: مهم‌ترین پیام پیاده‌روی اربعین، پیش از آنکه صرفاً یک آرمان‌گرایی دینی باشد، بیانگر یک حقیقت عینی و عقلانی است که برای هر ناظر منصفی قابل درک است. اربعین نشان می‌دهد که مردم جهان دیگر مانند گذشته نیستند؛ مرز‌های جغرافیایی، قومی و زبانی در برابر قدرت ایمان و اعتقاد رنگ باخته‌اند و آنچه امروز ملت‌ها را حول یک محور گرد هم می‌آورد، اعتقادات صحیح و ارزش‌های الهی است.

وی ادامه داد: راهپیمایی اربعین این پیام را به جهان مخابره می‌کند که محور وحدت انسان‌ها، حقیقت و عدالت است، نه قدرت‌های سیاسی و مادی. این اجتماع عظیم، ندای مستضعفان عالم را به گوش مستکبران می‌رساند و اعلام می‌کند که اگرچه رهبران عدالت‌گستر تاریخ به دست مستکبرین به شهادت رسیدند، اما اندیشه و آرمان آنان همچنان زنده است و میلیون‌ها انسان با آگاهی، ایمان و اختیار، راه آنان را ادامه می‌دهند.

مومنی گفت: این حضور میلیونی نشان می‌دهد که مردم جهان دیگر نسبت به حقیقت بی‌تفاوت نیستند. آنان با حضور خود اعلام می‌کنند که پیرو امامان حق و عدالت گستر هستند و با جان و مال خویش از این مسیر الهی حمایت می‌کنند. پیاده‌روی اربعین در حقیقت، بزرگ‌ترین نمایش مردمی وفاداری به آرمان عدالت، آزادی و معنویت در جهان معاصر است.

وی ادامه داد: در روایات اسلامی نیز آمده است که در آخرالزمان، مردم جهان حضرت ولی‌عصر(عج) را به واسطه امام حسین(ع) خواهند شناخت. امروز می‌توان نشانه‌های تحقق این حقیقت را مشاهده کرد. نام و پیام امام حسین(ع) از طریق راهپیمایی اربعین به یک پیام جهانی تبدیل شده و هر سال بر گستره این شناخت افزوده می‌شود.

استاد حوزه گفت: در روایات همچنین داریم که نماز جماعتی بر پا خواهد شد که از یک طرف در کربلا و از طرف دیگر در نجف است؛ و این واقعه رخ داده است؛ و از اجتماعات عظیم مؤمنان در آستانه ظهور سخن گفته‌اند؛ اجتماعاتی که نشانه آمادگی امت برای یاری حجت الهی است. پیاده‌روی اربعین را می‌توان یکی از روشن‌ترین جلوه‌های این آمادگی دانست؛ حرکتی که زمینه‌ساز گسترش فرهنگ انتظار و فراهم شدن بستر‌های ظهور حضرت ولی‌عصر (عج) است.

مومنی بیان کرد: از سوی دیگر، اربعین پیام مهم دیگری نیز برای جهان دارد و آن، قدرت بی‌بدیل مردم است. این بزرگ‌ترین اجتماع سالانه جهان، نه با اجبار حکومت‌ها، بلکه با اراده، عشق و مشارکت داوطلبانه مردم شکل می‌گیرد. دولت‌ها در بهترین حالت، نقش پشتیبان و تسهیل‌گر را ایفا می‌کنند، اما اصل این حرکت بر دوش مردم است. چنین مشارکت گسترده و خودجوشی در تاریخ معاصر کم‌نظیر، بلکه بی‌سابقه است.

وی افزود: پیاده‌روی اربعین همچنین نشان می‌دهد که تحولات بزرگ اجتماعی، تنها از مسیر قدرت‌های سیاسی رقم نمی‌خورد، بلکه ایمان، فرهنگ و اراده مردم می‌تواند منشأ شکل‌گیری بزرگ‌ترین حرکت‌های تمدنی باشد. این اجتماع عظیم، بیانگر آن است که خواست ملت‌ها می‌تواند بر معادلات جهانی اثر بگذارد و ارزش‌های الهی را به یک گ فتمان فراگیر تبدیل کند.

مومنی ادامه داد: اربعین اعلام آمادگی امت اسلامی برای حمایت از حجت خدا، دفاع از حقیقت، مقابله با ظلم و زمینه‌سازی برای تحقق حکومت جهانی عدل الهی است. این همان پیامی است که هر سال از کربلا به سراسر جهان مخابره می‌شود؛ پیامی که نوید می‌دهد جهان آینده، جهانی متفاوت خواهد بود؛ جهانی که در آن عدالت، معنویت و ولایت الهی محور وحدت ملت‌ها خواهد بود.

مومنی در پاسخ به این پرسش که اربعین امسال، با توجه به تحولات اخیر چه تفاوتی با اربعین سال‌های گذشته دارد، اظهار کرد:این حضور میلیونی، بیش از هر چیز، پیام ایستادگی و استمرار راه حق را به نمایش گذاشت. اصل پیام اربعین، همان پیام همیشگی قرآن است؛ رویارویی مستضعفان و مستکبران. این دو واژه، برخلاف تصور برخی، از ابداعات رهبر کبیر انقلاب امام خمینی نیست، بلکه مفاهیمی قرآنی‌اند که بار‌ها در آیات الهی در تقابل با یکدیگر آمده‌اند. مستضعف، تنها انسان فقیر و ناتوان نیست بلکه کسی است که ظرفیت، عزت و توان دارد، اما به‌واسطه ظلم مستکبران از حقوق خود محروم شده است. اربعین، اجتماع جبهه مظلومان در برابر جبهه ستمگران است. با شهادت رهبرانقلاب این حقیقت رو بیش از پیش آشکار کرد که بار دیگر این مسیر مبارزه با ظالم مسیر درستی است.

مهم‌ترین نقش زیارت اربعین در جنگ شناختی 

مومنی گفت:مهم‌ترین نقش زیارت اربعین افزایش بصیرت و آگاهی عمومی است. از صدر اسلام تاکنون، همواره جبهه حق و باطل در برابر یکدیگر بوده‌اند؛ اما تفاوت امروز با گذشته در این است که گفتمان حق، از محدوده خواص خارج شده و به یک گفتمان عمومی تبدیل شده است.

وی ادامه داد: در طول تاریخ، پیامبران الهی، امام حسین (ع) و دیگر آزادگان، پرچم مبارزه با ظلم را برافراشتند؛ اما غالباً اکثریت مردم در سمت نادرست تاریخ قرار می‌گرفتند و تنها گروهی اندک حقیقت را تشخیص می‌دادند. در عاشورا نیز چنین بود؛ اقلیتی در جبهه حق ایستادند و اکثریتی در جبهه باطل اما هرچه به عصر ظهور نزدیک‌تر می‌شویم، این معادله در حال تغییر است. راهپیمایی اربعین نماد همین تحول است؛ جایی که آگاهی عمومی در حال گسترش است و جمعیت‌های گسترده‌تری از مردم جهان، حق و باطل، ظالم و مظلوم را تشخیص می‌دهند. این همان گفتمان‌سازی عمومی است که امروز در مقیاسی جهانی شکل گرفته است.

وی گفت: در این میان، رسانه‌های مردمی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. اگر در گذشته روایت جنگ‌ها تنها در اختیار قدرت‌های بزرگ بود، امروز هر انسان، خود یک رسانه است. حوادث غزه و دیگر تحولات منطقه نشان داد که انتشار گسترده تصاویر و روایت‌های مردمی، افکار عمومی جهان را بیدار کرده و بسیاری از واقعیت‌ها را آشکار ساخته است.

مومنی تصریح کرد: نمونه روشن آن، تفاوت بازتاب جنگ ایران و عراق با حوادث امروز است. با وجود تلفات بسیار سنگین آن دوران، محدود بودن رسانه‌های مردمی باعث شد صدای مظلومان کمتر شنیده شود؛ اما امروز، به برکت رسانه‌های مردمی، جنایات در مدت کوتاهی در سراسر جهان بازتاب پیدا می‌کند و افکار عمومی نسبت به آن واکنش نشان می‌دهد.

وی بیان کرد: این آگاهی عمومی، یکی از مهم‌ترین عوامل بازدارنده در برابر جنگ‌افروزی است. بسیاری از دولت‌ها به دلیل فشار افکار عمومی، از ورود به جنگ یا حمایت آشکار از آن پرهیز می‌کنند و دولت‌هایی که برخلاف خواست ملت‌های خود عمل می‌کنند، با کاهش مشروعیت و افزایش انزوای جهانی روبه‌رو می‌شوند.

مومنی افزود: راهپیمایی اربعین نیز بخشی از همین جریان آگاهی‌بخش است؛ حرکتی که مردم را به رسانه‌های حقیقت تبدیل کرده و گفتمان مقابله با ظلم را در سطح جهانی گسترش داده است. هرچه این آگاهی بیشتر شود، زمینه تداوم ظلم و جنگ محدودتر خواهد شد. به همین دلیل، حرکت‌های مردمی در سراسر جهان، از راهپیمایی اربعین تا دیگر تجمعات حمایت از مظلومان، صرفاً یک اجتماع نیست بلکه بخشی از یک جریان جهانی برای بیدارسازی افکار عمومی است. این جریان، دیر یا زود، قدرت جریان‌های ظلم را فرسوده و روند افول آنها را سرعت می‌بخشد؛ زیرا هیچ حکومتی نمی‌تواند برای مدت طولانی در برابر اراده و آگاهی ملت‌ها حرکت کند.

استاد حوزه در پاسخ به این پرسش که زیارت اربعین چگونه می‌تواند بر قدرت جبهه مقاومت بیافزاید و وحدت ملی رو ارتقا بدهد؟ ادامه داد: یکی از مهم‌ترین آثار زیارت اربعین، تقویت جبهه مقاومت و ارتقای وحدت است. این وحدت، از دل مردم شکل می‌گیرد. تجربه انقلاب اسلامی ایران و شکل‌گیری سپاه پاسداران، و همچنین تشکیل حشدالشعبی در عراق، نشان می‌دهد که قدرت مقاومت ابتدا از یک خیزش مردمی آغاز می‌شود و سپس به یک ساختار منسجم و اثرگذار تبدیل می‌شود.

وی افزود: امروز نیز در کشور‌های مختلف، گروه‌های مردمی با الهام از همین الگو شکل گرفته‌اند؛ از ایران، عراق، لبنان و یمن گرفته تا حرکت‌های مردمی در اروپا، آمریکا و دیگر نقاط جهان. این جریان‌ها، هرچند در جغرافیا‌های متفاوت قرار دارند، اما به‌تدریج با یکدیگر پیوند پیدا کرده و یک شبکه گسترده از مقاومت مردمی را شکل می‌دهند.

مومنی ادامه داد: اگر بخواهیم این روند را با یک مثال توضیح دهیم، می‌توان گفت حرکت‌های مردمی ابتدا مانند قطره‌هایی بودند که در هر کشور به دریاچه تبدیل شدند و اکنون این دریاچه‌ها از طریق راه‌های ارتباطی به یک دریای واحد متصل می‌شوند. این همان هم‌افزایی و انسجامی است که قدرت جبهه مقاومت را افزایش می‌دهد.

وی گفت: ثمره این همگرایی، برداشته شدن مرز‌های صرفاً جغرافیایی و شکل‌گیری یک جغرافیای فکری و اعتقادی است. در این نگاه، مردم جهان فارغ از ملیت و مرز، حول ارزش‌های مشترکی مانند عدالت، مقابله با ظلم و دفاع از مظلومان گرد هم می‌آیند.

مومنی بیان کرد: از این منظر، دو الگوی متفاوت در جهان قابل مشاهده است؛ یک الگو تلاش می‌کند ملت‌ها را پراکنده، تجزیه و تضعیف کند تا سلطه خود را حفظ کند، و الگوی دیگر که اربعین نماد آن است، ملت‌ها را حول ارزش‌های الهی و انسانی به هم نزدیک می‌کند و قدرت آنها را افزایش می‌دهد.

استاد مرکز تخصصی کلام و امامت حوزه قم افزود: اربعین، با گرد هم آوردن میلیون‌ها انسان از ملت‌های مختلف، این همبستگی را از یک شعار به یک واقعیت عینی تبدیل کرده است. چنین وحدتی، قدرت جبهه مقاومت را افزایش می‌دهد، سرمایه اجتماعی ملت‌ها را تقویت می‌کند و زمینه همکاری و هم‌افزایی میان جریان‌های مردمی را در سطح منطقه و جهان فراهم می‌سازد.