مناظرات امام رضا(ع)؛ میدانی برای اثبات امامت و افشای غصب خلافت

حجت‌الاسلام والمسلمین قاسم خانجانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در گفت‌و‌گو با ایکنا از قم در پاسخ به اینکه مسئله امامت در مناظرات تاریخی امام رضا(ع) چه جایگاهی داشت، اظهار کرد: پرسش اساسی آن است که امام هشتم تا چه اندازه در این جلسات علمی بر محور امامت تأکید داشته‌اند و سهم مباحث مرتبط با خلافت و جانشینی پیامبر(ص) در این مناظرات چقدر بوده است. پیش از ورود به این تحلیل، مناسب است اشاره‌ای کوتاه به اصل این مناظرات و اهداف مأمون عباسی از برگزاری آنها داشته باشیم.

وی ادامه داد: مأمون، خلیفه‌ عباسی، اهداف گوناگونی را از ترتیب‌دادن این مجالس دنبال می‌کرد. مناظرات امام رضا(ع) به دو شکل کلی رقم می‌خورد. گاه مستقیماً با شخص مأمون در موضوع امامت صورت می‌گرفت و گاه با دانشمندان و متکلمانی که مأمون برای مواجهه با آن حضرت دعوت می‌کرد.

اهداف مأمون از انجام مناظرات

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه گفت: در این میان، دست‌کم سه هدف عمده برای مأمون قابل شناسایی است. نخست تخریب چهره‌ علمی و اعتقادی امام(ع) است. مأمون گمان نمی‌کرد که امام رضا(ع) بر حوزه‌های مختلف علوم و ادیان، چنان احاطه و اشراف داشته باشد که بتواند به تمام پرسش‌ها پاسخی قاطع و متقن دهد و طرف مقابل را مبهوت سازد. از این‌رو، به افرادی همچون سلیمان مروزی سفارش می‌کرد که از هر راه ممکن، امام را در موضع ضعف علمی قرار دهند؛ هرچند که در این مقصود کاملاً ناکام ماند.

وی با اینکه سرگرم‌سازی افکار عمومی و انحراف از اختلافات خلافت دومین هدف مأمون بود، ابراز کرد: در آن ایام، کشمکش میان مأمون و برادرش امین بر سر خلافت، فضای سیاسی را متشنج ساخته بود. مأمون نگران بود که اگر مردم به اصل مشروعیت خلافت بپردازند، ممکن است حقانیت اهل‌بیت (ع) آشکار شده و اساس حکومت او به خطر افتد. از این‌رو، با دامن‌زدن به مناظرات علمی، می‌کوشید اذهان را از مسئله‌ خلافت دور نگه دارد.

خانجانی بیان کرد: سوم هدف مامون جلوگیری از شکل‌گیری قیام‌های مردمی بود؛ مأمون با مشغول‌ساختن مردم به این مجالس، در صدد بود از ایجاد جریان‌های مخالف و خیزش‌های احتمالی علیه حکومت خود پیشگیری کند. هرچند این سیاست در نهایت به شهادت امام رضا(ع) انجامید، ولی مأمون حتی در این هدف نیز توفیق چندانی نیافت و نتوانست جایگاه والای حضرت را در دل‌ها مخدوش سازد.

امام رضا(ع) و اثبات برتری خاندان علویان

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در پاسخ به اینکه جدایی از بحث امامت، در مناظرات امام رضا(ع) چه مباحثی نقش محوری داشت، گفت: محتوای مناظرات به مسائل متعددی اختصاص داشت که در این میان، بحث امامت و خلافت برحق، نقشی محوری و برجسته ایفا می‌کرد.

وی اضافه کرد: بر اساس باور شیعه، امامت نه تنها در باطن، بلکه در ظاهر نیز باید به اهل‌بیت(ع) می‌رسید و دیگران حقی در تصدی این مقام آسمانی نداشتند. امام رضا(ع) در مصادیق گوناگون، این حقیقت را با استدلال‌های روشن به اثبات رساندند.

خانجانی گفت: مناظره با یحیی بن ضحاک سمرقندی از علمای اهل سنت یکی از مصادیق اثبات امامت بود که مأمون وی را به مناظره با امام فراخواند. در این جلسه، محور اصلی بحث، مسئله‌ جانشینی پیامبر اکرم(ص) بود. امام رضا(ع) با دلایل قطعی ثابت کردند که خلافت تنها به اهل‌بیت(ع) تعلق دارد و خلفای نخستین به ناحق به این جایگاه دست یافته‌اند. حضرت چنان محکم و متقن پاسخ گفتند که یحیی بن ضحاک کاملاً مغلوب و منکوب شد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه اضافه کرد: مورد دیگر مناظره با خود مأمون است. در این مواجهه، مأمون کوشید تا خویشاوندی بنی‌عباس و علویان را یکسان جلوه دهد و خلافت خود و اجدادش را مشروع قلمداد کند. اما امام رضا(ع) با منطقی استوار، تفاوت آشکار میان این دو خاندان را از حیث نسب و ویژگی‌های برتر علویان اثبات کرد و نشان داد که خلافت عباسیان، ادامه‌ همان غصب اولیه است و مأمون نیز چاره‌ای جز سکوت در برابر این براهین نیافت.

وی با بیان اینکه مورد دیگر مناظره با علمای عراق و خراسان است، اضافه کرد: در این مجالس، امام رضا(ع) با استناد به آیات قرآن و تبیین مصادیق روشن اهل‌بیت(ع)، شرایط الهی جانشینی پیامبر(ص) را برشمردند و با اثبات فضایل بی‌نظیر آن بزرگواران، به روشنی ثابت کردند که امامت، ریشه و منشأ حاکمیت الهی است و جز اهل‌بیت (ع) کسی شایسته‌ این مقام والا نیست؛ از این‌رو، هر حکومت دیگری، به ویژه خلافت مأمون، غاصبانه و باطل خواهد بود.

خانجانی بیان کرد: استدلال به آیه‌ مباهله در مناظره با مأمون مورد دیگر است. شاید مهم‌ترین احتجاج امام رضا(ع) در این مناظرات، تمسک به آیه‌ مباهله و واژه‌ ارزشمند «أنفسنا» باشد. حضرت با استناد به این آیه، اثبات فرمودند که امیرالمؤمنین علی(ع) به منزله‌ جان پیامبر(ص) است و به همین جهت، برترین و شایسته‌ترین فرد برای تصدی خلافت بی‌درنگ پس از رسول خدا (ص) می‌باشد؛ بنابراین، هرکس که این حق را از ایشان سلب کرده، مرتکب غصب آشکار شده است. 

براهین منطقی و استدلال به آیات قرآن؛ شیوه امام رضا(ع) در مناظرات

وی در پاسخ به اینکه امام رضا(ع) در مناظرات خود با تکیه بر چه اموری به اثبات سخنان خود می‌پرداختند، گفت: شایان ذکر است که افزون بر موارد یادشده، مناظرات دیگری نیز در منابع روایی و تاریخی نقل شده که ممکن است با اندکی افزایش یا کاهش در محتوا تکرار شده باشند؛ اما آنچه اهمیت دارد، رویکرد کلی امام رضا(ع) در تمامی این جلسات است. ایشان همواره با بهره‌گیری از براهین منطقی و استناد به آیات قرآن، به ویژه در تبیین مسئله‌ امامت، به روشنی اثبات می‌فرمودند که خلافت غیر اهل‌بیت(ع) از جمله خلافت مأمون غاصبانه است.

خانجانی با بیان اینکه مناظرات برخلاف خواست مأمون، به روشن‌شدن فضایل و برتری‌های علمی و اعتقادی امام رضا(ع) انجامید، گفت: مأمون زمانی که دید نه با طرح ولایتعهدی و نه با برگزاری این مناظرات نتوانسته چهره‌ تابناک امام را مخدوش کند یا ایشان را به خود نزدیک سازد، دست به آخرین حربه زد و با شهادت رساندن آن حضرت، کینه و شکست خویش را به پایان رساند.