بازخوانی نشانههای نظم الهی در سوره یاسین؛ از گردش افلاک تا حرکت کشتیها
بررسی آیات ۳۷ تا ۴۴ سوره یاسین نشان میدهد که قرآن با اشاره به نظم دقیق در گردش شب و روز، حرکت خورشید و ماه و حتی شناوری کشتیها بر دریا، انسان را به تأمل در نظام حکیمانه آفرینش و درک جلوههای قدرت، علم و رحمت الهی فرامیخواند.
ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن و ماهی که شب قدر در آن چون قلبی تپنده میدرخشد، فرصتی است تا از دریچهای تازه به عمق قرآن کریم بنگریم. سوره مبارکه یس که پیامبر(ص) آن را قلب قرآن نامیدهاند، نهتنها راهنمای ما در مسیر ایمان و هدایت است، بلکه هر آیهاش پنجرهای بهسوی رازهای توحید، معاد و رحمت الهی میگشاید. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسلهگفتوگوهایی بهمناسبت این ماه با علیاکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآنی و دکترای علوم قرآن و حدیث، در شماره دوازدهم به بررسی برهان نظم در گردش شب، روز و اجرام آسمانی، پیوند نظم کیهانی با اثبات حکمت و قدرت الهی و نقش قوانین طبیعی و نعمت حملونقل دریایی در هدایت الهی براساس تفسیر حجتالاسلام والمسلمین محسن قرائتی میپردازد. این مجموعه ۳۰ قسمتی، ما را با پیوند عمیق مفاهیم هدایت، انذار، تقدیر و سبل السلام در قرآن و همچنین رازهای نهفته در آیات سورههای یس و قدر آشنا میکند.
ایکنا ـ آیات ۳۷ تا ۴۰ سوره یاسین درباره شب، روز، خورشید و ماه چه نکاتی برای خداشناسی و برهان نظم ارائه میدهد؟
آیه ۳۷ سوره یاسین میفرماید: «وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ؛ و شب برای آنها نشانهای است که روز را از آن جدا میکنیم، پس ناگاه آنان به تاریکی درآیند.»
یعنی شب نیز نشانهای برای انسانهاست. شب از روز جدا میشود؛ «نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ» اشاره دارد به اینکه روز به تاریکی شب تبدیل میشود. واژه «نَسْلَخُ» از ریشه «سلخ» است، همانطور که پوست حیوان را جدا میکنند. این فرآیند نشاندهنده کنترل دقیق خداوند بر پدیدههای طبیعی و نظم منظم و حسابشده در عالم است. انسان با دقت در این پدیدهها، روحیه خداشناسیاش ارتقا مییابد.
آیه ۳۸ درباره خورشید است، خداوند میفرماید: «وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ؛ خورشید که همواره بهسوی قرارگاهش حرکت میکند. این اندازهگیری توانای شکستناپذیر و داناست.»
خورشید روان است و بهسوی قرارگاه خود جریان دارد و این برخلاف باور قدیمی است که خورشید را ثابت میدانستند. قرآن میگوید که هیچچیز در عالم ساکن نیست و کل هستی در حرکت است.
این حرکت، «ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ» نامیده میشود؛ یعنی این حرکت براساس تقدیر خداوند است که هم عزیز و نفوذناپذیر است و هیچ قدرتی نمیتواند در آن اخلال کند و هم علیم است و براساس دانش و حکمت، کامل بهشمار میرود.
در آیه ۳۹، ماه معرفی میشود و میفرماید: «وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ؛ برای ماه منزلهایی قرار دادیم تا اینکه بهصورت شاخه کهنه هلالیشکل و زرد رنگ خرما برگردد.» ماه نیز دارای منازل و گردش معین است.
کلمه «عُرجُون» به آن قسمت از شاخه خوشه خرما گفته میشود که به درخت وصل است؛ یعنی این شاخه به درخت اتصال دارد و پس از مدتی، خوشهها بهدلیل سنگینی دانههای خرما به شکل قوس درمیآیند.
همچنین، زمانی که ماه منزلگاههای ۲۸ گانه را طی میکند، بهصورت هلال باریک، زرد رنگ و کمفروغ ظاهر میشود که دقیقاً شبیه شاخه زردشده خرماست. ماه در شبهای روشن به شکل قوسی است که دو سر آن به سمت بالا قرار دارد، یعنی مقعر است؛ اما در شبهای آخر، دقیقاً برعکس میشود و دو سر قوس به سمت پایین قرار میگیرد و شبیه شاخه خرما میشود، همانطور که درخت زیر سنگینی خوشهها خم میشود.
از مجموع این آیات میتوان برهان نظم را استنتاج کرد؛ یعنی این نظم دقیق و حسابشده در آفرینش، یکی از برهانهای اثبات وجود خداوند است و نشان میدهد که جهان بدون ناظم و تدبیرگر نمیتواند اینگونه منظم باشد.
آیه ۴۰ میفرماید: «لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ ۚ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ؛ نه برای خورشید این توان است که به ماه برسد و نه شب از روز پیشی میگیرد و هر کدام در مداری شناورند.»
خداوند خورشید و ماه را خلق کرده و برای هر کدام حدود و حرکت مشخص قرار داده است؛ هیچیک نمیتواند بر دیگری پیشی گیرد یا اختلال ایجاد کند. همه کرات در مدارهای مشخص خود شناورند: «وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ.» این شناوری، «سبح» به معنی حرکت سریع و منظم است.
ایکنا ـ چه پیامهایی میتوان از این آیات برداشت کرد؟
پیامهای این آیات عبارت است از:
نخست، شب نشانه قدرت و حکمت الهی است؛ «وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ» یعنی شب خود یک آیه است. وقتی تاریکی شب جایگزین روشنایی روز میشود، توجه انسان جلب و قدرت پروردگار بهتر شناخته میشود.
دوم، این برنامهای ثابت و بدون خلل در طول تاریخ است که نشاندهنده وجود حسابگری حکیم و علیم است: «ذلِکَ تَقْدِیرُ العَزِیزِ العَلِیمِ.»
سوم، پیدایش شب و روز تصادفی نیست؛ کار خداوند است.
چهارم، مدار حرکت خورشید و ماه بهگونهای طراحی شده است که هیچگاه به یکدیگر برخورد نمیکنند و خللی در ایجاد شب و روز وارد نمیشود.
پنجم، برخلاف نظریه ثابتبودن خورشید، قرآن آن را دارای حرکت جهتدار میداند: «تَجْرِي مُسْتَقَرًّا لَهَا»؛ یعنی جریان دارد و به سمت قرارگاه خود حرکت میکند.
ششم، در نظم حاکم بر هستی هیچکس نمیتواند اخلال کند؛ چون این نظم از سوی خداوند تقدیر شده و او عزیز و علیم است.
هفتم، تشبیهات قرآن کهنهشدنی نیست. مثال هلال ماه شبیه شاخه خرما، عمومیت دارد و در همه زمانها معتبر است.
هشتم، همه کرات در مدار خود در حرکت هستند و هیچ استثنایی وجود ندارد؛ حرکت آنها سریع است، همانطور که قرآن میگوید: «کُلٌّ فِي فَلَكٍ یُسْبَحُونَ.»
ایکنا ـ توضیح دهید چگونه برهان نظم از طریق مشاهده خورشید، ماه و شب و روز، سادهترین و قابل فهمترین اثبات وجود خداست؟
برهان نظم از سادهترین و قابلفهمترین برهانهای اثبات وجود خداوند است؛ کافی است به هر پدیدهای در عالم نگاه کنیم و ببینیم چگونه نظم دقیق و حسابشدهای بدون ناظم امکانپذیر نیست.
مشاهده حرکت خورشید و ماه، پیدایش شب و روز، تغییرات هلال ماه و شناور بودن کرات در مدارهای مشخص، همگی نشانه نظم دقیق و حکیمانه در جهان هستند. این نظم علاوه بر اثبات آفریدگار، توجه اسلام به علم نجوم و هیئت و فراهمکردن بستر تحقیقات علمی برای دانشمندان را نشان میدهد.
همچنین در این دو آیه، به نظام سال شمسی و سال قمری اشاره شده است. حرکت دقیق خورشید و زمین بهقدری است که زمان تحویل سال تا ثانیهها قابل محاسبه و پیشبینی است، حتی برای صدها سال آینده. این دقت، قدرت و نظم خداوند را در جهان به نمایش میگذارد.
تمام هستی در حرکت است؛ زمین به دور خورشید میچرخد و فصول و سالها براساس این حرکت شکل میگیرد. زمین، منظومه شمسی و سایر کرات آسمانی به دور محورهای مشخص در حرکت هستند و هیچچیز در عالم ثابت و ساکن نیست. اخترشناسان نقطه مشخصی در فضا به نام ستاره وگا را برای مطالعه حرکت زمین و منظومه شمسی تعیین کردهاند.
ایکنا ـ آیات ۴۱ تا ۴۴ درباره کشتیها چه درسهایی برای فهم نظم و هدایت الهی ارائه میدهد؟
در آیه ۴۱ آمده است: «وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ؛ و برای آنان نشانهای دیگر اینکه فرزندانشان را در کشتیهایی پر از اجناس و وسایل حمل کردیم»؛ یعنی کشتیها و حرکت فرزندان انسان روی آب نیز نشانهای از نظم و تدبیر خداست.
آیه ۴۲ ادامه میدهد: «وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ؛ و برای آنان چیزهایی مانند کشتی آفریدیم که بر آن سوار میشوند»؛ خداوند وسایل نقلیهای مانند کشتی برای انسان فراهم کرده است.
آیه ۴۳ میفرماید: «وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ؛ و اگر بخواهیم، آنان را غرق میکنیم. در این صورت هیچ فریادرسی برای آنان نخواهد بود و نجات هم نیابند.»
این آیات به ما یادآوری میکنند که حرکت کشتیها با بارهای سنگین و مسافر، کاملاً تحت کنترل قوانین فیزیکی قرار دارد که خداوند آنها را آفریده است. تفاوت وزن حجمی مواد و قابلیت شناوری آنها، امکان حرکت کشتی را فراهم میکند و نشاندهنده نظم و حکمت الهی است. حتی اگر بخواهد کشتی غرق شود، بازهم این نظم فیزیکی کاملاً تابع اراده خداست و هیچ اتفاقی بدون محاسبات دقیق رخ نمیدهد.
و آیه ۴۴: «إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتَاعًا إِلَىٰ حِينٍ؛ مگر اینکه رحمتی از سوی ما نجاتشان دهد و تا مدتی بهرهمندشان کنیم.» در شماره بعدی بهصورت مفصلتر به شرح پیام این آیات خواهیم پرداخت.
انتهای پیام
