برتری عدل بر بخشش؛ آموزه علوی برای حکومت اسلامی

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین کاظم قاضی‌زاده، رئیس مؤسسه فهیم، شامگاه 10 اسفندماه در جلسه دوم نشست علمی «آموزه‌های نامه امام علی(ع) به مالک اشتر» که در این مؤسسه و به مناسبت ایام ماه مبارک رمضان در حال برگزاری است، گفت: بعد از مواردی که در جلسه اول ذکر شد نکات دیگری امام علی(ع) در این نامه فرمودند که در حقیقت سیاست حکومت اسلامی در مواجهه با مردم است؛ از جمله ترجیح عموم بر خواص؛ امیرمؤمنان (ع) فرمودند: و لیکن احب الامور الیک اوسطها فی الحق و اعمها فی العدل و اجمعها للرعیه ...؛

متن سخنان وی به شرح زیر است:

در تصمیماتی که حکومت قرار است داشته باشد گاهی امر دائرمدار بین دو موضوع است؛ یکی مصلحت عموم مردم و دیگری مصلحت اقشار و گروه‌های خاص. مثلا یک نماینده مجلس در رأی دادن می‌تواند منافع استان و شهر خود را بر منافع عموم کشور ترجیح دهد و گاهی تصمیمی می‌گیرد که برای عموم مفید است؛ حضرت فرمودند شاخص تصمیم‌گیری سه چیز است؛ اول اینکه به حق نزدیکتر باشد؛ اوسطها فی الحق. چیزی که عدل فراگیرتر و شامل‌تری دارد و سوم هم چیزی که رعیت را بیشتر گرد هم می‌آورد. دلیل هم آورده‌اند که اگر در تصمیمات رعایت خاصه و خواص شود عموم مردم ناراحت خواهند شد و اگر رعایت عوام را بکنید خواص ناراحت خواهند شد و طبیعتاً رضایت عموم مردم بر عوام غلبه دارد.

حکومت نمی‌تواند همه را راضی کند؛ فرض کنید طرحی در مجلس برای شهر خاصی آمده است و اگر نماینده بین خود و خدایش رای دهد که این تصمیم گرچه به نفع یک شهر است ولی چون به ضرر کل جامعه است باید آن را کنار بگذارد.

متأسفانه گاهی اوقات در مصوبات مجلس و تصمیم‌گیری در برخی وزارتخانه‌ها این مسائل را می‌بینیم. گاهی برخی دانشجویان که برای مقطع فوق لیسانس دانشجو می‌پذیرفتند شرایط خاصی را مطرح می‌کردند که در حقیقت ترجیح یکسری افراد خاص بر عام است و متأسفانه در مجلس این موضوعات زیاد رخ می‌دهد.

متأسفانه براساس اطلاعات غیر رسمی بنده، دانشگاه علوم پزشکی تهران، از تعداد دانشجویی که می‌پذیرد یک سوم یا یک چهارم براساس کنکور است و مابقی براساس همین سهمیه‌ها. گاهی متأسفانه افرادی را رتبه‌های چندهزار در بین این دانشجویان هستند که فقط براساس سهمیه وارد شده‌اند. 

سهمیه‌ها گسترش نیابد

مواردی ممکن است توجیهاتی داشته باشد که استثنایی است مانند کسانی که پدرانشان شهید شده‌اند اما نه اینکه بخواهیم این سهمیه‌ها را آنقدر توسعه بدهیم که منجر به یکسری موضوعات دیگر شود.

از امیر مؤمنان(ع) پرسیدند که حاکم بهتر است ببخشد یا بهتر است عدالت بورزد؟ ایشان فرمودند عدل سبب می‌شود تا هر چیزی بر سر جای خودش باشد ولی جود سبب می‌شود هر چیزی از جای خود بیرون برود؛ مثلاً 20 روستا داریم که آب آشامیدنی ندارند ولی چون وزیر از یک یا دو روستای خاص بازدید کرده است، بودجه همه را به این دو روستا تخصیص دهد. 

حضرت فرمودند عدل یک سیاست عام و فراگیر ولی جود سودبخش عده خاصی است، مثلاً یک عده که زرنگ‌تر هستند بودجه بیشتری برای منطقه و خودشان جذب می‌کنند؛ یا آموزش و پرورش چون عائله زیادی دارد معمولاً بودجه کمتری در اختیار دارد ولی یک سازمان خاص که تعداد کمی کارمند دارد، بودجه‌های زیادی جذب می‌کنند که مخالف با این آموزه‌ علوی است. 

برتری عدل بر جود

حضرت علی (ع) فرمودند عدل، اشرف و افضل بر جود است؛ در عرصه فردی و در برخورد با دیگران، جود بهتر از عدل است اما در یک حکومت، عدل مهم‌تر از جود و بخشش است. حضرت فرمودند که جماع مسلمین هستند که ستون دین‌اند و مثلاً در راهپیمایی و جنگ مشارکت دارند و میل باید به سمت توده مردم و همین عامه باشد؛ کسانی که وقتی فراخوان داده شود پیشگام هستند.

نکته اساسی این است که مراد از خواص و عوام چیست؟ چون برخی فکر می‌کنند خواص در نگاه امیر مؤمنان (ع) یعنی کسانی که اهل فکر و تدبیر و به اصطلاح نخبه و افراد با تجربه‌تر و کارمندان عالی رتبه هستند. حضرت در این باره فرموده‌اند خواص کسی از مردم است که از جهت مئونه هزینه آنان برای والی از بقیه بیشتر است، مثلاً یک مسئول دولتی برای یک سفر چندصد میلیون هزینه کند و در توجیه این مسئله هم می‌گوید وقت من ارزشمند است و ... .

مرحوم آیت‌الله محمدصادق نجمی از علما بودند و کتابی با عنوان سخنان امام حسین(ع) از کربلا تا مدینه دارد؛ بنده در سفری در کربلا با ایشان همراه بودم و می‌گفت بنده یک پیکان قدیمی دارم که با آن سفر می‌کنم با اینکه نماینده مجلس خبرگان رهبری بود. در این سفر که برگشتیم به او گفتند که ماشین برای شما بگیریم تا به منزل برسانیم و ایشان گفت خیر و با اتوبوس به منزل رفت. کسانی اینطور هستند و برخی برعکس.

ویژگی دیگر خواص از منظر حضرت یعنی کسانی که وقتی مشکلاتی در کشور ایجاد شد، خبری از او نیست و حاضر در میدان برای رفع مشکلات نیست؛ همچنین کسانی که نسبت به انصاف‌ورزی کراهت دارد؛ کسی که بیش از همه بر خواستن امکانات مادی اصرار دارد، مثلاً بورس و امکانات تحصیلی خاص به ما بدهید و کسانی که در اعطا شکرگزار نیستند و وقتی هم به آن‌ها ندهند عذرپذیر نیستند و باز طلبکارند. صبر چنین افرادی هم در امور سخت، کم است و زود بی تاب می‌شوند.

خواص کسی نیست که با سواد و نخبه و اهل تجربه و کارمند با سابقه است بلکه خواص کسانی هستند که پر توقع‌اند و کم حوصله و کسی که فایده اندکی برای جامعه دارد، وگرنه علما و فقها در روایات مورد توجه قرار دارند.

بعد فرمودند کسانی که ستون دین و جماع مسلمین و سلاح در برابر دشمن هستند اهل عامه و عموم مردم هستند بنابراین ویژگی خاص و عام آن است که ببینیم چه کسی در برابر دشمن می‌ایستد و در محافظت از دین استواری دارد لذا حضرت به مالک فرمود میل تو به سمت این گروه باشد و خیر این افراد را بر خواص ترجیح بده.

توصیه بعدی حضرت به مالک در این نامه، آن است که نسبت به خبرچین‌ها حساس باش؛ کسی که دوست دارد فقط عیوب مردم را بگیرد و برای مردم دردسر درست کند و پرونده تشکیل بدهد. حضرت فرمودند مردم عیوبی دارند و والی سزاوارتر است که این عیوب را بپوشاند. به خصوص در دنیای کنونی که حکومت‌ها به خانه مردم و مکالمات و ارتباطات و رفت و آمدهای مردم اشراف دارند، رعایت این مسئله واجب‌تر است. توصیه حضرت این است که کینه مردم را به دل نگیر؛ مثلاً فرض کنید مردم یک شهر، یک بدی کرده باشند و دولت بودجه آن را کم کند. برخی اصطلاحاً کینه‌ای هستند و حضرت فرمودند گره این کینه‌ها را باز کن نه اینکه بخواهی انتقام بگیری.

افتخار ما این است که پیامبر (ص) وقتی مکه را فتح کردند با آن سختی‌ها و شکنجه‌هایی که به ایشان صورت گرفت همه را بخشیدند و فرمودند الیوم، یوم المرحمه. این کینه‌ها را که سبب هر دشمنی است، رها کن و عذر مردم را بپذیر و حدود را با عذرپذیری دور کن. در فقه هم داریم که تا جای ممکن حدود اجرا نشود. خودت را غائب قرار بده از چیزی که برای تو روشن نیست و زود خبر جاسوسان و سخن‌چینانی که دنبال بدبین کردن مردم به حکومت هستند، نپذیر.