«سر به مهر» حاشیه را به متن آورده/ نگاهی دیگر به سینمای دینی
گروه هنر: تولید فیلمهایی همچون «سر به مهر» باب تازهای را بر روی سینمای دینی ما میگشاید، بابی که باعث میشود آن چیزی که مدتهاست از سینمای دینی انتظار داریم به وقوع بپیوندد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، هر از گاهی با اکران فیلمی که رنگی از دین و مذهب گرفته بحث سینمای دینی رونقی دیگر میگیرد، سینمایی که اگر بخواهیم به آن دست یابیم جز با گذر از همین فیلمهایی که به آنها انتقاد داریم امکانپذیر نیست.
البته نباید به فیلمهایی که در این عرصه تولید میشوند نگاه آرمانگرایانه داشت، نگاهی که باعث شود از مقدمات و بسترهای اولیه دور شده و در نهایت در قالبی خشک و بیروح، موضوعات دینی به تصویر درآید؛ بلکه در این زمینه باید توجه داشت بین آنچه در شرع مقدس اسلام از نماز، روزه، امر به معروف، نهی از منکر، مکارم اخلاقی و ... ذکر شده با آنچه در جامعه به آن عمل میشود تفاوتی است از زمین تا آسمان.
اگر هر کس در هر عرصهای که فعالیت میکند باری از این وظیفه ترویج ارزشها در جامعه را به دوش کشد دیگر نیاز نیست به یکباره همه هجمه به سمت سینما و تلویزیون برود و همه آنچه را که در جای دیگر نیز میتوان بسترهایش را فراهم کرد، از این رسانه فراگیر طلب کرد.
نقش بی بدیل سینما و تلویزیون در ترویج ارزشهای دینی
البته نقش بی بدیل سینما و تلویزیون در این مقولات انکارناپذیر است ولی مگر یک دست صدا دارد که ما بخواهیم بار سنگین این وظیفه خطیر در جامعه را تنها به دوش سینماگران بگذاریم و دیگران تنها نظارهگر باشند و از ضعفها بگویند و کاستیها... اما آنچه باعث شد که قلم بهدست گرفته و کلامی چند در باب سینمای دینی بنگاریم، اکران فیلم «سر به مهر» در سینماهای سراسر کشور است، فیلمی که با اکران، موج انتقادات و تقدیرها را به خود نزدیک کرده است.
«سر به مهر» قصه دختری تنها و خسته است که درگیر مشکلات خود بوده و تنها راه رهایی از این مشکلات و رسیدن به آرامش را در وصل به محبوب حقیقی و اقامه نماز دنبال میکند، این فیلم میخواهد بگوید هستند آنهایی که وقتی با مشکلات مواجه میشوند تنها راه رسیدن به آرامش را وصل به محبوب میدانند و مناجات با او هر چند اگر در ابتدا به این مسئله عمل نکرده و معتقد نباشند.
اما آنچنان لطیف از این باب سخن می گوید که دختر امروزی خود را به جای «صبا»ی داستان میگذارد و با او همزادپنداری میکند و تا آخر فیلم با خود کلنجار میرود که وقتی یک نفر میتواند اینچنین به خواندن نماز متعهد شود، چرا من نتوانم؟ و اگر «صبا»ی داستان میتواند اینگونه با صدای شنیدن اذان از خود بیخود شده و دیگر صدای اطراف خویش را نشنود، چرا من مخاطب نتوانم در توجه به این فریضه در زندگی خود نگاهی دوباره داشته باشم؟
نگاه مستقیم یا حاشیهای به مسئل دینی در سینما؟
شاید در نگاه برخی از منتقدان این فیلم، نقطه ضعف «سر به مهر» آن است که مستقیم به مقوله نماز پرداخته و بر خلاف سایر کارها این بعد ملکوتی انسان را از حاشیه به متن آورده است؛ باید دید این حاشیه و متن چه پیامی را به مخاطب منتقل میکند و آیا باید همیشه آثار سینمایی و تلویزیونی ما مقولاتی چون نماز، روزه، صداقت، ربا و ... را در حاشیه داستان فیلمها قرار دهند و یا اینکه نه، کارگردان به طور مستقیم به این موضوعات بپردازد.
در ابتدای این فیلم بیننده گمان میکند موضوع اصلی داستان بیپولی و مشکلات دختری تنها و افسرده است و در ادامه محور اصلی فیلم در نگاه مخاطب ازدواج این دختر به شمار میرود اما در نهایت بیننده درمییابد آنچه که از ابتدای فیلم او را بر روی صندلی سینما نگه داشته، چیزی فراتر از مشکلات و ازدواج است.
«صبا»ی داستان ما عزم کرده دیگر نمازش را ترک نکند حتی اگر به خاطر آمدن صاحبخانه مجبور شود فرودگاه را برای اقامه نماز صبحش برگزیند. شاید در این پلان کارگردان میتوانست به جای فرودگاه، مسجد را انتخاب کند و دخترک در کنار عمل به فریضه واجب در مکانی حضور یابد که آن فضا، خود عزمی دوباره به او برای عمل به تصمیمش بخشد.
«صبا» تصمیم میگیرد و تا آخر داستان پای آن میماند؛ البته حضور در فرودگاه موضوعی است که شاید مخاطب نتواند به راحتی آن را بپذیرد اما او را به فکر وا میدارد که یک نماز دو رکعتی چه جایگاهی دارد که این دختر تصمیم میگیرد نماز خود را اقامه کند، حتی اگر مجبور شود به فرودگاه رود. اینجاست که بیننده تأمل میکند، تأملی که شاید ساعتها و روزها او را به خود مشغول کند.
هر چند در انتها، دختر تنهای این فیلم به دلیل خجالتی که از بیان این موضوع در اجتماع دارد، نمازش قضا میشود اما به زیبایی توجه به اذان و نماز اول وقت مورد توجه قرار گرفته است، آن هم با اشکهای دختر در پلان انتهایی فیلم؛ به گونهای که مخاطب حس نمیکند همچون همیشه مجبور است متحول شدن به یکباره شخصیت اول فیلم را ببیند بلکه این مسیر به تدریج به بیننده نشان داده میشود و شاید از همین روست که مخاطب هر از گاهی خود را به جای «صبا»ی فیلم میگذارد و به فکر فرو میرود.
ضرورت واقعبینی نسبت به مشکلات موجود در جامعه دینی
برخی از منتقدان عنوان کردهاند چگونه میشود در یک جامعه دینی فرد از بیان این موضوع خجالت بکشد، اما باید واقعبین باشیم و تعارفات را کنار بگذاریم، نسل سوم ما البته نه همه آنها، گاهی با فرائض دینی بیگانهاند یا اگر به آن عمل میکنند عملی بر حسب عادت است نه با معرفت. این نسل نیاز دارد مفاهیم و ارزشهای دینی را به گونهای درک کند که بتواند آنها را بپذیرد، تصویر دختری 30 ساله که به اجبار خانواده به نماز روی میآورد با او که گویی یکی از همین دخترهای امروز جامعه ماست، او که تمام درد و دلش را همچون دخترهای ما بر روی صفحه وب شخصیاش ثبت میکند و از آنها دعا میخواهد، همراهی آنها را میطلبد و گاهی نیز از مخاطبان وبش میخواهد که حرفهای ناامیدکننده نزنند. آری! دختر داستان ما یکی از آدمهای همین جامعه است.
اما تولید فیلمهایی همچون «سر به مهر» باب تازهای را بر روی سینمای دینی ما میگشاید، بابی که باعث میشود آن چیزی که مدتهاست از سینمای دینی انتظار داریم به وقوع بپیوندد؛ یعنی تاثیرگذاری بر مخاطب، یعنی همان تصویر نهایی فیلم که با اشکهای دختر به خاطر قضاشدن نماز همراه میشود.
کاش آنها که به دنبال این موضوع هستند که بگویند اگر فلانی این نقش را بازی میکرد شخصیت نقش اول داستان فلان جور میشد بیایند و به حقیقت موضوع بپردازند. حقیقتی که در فیلمهای بعدی ما را به جادوی این هنر بیشتر برساند. اینکه لیلا حاتمی بازی کرده یا باید فلان بازیگر بازی میکرد، راهی را به سوی بهتر شدن فیلم نمیگشاید، باید اکنون که فیلم در حال اکران است به بازتابها و بازخوردهای آن توجه کرد، به اینکه نویسنده و کارگردانی تصمیم گرفتهاند از کلیشهها رها شده و خود را در میدانی بیندازند و مستقیم یکی از فرائض دین را به تصویر بکشند.
این موضوع نه ضعف است و نه کلیشه، اتفاقا یکی از ویژگیهای فیلم «سر به مهر» همین خارج شدن از کلیشه است، این فیلم در کنار پرداختن به اهمیت اقامه نماز، به دعا و مناجات با خدا نیز میپردازد و این یعنی پایان عمر افسردگی جامعه امروز، یعنی همان نشان دادن آرامشی که «صبا» با اقامه نماز میخواهد به آن برسد.
توجه به مخاطب در فیلمهای دینی
پس کم لطفی است که چشم را بر نقاط قوت این فیلم ببندیم و باز هم نیمه خالی لیوان را ببینیم. انصافا تاکنون چند فیلم سینمایی ما این چنین مستقیم به فریضه نماز پرداخته است؟ همه ما خوب میدانیم کم نبودهاند فیلمهایی که ارزشهای دینی در آنها مورد توجه قرار نگرفتهاند، اما همیشه و همیشه تنها حاشیهای بودهاند بر متنی طولانی و اینک «سر به مهر» حاشیه را به متن آورده و مخاطب را با گوی و میدان تنها میگذارد.
نباید انتظار داشت با تولید یک فیلم با این مضمون و اکران آن، جامعه ما عاری از خطا و اشتباه شده و همه به نماز نگاهی دیگر داشته باشند اما بر هیچ کس پوشیده نیست که تولید آثار سینمایی و تلویزیونی با چنین مضامینی راه را برای فیلمهایی با فیلمنامههای قویتر و موضوعاتی چالشیتر فراهم میکند.
این فیلم نیز همچون بسیاری از آثار سینمای کشورمان نقاط ضعف و کاستیهایی دارد که همت اهل فن را میطلبد تا بهصورت دقیق به آنها پرداخته شود وگرنه ما تنها سعی کردیم نقاط مثبت را ببینیم و از زاویهای دیگر به فیلم نگاه کنیم.
معصومه اماموردی
