جایگاه کلیدی گفتارهای حضرت فاطمه(س) در بنیانگذاری تمدن اسلامی
گروه اندیشه: مجموعه گفتارهایی که به صورت مستند از فاطمه زهرا(س) رسیده، اندک است، ولی همین گفتارها دارای محتوای بسیار غنی و مستحکم است که در بنیانگذاری معرفتی شاخص در اسلام و تمدن اسلامی نقش کلیدی دارد.
سیدعلیرضا عالمی، مدرس جامعة المصطفی(ص) العالمیة، در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا)، به بیان نکاتی درباره اهمیت مطالعات سیره فاطمی، ویژگیهای بارز شخصیت حضرت زهرا(س) و تأثیرگذاری تاریخی و جایگاه علمی آن حضرت پرداخت.
تأثیرگذاری تاریخی حضرت زهرا(س) در تاریخ اسلام و تمدن اسلامی
عالمی با اشاره به تأثیرگذاری تاریخی حضرت زهرا(س) در تاریخ اسلام و تمدن اسلامی به دلایل مختلف بیان کرد: آن حضرت از نظر شخصیتی و رفتاری دارای ویژگیهایی است که از نظر تاریخی او را در کانون توجه قرار میدهد؛ شخصیتی که توصیفات فراوانی از وی در قرآن و سنت وجود دارد.
وی افزود: سیره آن حضرت در مواجهه با رویدادهای مهم تاریخ اسلام، خطوط مشخص و پیام ویژهای را برای مخاطبان مسلمان خود در بر دارد و مجموعه اینها، به گونهای، از ایشان شخصیتی بیبدیل در تاریخ اسلام ساخته است.
این محقق و پژوهشگر تاریخ و سیره اهل بیت(ع) با بیان اینکه حضرت زهرا(س) دارای ویژگی منحصربهفرد خانوادگی و فردی در نسب و حسب است، اظهار کرد: ایشان از این بابت دارای ویژگیهایی معنوی و روحانی است که دارای اهمیت فراوان است و نباید از کنار آن به سادگی گذر کرد. در این مورد روایت قابل توجهی نشان از اهیمت این ویژگی برای آن حضرت دارد.
وی با اشاره به کمالات اکتسابی آن حضرت بیان کرد: از سوی دیگر فاطمه زهرا(س) دارای یک سری کمالات اکتسابی بود که آنرا در زندگی خانوادگی خود و در کنار رسول خدا(ص) کسب کرده بود. آن حضرت فرزند رسول خدا(ص) است و به صورت مستقیم با زندگانی و سیره پیامبر(ص) در تماس بوده است و روحیات و اندیشه رسول خدا(ص) را به خوبی میشناخت و از رهیافتهای فکری و رفتاری آن حضرت با خبر بود. همچنین ایشان به صورت مستقیم در معرض علومی که رسول خدا(ص) به آنها دسترسی داشت، قرار میگرفت و بهرهمند میشد.
ضرورت تقویت عالمانگی مطالعات فاطمی
عالمی با بیان این که فاطمه(س) برای رسول خدا(ص) تنها در حکم فرزند نبود، به بیان حضرت رسول(ص) در مورد دخترشان، یعنی «فاطمه ام ابیها»، اشاره کرد و گفت: این امر به خوبی از تأثیر و تأثر این دو شخصیت نسبت به هم حکایت میکند. بر این اساس خواه و ناخواه بایستههایی برای سیره حضرت زهرا(س) از نظر تاریخی در نظر گرفته میشود و حضرت زهرا(س) را ناخوداگاه در کانون توجه قرار میدهد و سیره و رفتار او برای مسلمانان اهمیت مییابد و از فاطمه زهرا(س) شخصیتی تأثیرگذار در تاریخ میسازد.
وی افزود: در این اهمیتیابی و شکلدهی به منزلت تاریخی آن حضرت، نقش اصلی را رسول خدا(ص) داشته است که در تبیین و توصیف جایگاه فاطمه زهرا(س) در ابعاد مختلف بیاناتی داشتهاند.
نقش مطالعات فاطمی در راستیآزمایی مسیر حرکت تاریخی تمدن اسلامی
این مدرس جامعة المصطفی(ص) العالمیة بر همین اساس با تأکید بر توجه و مداقه در سیره و زندگی آن حضرت بیان کرد: پژوهشهای این عرصه باید عالمانه و متعهدانه صورت گیرد؛ چرا که دستیابی به سیره آن بزرگوار میتواند به راستیآزمایی مسیر حرکت تاریخی تمدن اسلامی کمک فراوانی کند و همین هدف کافی است تا به مطالعات فاطمی اهمیت فراوان داده شود.
ضرورت بازشناسی عالمانه مباحث معرفتی حضرت فاطمه(س)
عالمی ویژگی مهم دیگر فاطمه زهرا(س) را جایگاه علمی آن حضرت عنوان کرد و با اشاره به وجود آسیبهایی در این عرصه گفت: آنچه باید درباره موضوع بسیار مهم جایگاه علمی فاطمه زهرا(س) بدان توجه شود، بازشناسی عالمانه مباحث معرفتی آن حضرت است که در خطبهها و سخنان آن حضرت منعکس شده است.
این محقق تاریخ اسلام و سیره اهل بیت(ع) گفت: متأسفانه حضرت زهرا(س) در این بخش بسیار مظلوم است. در حالیکه معارف عالمانه و راهگشایی از برخی جملات و خطبههای آن حضرت قابل استفاده است.
جایگاه کلیدی گفتارهای حضرت فاطمه(س) در بنیانگذاری تمدن اسلامی
وی ادامه داد: مجموعه گفتارهایی که به صورت مستند از فاطمه زهرا(س) رسیده است، اندک است، ولی همین گفتارها دارای محتوای بسیار غنی و مستحکم است که در بنیانگذاری معرفتی شاخص در اسلام و تمدن اسلامی نقش کلیدی دارد؛ در حالی که به این امر کمتر توجه میشود.
عالمی به طور ویژه به خطبه تاریخی آن حضرت پس از رحلت رسول خدا(ص) در مسجد مدینه اشاره و عنوان کرد: این خطبه به اشتباه به خطبه فدکیه معروف شده است و علت این اشتباه این است که بخش بسیار اندکی از محتوای این خطبه به بحث فدک پرداخته است اما در واقع خطبه به صورت جامعی به موضوعات مختلف اشاره میکند.
مروری بر محتوای خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) در مسجد مدینه
وی در ادامه با اشاره به محتوای این خطبه گفت: در این خطبه حضرت به حمد و ثنای خداوند و بیان نعمتها وشکرگزاری برآن میپردازد. پس از آن با بیانی رسا و حکیمانه به صورت اجمالی به توحید و بیان صفات خداوند و لزوم دعوت الهی اشاره میکند. به دنبال آن به ضرورت نبوت و نقش رسول خدا(ص) در ابلاغ وحی و ارشاد مردم اشاره میکند. سپس به وظیفه مسلمانان در پیروی از قرآن و جاودانه بودن کتاب الهی و از جامعیت محتوای آن به واسطه دلایلی روشن و پندهایی مکرر و احکامی کافی سخن گفته است. پس از آن به حکمت احکام الهی در جملاتی موجز پرداخته است.
عالمی ادامه داد: حضرت در ادامه خطبهاش در مسجد مدینه به معرفی خود و انتسابش به رسول خدا(ص) اشاره کرده و از صدق گفتار خود میگوید و از مسیر دشوار ابلاغ دستور خداوند توسط رسول خدا(ص) و تاریکی مردم قبل از نزول وحی سخن میگوید و خاطرنشان میکند که همسرش علی(ع) چگونه در مسیر نجات مردم از جاهلیت و سرکوب کفار، رسول خدا(ص) را یاری داد.
وی ادامه داد: حضرت فاطمه(س) پس از آن به بیان نفاق در بین مسلمانان پرداخته و از اقدام کسانی که به بهانه اجتناب از فتنه، در فتنه سقوط کردند انتقاد میکند و از پشت کردن مردم به کتاب خدا میگوید و از اینکه سنت رسول خدا(ص) را پایمال کردند؛ آنان که به ظاهر مینمایانند که طرفدار دین هستند اما برای خود کار میکنند.
عالمی با بیان این که فاطمه زهرا(س) با این گفتار به مسئله فدک و ارث میپردازد، گفت: ایشان از اینکه اهل بیت(ع) را از ارث محروم کردهاند، انتقاد میکند و حکم آنها را حکم جاهلی قلمداد میکند. حضرت سپس رو به قبر پیامبر(ص) کرده و ضمن اشعاری از ظلم مردم گلایه میکنند و با روکردن به انصار به شدت از عملکرد آنها و عدم یاری اهل بیت(ع) انتقاد میکند و ایشان را از اتفاقات آینده بیم میدهد و خاطرنشان میکند که انصار در حال بازگشت به جاهلیت و عدول از ایمان به شرک هستند.
وی افزود: آن حضرت بیان میدارد که میدانم شما یاریکننده نیستید، و آنچه گفتهام برای اتمام حجت بوده است و بعد میفرماید که شتر خلافت را بگیرید، در حالی که همیشه معیوب است و با ننگ ابدی علامتگذاری شده است.
توجه به ابعاد علمی شخصیت فاطمه(س) پیامدهای خجستهای در معرفت اسلامی در پی خواهد داشت
عالمی در ادامه با بیان این که این خطبه که توسط بسیاری از کتب معتبر شیعه و سنی روایت شده است، به خوبی از منزلت علمی و چارچوب فکری فاطمه زهرا(س) حکایت دارد، از کمتوجهی به آنها در محافل علمی ابراز تأسف کرد و گفت: یکی از آسیبهای مطالعات فاطمی عدم توجه کافی به ابعاد علمی شخصیت فاطمه زهرا(س) است و توجه به این عرصه از شخصیت فاطمه زهرا(س) پیامدهای خجستهای در معرفت اسلامی در پی خواهد داشت.
بدون پرداختن عالمانه به شخصیت علمی حضرت زهرا(س) دستیابی به سیره آن حضرت نیز کامل نخواهد بود
این مدرس جامعة المصطفی(ص) العالمیة با بیان این که بدون پرداختن عالمانه به شخصیت علمی حضرت زهرا(س) دستیابی به سیره آن حضرت نیز کامل نخواهد بود، عنوان کرد: شناخت منظرهای معرفتشناسانه و هستیشناسانه فاطمه زهرا(س) و همین گونه مباحث اعتقادی اسلامی از خطبه مسجد آن حضرت به خوبی قابل استفاده است. از این منظر بررسی و کنکاش در این نظریات برای منظومه معرفتی جهان اسلام شایسته و بایسته است.
وی در پایان اضافه کرد: بدیهی است از منظر علمی و با رویکردی عالمانه بیشتر و بهتر میتوان سیره و آرمانهای فاطمه زهرا(س) را در جامعه پیاده ساخت و رسیدن به این هدف بدون شناختی جدی از دیدگاههای علمی آن حضرت ناممکن خواهد بود.
