تبارشناسی علم مدرن و خطر «تقلید فرهنگی» در پذیرش مفاهیم غربی

تأثیر تفکرات پوپر بر ایران

 

وی افزود: از آنجا که پوپر در اروپا در تقابل با مارکسیسم قرار داشت، در ایران نیز مواجهات مختلفی در تقابل با مارکسیست‌ها داشتیم؛ برخی از این مواجهات از دل فرهنگ خودمان برآمده بود و برخی دیگر متأثر از جریانات رقیب در غرب بود. در آن دوران، جوانان مسلمان ما با بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها به مارکس پاسخ می‌دادند.

پارسانیا در ادامه بیان کرد: بنابراین، هر تاریخ و فرهنگی را می‌توان براساس تعریفی که از «علم» دارد، شناخت. برای مثال، قرآن کریم علم را با پشتوانه وحیانی معرفی می‌کند و در این مسیر آیاتی چون «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ» و یا «هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ» را بیان فرموده است. اگر بخواهیم مفاهیم پایه و محوری هر فرهنگ و تمدنی را بشناسیم، باید به تعریف «علم» در آن فرهنگ توجه کنیم. تمدن و تاریخ اسلامی نیز با مفهوم خاص خود از علم شناخته می‌شود؛ علمی که مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و پیامدهای روشی خاصی برای تفسیر جهان را به دنبال دارد و هرگاه یک موجود به وجود فرهنگی تبدیل شود، لوازم و ویژگی‌های خاص خود را خواهد داشت.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: این موضوع که جهان اسلام چگونه توانست از همان صدر اسلام با جریانات رقیب و رفیق در بحث علم تعامل کند، مسئله‌ای بسیار مهم است؛ زیرا با همین تعاملات بود که موفق شد هویت خود را حفظ کرده و یک تاریخ، فرهنگ و تمدن مستقل را بنا کند. در مورد جهان مدرن نیز می‌توان پرسید که معنای جدید «علم» چگونه ایجاد شد و بسترهای منطقی پیدایش آن چگونه فراهم آمد تا فرصت ظهور این معنای جدید ایجاد شود. درک این مسئله مستلزم آن است که ما پیش از تبارشناسی، پیشینه‌شناسی و بررسی تطورات، نگاهی به ذات آن معنا و لوازم منطقی آن داشته باشیم.

پارسانیا با بیان این نکته که مهم‌ترین پرسش در مواجهه با جهان مدرن این است که بدانیم «علم چیست»، اظهار کرد: اگر فرهنگی بتواند مفاهیم پایه خود را به درون فرهنگ دیگری وارد کرده و مفاهیم پیشین آن فرهنگ را جایگزین (اخراج) کند، نظام معناییِ زیست در آن جامعه تغییر خواهد کرد. فرهنگی که از چنین قدرتی برخوردار باشد، فرهنگ پیشین را حذف کرده و فرهنگ مورد نظر خود را جایگزین می‌کند؛ در نتیجه، نظام معنایی مدرن، چه بخواهیم و نخواهیم و چه بشناسیم و نشناسیم، تحمیل خواهد شد.

وی افزود: از نظر منطقی، تداوم یک فرهنگ بستگی به میزان توانایی آن در دفاع از خود دارد؛ اگر این توان کاهش یابد، آن فرهنگ به‌تدریج جای خود را به فرهنگ قوی‌تر خواهد داد.

پارسانیا با تأکید بر اینکه تغییر فرهنگی تنها زمانی ارزش دارد که «آگاهانه» صورت گیرد، گفت: اگر این تغییر به‌صورت غیرآگاهانه رخ دهد، جامعه به فرهنگی وابسته می‌شود که شناختی از آن ندارد و در این حالت، تنها یک «مقلد» محسوب می‌شود.

وی در پایان افزود: این موضوع که «علم چیست» و «شبه‌علم چیست»، باید در کشور ما بیشتر مورد توجه و بحث قرار گیرد و باید به تحولات علم از قرون وسطی، رنسانس و دوران پس از آن بپردازیم. امروز ما با مفهوم جدیدی از علم مواجه هستیم که به‌شدت در سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی تکامل یافته است. ما در مقطعی با «پوزیتیویسم خام» مواجه بودیم، اما با تحولاتی که در «حلقه وین» و پیرامون آن و همچنین «حلقه فرانکفورت» رخ داد، معنای علم نیز تغییر یافت.