هنرِ ایمان در قلب کفر؛ درسهایی از زندگی مؤمن آل فرعون
حجتالاسلام نجفینژاد کارشناس مذهبی و پژوهشگر دینی در سلسله جلسات تفسیر قرآن، با بررسی آیات سوره غافر، به تحلیل شخصیت «مؤمن آل فرعون» و همسر وی پرداخت. وی در این نشست، ضمن بررسی چالشهای دینداری در شرایط سخت، به تبیین تفاوت رتبهای میان توکل و تفویض پرداخت و پیوندی میان این مفاهیم و ایستادگی امام حسین(ع) در کربلا برقرار کرد.
به گزارش ایکنا، حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمدرضا نجفینژاد؛ کارشناس مذهبی و پژوهشگر دینی، 26 مردادماه در ادامه سلسله جلسات تفسیر قرآن به موضوع آیات ایستادگی(تفسیر آیات جهاد و مقاومت) به آیاتی از سوره غافر و داستان مؤمن آل فرعون پرداخت. متن سخنان وی به شرح زیر است:
تأمل در شخصیت «مؤمن آل فرعون» از این جهت اهمیت بسزایی دارد که ایشان در سختترین شرایط، استوار بر دین خود ایستاد. امروزه که در دوران آخرالزمان به سر میبریم و دینداری در جهان به حداقل رسیده و حفظ ایمان با دشواریهای بسیاری همراه است، الگوبرداری از چنین شخصیتهایی برای ما بسیار راهگشا خواهد بود.
قرآن کریم، نحوه مبارزات، درگیریها و شیوه ابراز ایمان او در برابر فرعون را بهطور مفصل بیان فرموده است؛ تا جایی که امام حسین(ع) نیز به عنوان الگوی مقاومت و ایستادگی در برابر دشمن، در موارد متعدد به آیاتی از سوره مؤمن (غافر) اشاره نمودند؛ از جمله آیه: «وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ» (من امور زندگیام را به خدا واگذار میکنم، چرا که او به همه امور آگاه است).
مؤمن آل فرعون در دستگاه کسی زندگی میکرد که در بالاترین مرتبه کفر بود و با حیلههای گوناگون میکوشفت تا خود را خدا بنمایاند. در همین حال، حضرت موسی(ع) نیز در دستگاه او رشد کرد؛ در حالی که فرعون هر پسر خردسالی را میکشت و شکم زنان باردار را میدرید تا پسران را نابود کند، اما خداوند قدرت خود را به نمایش گذاشت و موسی(ع) را در همین فضای سخت پرورش داد تا سرانجام در برابر همان کسی که در دستگاهش رشد کرده بود، بایستد.
از آنجا که حرکت ابتدایی حضرت موسی(ع) در برابر فرعون بسیار سخت و سنگین بود، از خداوند خواست تا به او «شرح صدر» ببخشد و هارون را به وزیری او گمارد. با این حال، موسی(ع) در درون دستگاه فرعون نیز به یاران نیاز داشت و در این مسیر، مؤمن آل فرعون یاریگر او بود؛ برای نمونه، هنگامی که موسی(ع) فردی را کشت، مؤمن آل فرعون با اطلاعرسانی درباره تعقیب او توسط فرعونیان، مسیر فرار را برایش هموار کرد. این ایمان قوی و همراهی با حجت الهی، هم در دوران کودکی و هم در جوانی موسی(ع) تکرار شد.
هنرمند واقعی
هر کس در شرایط سخت، دینداری نماید و ایمان خود را حفظ کند، در حقیقت هنرمند است. اما مؤمن آل فرعون گامی فراتر نهاد؛ او نهتنها ایمان خود را پاس داشت، بلکه پیامبر و دین خدا را نیز یاری کرد و به حفظ دین شخصی خود بسنده نکند. ما نیز در این عصر، باید در کنار حفظ ایمان و کنترل نفس، نقشی فعال در نصرت دین الهی داشته باشیم و بر خانواده و جامعه اثر بگذاریم.
همسر مؤمن آل فرعون که در دستگاه فرعون آرایشگر بود، او نیز ایمان خود را حفظ کرد و همزمان با حضرت آسیه به شهادت رسید. روایت است که او هنگام آرایش دختر فرعون، زمانی که قیچی از دستش افتاد و برای برداشتن آن «بسم الله» گفت، ایمانش برملا شد. وقتی دختر فرعون پرسید: «آیا منظورت از خدا، پدرم است؟»، او پاسخ داد: «خیر». همین پاسخ سبب شد تا دختر، او را به پدرش لو دهد. فرعون در نهایت، تمام فرزندان او را در کوره آتش سوزاند تا نوبت به کودک شیرخوارش رسید. در آن لحظات سخت، کودک لب گشود و به مادرش گفت: «صبور باش که تو بر حق هستی» و سرانجام او نیز در آتش سوخت. در روایات آمده است که مؤمن آل فرعون و همسر آرایشگر او، از کسانی هستند که در رکاب حضرت مهدی(عج) به دنیا رجعت خواهند کرد.
جایگاه بالای هزقیل در قصر فرعون
نکتهای دیگر در زندگی «هزقیل» (مؤمن آل فرعون) و همسرش، جایگاه والای آنان در قصر فرعون بود؛ وی از معاونان ارشد دربار و مسئول امور مالی فرعون بود و از نزدیکان او (پسرعمو یا عمه) بهشمار میرفت. این جایگاه نشان میدهد که حفظ ایمان حتی در سختترین شرایط و در قلب مراکز کفر نیز ممکن است؛ چرا که او در پی حفظ موقعیت دنیوی، مقام و پست نبود و لذا ایمانش را پاس داشت.
عبارت «فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ ۚ» و شعار «أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ ۚ» (امورم را به خدا واگذار میکنم)، سرلوحه تمام کسانی است که در طول تاریخ در برابر کفر و استکبار ایستادند و با رضایت کامل، هر نتیجهای را که خداوند مقدر کند پذیرفتند.
شایان ذکر است که مؤمن آل فرعون پس از تحمل تمام سختیها و حوادث، «افوض امری» گفت؛ این بدان معناست که جایگاه تفویض امور، زمانی است که انسان تمام ظرفیت و توان خود را به کار گرفته باشد. برخی برای توجیه کمکاری یا شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیتهای اجتماعی میگویند: «کارمان را به خدا واگذار میکنیم»، اما این برداشت نادرست است. مؤمن آل فرعون ابتدا از تمام توان خود برای حفظ دین و حمایت از پیامبر دوره خویش بهره برد و تنها زمانی که در هدایت درباریان موفق نشد، در نهایت گفت: "افوض امری الی الله".
تفاوت توکل و تفویض
میان «توکل» و «تفویض» تفاوتی بنیادین است و تفویض، مرتبهای والاتر از توکل است. توکل به معنای آن است که کسی را به وکالت بپذیریم و اموری را به او بسپاریم تا انجام دهد؛ در حالی که وکیل در اصل، قابل عزل است. اما تفویض، مقامی است که در آن انسان، اختیار و ملکیت امور خود را از خویش سلب کرده و تمام هستیاش را به خداوند میسپارد. این مقام، زمانی حاصل میشود که انسان تمام ظرفیتهای خود را در اوج حیا، تواضع و خضوع به کار گرفته و در نهایت، نتیجه را به اراده الهی واگذار کند. این همان مسیری است که امام حسین(ع) و اهلبیت ایشان پیمودند و شهدای ما نیز با طی کردن همین مسیر، به مقام شهادت رسیدند.
چگونه خدا مؤمن آل فرعون را حفظ کرد
قرآن کریم بلافاصله پس از آن تعبیر، میفرماید: «فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ» (خداوند او را از بدیهای آنچه مکر میکردند، نگاه داشت و عذاب سخت به خاندان فرعون رسید). هر اندازه که مکر و نقشههایشان برای از پای درآوردن مؤمن آل فرعون پیچیدهتر بود و در نهایت نیز با کشتن او و تکه تکه کردن پیکرش به هدف خود رسیدند، اما خداوند میفرماید: «من از او محافظت کردم». این محافظت، در واقع پاسداری از ایمان و روح او بود؛ چرا که ایمانش ابدی گشت و ضربات وارد شده به جسمش، هرگز نتوانست به ایمان او آسیبی بزند.
بنابراین، اگر کسی در ظاهر سرنوشت تلخی دارد—همانند شهید حججی—نباید گمان کنیم که عیبی در کار اوست؛ بلکه حقیقت این است که حفظ ایمان، سرنوشتی همچون مؤمن آل فرعون را برای انسان رقم میزند. مؤمن آل فرعون از منظر قرآن در «حصن حصین» (دژ استوار) الهی است، زیرا به تعبیر امام رضا(ع)، در دژ محکم توحید قرار داشت؛ در حالی که فرعون در سراسر قرآن در "سوء العذاب" (عذاب سخت) است. خداوند در آیه ۵۱ سوره غافر میفرماید: «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ» (ما حتماً پیامبرانمان و کسانی را که ایمان آوردهاند، هم در زندگی دنیا و هم در روز قیام گواهان، یاری خواهیم کرد).
در پاسخی به این پرسش که چگونه خدا از انبیایی که کشته شدهاند حمایت کرده است (مانند ۷۰ پیامبر بنیاسرائیل که در یک صبحگاه به شهادت رسیدند)، امام صادق(ع) فرمودند: گمان نکنید پرونده دنیا به این آسانی بسته میشود؛ بلکه در عصر امام مهدی(عج)، قدرت الهی تجلی خواهد یافت و پس از آن، اولیای خدا و کفار رجعت میکنند تا مؤمنین نصرت الهی را مشاهده کنند و سردمداران کفر نیز بازگردند تا نتیجه اعمالشان را ببینند.
رجعت مؤمن آل فرعون
براساس آیات سوره غافر و روایات، مؤمن آل فرعون و همسرش از شمار کسانی هستند که در رکاب امام زمان(عج) رجعت میکنند. این حقیقت به ما میآموزد که مؤمن راستین، حتی در سختترین شرایط، ایمان خود را پاس میدارد و در مسیر حمایت از دین خدا و رهبر جامعه اسلامی استوار میماند؛ و اگر در طول عمر خویش به شهادت برسد، در ایام رجعت باز خواهد گشت تا شاهد تحقق وعدههای الهی در حق پیامبران و مؤمنان باشد.
از همین روست که امام حسین(ع) مکرراً شعار «أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّه» (امورم را به خدا واگذار میکنم) را مطرح فرمودند. ایشان پس از آنکه جایگاه اخروی اصحابشان را تبیین کردند، فرمودند که ما مدتی در برزخ خواهیم بود و سپس خداوند ما را به دنیا باز خواهد گرداند؛ سخنی که در حقیقت اشاره به حقیقت "رجعت" دارد. بنابراین، یکی از وعدههای قطعی الهی، نصرت در عالم دنیاست که از طریق رجعت محقق میشود و در آن دوران، خداوند یاری خود را به تمام مؤمنان میرساند.
مطالب مرتبط
