«فقه جامعه» در حوزههای علميه راهاندازی شود
گروه حوزههای علميه: رييس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شورای اسلامی بر ضرورت راهاندزای فقه جامعه در حوزههای علميه تاكيد كرد و گفت: ما فروع فقهی اجتماعی مانند فقه اقتصادی، فقه فرهنگی و ... زيادی داريم ولی فقه جامعه نداريم.
حجتالاسلام والمسلمين احمد مبلغی، رييس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شورای اسلامی روز چهارشنبه، چهارم ارديبهشت ماه در نشست علمی «فقه رسانه» در قم، تاثيرگذاری بر ساختارهای اجتماعی، ايجاد انتظارات جديد در نسلها، تحول جديد در رابطه فرد با جامعه و تقويت فرديت فرد در عين بزرگ تر كردن مفهوم و مصداقهای اجتماع، ايجاد موضوعات جديد و تاثير بر ادبيات مفاهيمساز جديد را از اهم تاثيرات رسانه بر جامعه ذكر كرد.
وی با بيان اينكه رسانه از رهگذر ايجاد نيازهای جديد در نسلها به جوانان و نسلهای در حال نو شدن انتظاراتی كم نظير بخشيده است با اشاره به موضوعشناسی رسانه، به بحث فقه و مآلات( عواقب و آثار)" پرداخت و گفت:در زمينه توجه فقه به مآلات (عواقب و آثار) سه سنخ توجه«توجه موضوعی به مآلات، توجه مقدمی به مآلات و توجه مقصدی به مآلات قابل لحاظ و تصور است.
مبلغی در توضيح توجه موضوعی به مآلات، گفت: در اين توجه، فقه به آثار مترتب بر يك موضوع به عنوان بخشی از آن موضوع می نگرد و مجموع موضوع و آثار را موضوع حكم خود میگيرد و نبايد به موضوع حكم فقهی، نگاهی فيزيكی داشت كه چنين نگاهی، بسيط و سادهانگارانه است بلكه بايد آثار و بازتابهای آن را داخل موضوع گرفت.
رئيس دانشگاه مذاهب اسلامی در توضيح توجه مقدمی به مآلات گفت: در اين توجه، اثر خود يك موضوع مستقل است و فقه حكمی را به آن – خواه وجوب و خواه حرمت - متوجه كرده است و آنچه منتهی به آن اثر میشود چندان اصالتی ندارد، ولی از آن جا كه منتهی به اثر می گردد شرع آن را واجب يا حرام كرده است.
حجتالاسلام والمسلمين مبلغی با بيان اينكه در دانش اصول اين سنخ، ادبيات ويژهای پيدا كرده كه عبارت است از مقدمه واجب و مقدمه حرام به اين كه سنح ديگر مآلاتی است كه آثار عادی، عقلايی، اجتماعی و تكوينی نيستند، بلكه مآلات شرعی (يا مقاصد شريعت) هستند اشاره كرد و گفت: اگر به يك عمل و موضوعی از آن جا كه به تحقق يكی از اين مقاصد منتهی می شود توجه گردد و برای آن عمل و موضوع، حكم وجوب (به خاطر منتهی شدن به آن مقصد)، و يا حكم حرمت (به خاطر تاثير تخريبی بر آن مقصد) در نظر گرفته شود، توجه فقه به مآلات و مقاصد شرعی شكل میپذيرد.
وی گفت: اين سومی عمدتا مورد قبول و طرح جدی بخشهای عظيمی از علمای اهل سنت است و شيعه در اين زمينه عمدتا به مخالفت میپردازند نه از آن جهت كه شارع مقاصدی ندارد بلكه از ان جهت كه استنباط حكم بر اساس اين مقاصد علمآور نيست و يا در زمره ظن معتبر جای نمیگيرد.
حجتالاسلام والمسلمين مبلغی با بيان اينكه البته كسانی هم هستند كه در اين زمينه ديدگاههايی تفكيك و تفصيلی دارند كه در جای خود بايد بررسی گردد اظهار داشت: رسانه را بايد جزء سنخ اول به حساب آوريم، زيرا رسانه آن تلويزيون يا كامپيوتر، سرور يا دستگاه فرستنده و عمل فرستندگی يا عمل شنيدن و ديدن صرفا نيست ( كه چند نفر از جايی خبری بدهند و تمام شود)، بلكه همه بازتابها و آثار كلان ناشی از رسانهها بخشی از موضوع رسانه است.
وی گفت: تا زمانی كه آثار پر هيمنه و پر سيطره رسانه و بازتابها و آثار آن شناسايی نشود، موضوع رسانه شناخته نشده و نگاهی ساده انگارانه به آن پديد آمده است. در آن صورت نزديك شدن فقه به آن به شدت انفعالی و غيرپاسخگو، بلكه مضر خواهد بود.
مبلغی بيان كرد: ساختار اجتماعی امری تعريف شده است كه مجموعهای از عناصر شامل گروه ها، نقشها، نهادها و پايگاه ها هستند و رسانهها در اين ساختار تحول گاه آرام و گاه تند و شگرفی ايجاد میكند.
وی ادامه داد: جامعه با ساختارهای خود، فرآيند كنش و واكنش ويژه ای را دارد و ارزشهايی را توليد میكند و رسانه در ساختار كه قاعدتا از ثبات نسبی برخوردار است تاثير تحول بخش ايجاد می كند و تا زمانی كه ما ابعاد اين تاثير را مورد شناسايی قرار ندهيم، ورود فقهی به مسائل اجتماعی و رسانه، كم فائده و گاه مضر است.
رييس مركز تحقيقات اسلامی خواهان تاسيس و راه اندازی فقه جامعه شد و گفت: ما فروع فقهی اجتماعی مانند فقه اقتصادی، فقه فرهنگی و ... زيادی داريم، ولی فقه جامعه نداريم، بين فقههای اجتماعی با فقه جامعه تفاوت است و بايد جامعه خود به عنوان يك موضوع با ساختار و ابعاد و مولفههای آن بررسی فقهی شود.
وی ادامه داد: تا مادام كه فقههای اجتماعی (همچون فقه اقتصادی، فقه فرهنگی و ....) متكی به فقه جامعه نباشند، ميان آنها گسست وجود خواهد داشت و به نوعی به سرگردانی دچار خواهند شد.
حجتلاسلام والمسلمين مبلغی يادآوری كرد: فقه جامعه به مثابه فقه مادر برای اين شاخههای فقهی است كه ميانشان خط و ربط ايجاد خواهد كرد و به آنها هويت خواهد بخشيد ولی متاسفانه چنين شاخه فقهی فعلا تاسيس نشده است.
وی با اشاره به عدم كفايت صرف ورود فقه به مسائل اجتماعی و ضرورت همراه شدن اين ورود با داشتن نگاه دقيق جامعه شناختی گفت: به همين دليل در مرحلهای متقدم بر تاسيس فقه جامعه، به مطالعات جامعه شناختی دينی نياز داريم؛ مطالعاتی كه مولفهها، ساختار و ابعاد اجتماعی را بر اساس آموزههای دينی و البته با بهرهگيری از دانش جامعهشناسی بررسی میكند.
وی ايجاد انتظارات جديد در جامعه را از ديگر تاثيرات رسانه بر جامعه ذكر كرد و بيان داشت: انتظاراتی كه از ناحيه رسانه در انسانها و نسلها بازتوليد میشود از حيث سنخشناسی، ماهيت و حجم بسيار چشمگير است و ايجاد روندهايی منتهی به شكلگيری نظم جديد در نسبت فرد با جامعه از تاثيرات رسانه است و در اين نسبتيابی و رابطه يابیهای جديد فرد با جامعه، فرديت فرد در حال تقويت شدن است.
حجتالاسلام والمسلمين مبلغی با اشاره به آيه شريفه «ولقد جئتمونا فرادی» گفت: در روز قيامت، انسان به صورتی كاملا فردی شده محشور میشود، و اين در حالی است كه در قيامت، بزرگ ترين اجتماعی بشری رخ خواهد داد اجتماعی كه بيش از هر اجتماع ديگر در برگيرنده آدميان است؛ زيرا آدميان از آغاز تا انتها در روز قيامت، كنار هم قرار میگيرند.
وی با بيان اينكه با اين وصف، تك تك افراد در عين حضور در آن اجتماع بزرگ، حضوری فرادا دارند و اين وضعيت يعنی ظهور فرديت كامل در عين كثرت كامل با اشاره به اين كه اين وضعيت اختصاص به قيامت دارد و در دنيا اتفاق نمیافتد، گفت: البته هر چه جهان به پيش میرود و مرزها برداشته میشود، اجتماع انسانها از حالت سنتی به اشكال جديد بزرگتر در میآيد و هر چه اجتماعهای انسانی از وضعيتهای سنتی به وضعيتهای جديد بزرگ تر تحول میيابد، افراد در داخل اجتماعهای بزرگ تر ، به وضعيت فردیتری نائل میآيند.
رئيس دانشگاه مذاهب اسلامی تصريح كرد: هر اندازه جلوهها و مصداقهای اجتماعهای جديدتر و بزرگ تر شكل میگيرد در فرد جوانب و نگاهها فردی تر شده (مثل داشتن ميل به حالتهای فردی، پيدايش احساسهای بريده از احساسهای جمعی و شكلگيری نيازهای فردیتر) بيشتر میشود.
رييس مركز تحقيقات اسلامی مجلس با اشاره به اينكه منظور از تقويتپذيری فرديت در اين بحث با مقوله فردگرايی در ليبرالسيم تفاوت دارد، اين فرديت بيشتر هويتی، احساسی و ارادی است كه میتواند منشا حضور او در اجتماعهای ويژه و از جمله اجتماعپذيریهای دينی گردد.
رييس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شورای اسلامی گفت: تلاش برای حضور دادن به دين را كه تاكنون تجربه كرديم بر اساس رابطه فرد و اجتماع در اجتماعهای گذشته بوده است و اگر بخواهيم با همان ادبيات، دين را در صحنه حاضر كنيم چون افراد به شدت نسبتشان با جامعه تحول يافته، دين ممكن است احساس غربت كند.
مبلغی با اشاره به اين كه حضور بخشيدن به دين را بايد با توجه به شكلگيری جديد مفهوم و مصداق های اجتماع (و جمعی شدنهای جديد) بازتعريف كرد، گفت: مفاهيم دينی اگر متناسب با اجتماعهای جديد و اقتضاءات آنها تعريف نگردد در يك اجتماع به معنای سنتی آن هم حتی نمیتواند انسانهای همان اجتماع را اقناع كند بلكه مورد تهديد به تضعيف شدن در همان چارچوب است.
مبلغی با اشاره به ضرورت پرداختن حوزه به فقه رسانه گفت: در صورت فقدان مطالعه پيرامون فقه رسانه، بسياری از فرصتهای حضور در صحنههای اجتماعی و پرداختن به مسائل اجتماعی را از دست خواهد رفت.
وی يادآور شد: هنوز رويكرد عميق و گستردهای را نسبت به اين مقوله آغاز نكردهايم هر چند بحثهايی به صورت پراكنده در گوشه و كنار رخ میدهد ولی سرعت تحولات اجتماعی و به ویژه تحولات ناشی از تحول رسانهای چنان شگرف و سرسام آور است كه با اين بحثهای ابتدايی، دين و مطالعات فقهی نمیتواند آنگونه كه بايد، بروز و ظهور پيدا كند.
حجتالاسلام والمسلمين مبلغی گفت: حتی اگر احتمال چنين خطری(عدم بروز و ظهور دين و مطالعات فقهی در مقابل سرعت و تحولات ناشی از رسانه) هم برود حوزه علميه بايد زودتر از اين دست به كار میشد.
وی ادامه داد: در صورت فقدان پرداختن دين به رسانه و شناخت آن، نه تنها امكان ظهور دين و مطالعات فقهی در جامعه و پرداختن به بسياری از مقولات اساسی و تعيين كننده جامعه از دست خواهد رفت داد بلكه روند تنزلی و تنازلی پديد میآيد.
وی با بيان اينكه رسانه از رهگذر ايجاد نيازهای جديد در نسلها به جوانان و نسلهای در حال نو شدن انتظاراتی كم نظير بخشيده است با اشاره به موضوعشناسی رسانه، به بحث فقه و مآلات( عواقب و آثار)" پرداخت و گفت:در زمينه توجه فقه به مآلات (عواقب و آثار) سه سنخ توجه«توجه موضوعی به مآلات، توجه مقدمی به مآلات و توجه مقصدی به مآلات قابل لحاظ و تصور است.
مبلغی در توضيح توجه موضوعی به مآلات، گفت: در اين توجه، فقه به آثار مترتب بر يك موضوع به عنوان بخشی از آن موضوع می نگرد و مجموع موضوع و آثار را موضوع حكم خود میگيرد و نبايد به موضوع حكم فقهی، نگاهی فيزيكی داشت كه چنين نگاهی، بسيط و سادهانگارانه است بلكه بايد آثار و بازتابهای آن را داخل موضوع گرفت.
رئيس دانشگاه مذاهب اسلامی در توضيح توجه مقدمی به مآلات گفت: در اين توجه، اثر خود يك موضوع مستقل است و فقه حكمی را به آن – خواه وجوب و خواه حرمت - متوجه كرده است و آنچه منتهی به آن اثر میشود چندان اصالتی ندارد، ولی از آن جا كه منتهی به اثر می گردد شرع آن را واجب يا حرام كرده است.
حجتالاسلام والمسلمين مبلغی با بيان اينكه در دانش اصول اين سنخ، ادبيات ويژهای پيدا كرده كه عبارت است از مقدمه واجب و مقدمه حرام به اين كه سنح ديگر مآلاتی است كه آثار عادی، عقلايی، اجتماعی و تكوينی نيستند، بلكه مآلات شرعی (يا مقاصد شريعت) هستند اشاره كرد و گفت: اگر به يك عمل و موضوعی از آن جا كه به تحقق يكی از اين مقاصد منتهی می شود توجه گردد و برای آن عمل و موضوع، حكم وجوب (به خاطر منتهی شدن به آن مقصد)، و يا حكم حرمت (به خاطر تاثير تخريبی بر آن مقصد) در نظر گرفته شود، توجه فقه به مآلات و مقاصد شرعی شكل میپذيرد.
وی گفت: اين سومی عمدتا مورد قبول و طرح جدی بخشهای عظيمی از علمای اهل سنت است و شيعه در اين زمينه عمدتا به مخالفت میپردازند نه از آن جهت كه شارع مقاصدی ندارد بلكه از ان جهت كه استنباط حكم بر اساس اين مقاصد علمآور نيست و يا در زمره ظن معتبر جای نمیگيرد.
حجتالاسلام والمسلمين مبلغی با بيان اينكه البته كسانی هم هستند كه در اين زمينه ديدگاههايی تفكيك و تفصيلی دارند كه در جای خود بايد بررسی گردد اظهار داشت: رسانه را بايد جزء سنخ اول به حساب آوريم، زيرا رسانه آن تلويزيون يا كامپيوتر، سرور يا دستگاه فرستنده و عمل فرستندگی يا عمل شنيدن و ديدن صرفا نيست ( كه چند نفر از جايی خبری بدهند و تمام شود)، بلكه همه بازتابها و آثار كلان ناشی از رسانهها بخشی از موضوع رسانه است.
وی گفت: تا زمانی كه آثار پر هيمنه و پر سيطره رسانه و بازتابها و آثار آن شناسايی نشود، موضوع رسانه شناخته نشده و نگاهی ساده انگارانه به آن پديد آمده است. در آن صورت نزديك شدن فقه به آن به شدت انفعالی و غيرپاسخگو، بلكه مضر خواهد بود.
مبلغی بيان كرد: ساختار اجتماعی امری تعريف شده است كه مجموعهای از عناصر شامل گروه ها، نقشها، نهادها و پايگاه ها هستند و رسانهها در اين ساختار تحول گاه آرام و گاه تند و شگرفی ايجاد میكند.
وی ادامه داد: جامعه با ساختارهای خود، فرآيند كنش و واكنش ويژه ای را دارد و ارزشهايی را توليد میكند و رسانه در ساختار كه قاعدتا از ثبات نسبی برخوردار است تاثير تحول بخش ايجاد می كند و تا زمانی كه ما ابعاد اين تاثير را مورد شناسايی قرار ندهيم، ورود فقهی به مسائل اجتماعی و رسانه، كم فائده و گاه مضر است.
رييس مركز تحقيقات اسلامی خواهان تاسيس و راه اندازی فقه جامعه شد و گفت: ما فروع فقهی اجتماعی مانند فقه اقتصادی، فقه فرهنگی و ... زيادی داريم، ولی فقه جامعه نداريم، بين فقههای اجتماعی با فقه جامعه تفاوت است و بايد جامعه خود به عنوان يك موضوع با ساختار و ابعاد و مولفههای آن بررسی فقهی شود.
وی ادامه داد: تا مادام كه فقههای اجتماعی (همچون فقه اقتصادی، فقه فرهنگی و ....) متكی به فقه جامعه نباشند، ميان آنها گسست وجود خواهد داشت و به نوعی به سرگردانی دچار خواهند شد.
حجتلاسلام والمسلمين مبلغی يادآوری كرد: فقه جامعه به مثابه فقه مادر برای اين شاخههای فقهی است كه ميانشان خط و ربط ايجاد خواهد كرد و به آنها هويت خواهد بخشيد ولی متاسفانه چنين شاخه فقهی فعلا تاسيس نشده است.
وی با اشاره به عدم كفايت صرف ورود فقه به مسائل اجتماعی و ضرورت همراه شدن اين ورود با داشتن نگاه دقيق جامعه شناختی گفت: به همين دليل در مرحلهای متقدم بر تاسيس فقه جامعه، به مطالعات جامعه شناختی دينی نياز داريم؛ مطالعاتی كه مولفهها، ساختار و ابعاد اجتماعی را بر اساس آموزههای دينی و البته با بهرهگيری از دانش جامعهشناسی بررسی میكند.
وی ايجاد انتظارات جديد در جامعه را از ديگر تاثيرات رسانه بر جامعه ذكر كرد و بيان داشت: انتظاراتی كه از ناحيه رسانه در انسانها و نسلها بازتوليد میشود از حيث سنخشناسی، ماهيت و حجم بسيار چشمگير است و ايجاد روندهايی منتهی به شكلگيری نظم جديد در نسبت فرد با جامعه از تاثيرات رسانه است و در اين نسبتيابی و رابطه يابیهای جديد فرد با جامعه، فرديت فرد در حال تقويت شدن است.
حجتالاسلام والمسلمين مبلغی با اشاره به آيه شريفه «ولقد جئتمونا فرادی» گفت: در روز قيامت، انسان به صورتی كاملا فردی شده محشور میشود، و اين در حالی است كه در قيامت، بزرگ ترين اجتماعی بشری رخ خواهد داد اجتماعی كه بيش از هر اجتماع ديگر در برگيرنده آدميان است؛ زيرا آدميان از آغاز تا انتها در روز قيامت، كنار هم قرار میگيرند.
وی با بيان اينكه با اين وصف، تك تك افراد در عين حضور در آن اجتماع بزرگ، حضوری فرادا دارند و اين وضعيت يعنی ظهور فرديت كامل در عين كثرت كامل با اشاره به اين كه اين وضعيت اختصاص به قيامت دارد و در دنيا اتفاق نمیافتد، گفت: البته هر چه جهان به پيش میرود و مرزها برداشته میشود، اجتماع انسانها از حالت سنتی به اشكال جديد بزرگتر در میآيد و هر چه اجتماعهای انسانی از وضعيتهای سنتی به وضعيتهای جديد بزرگ تر تحول میيابد، افراد در داخل اجتماعهای بزرگ تر ، به وضعيت فردیتری نائل میآيند.
رئيس دانشگاه مذاهب اسلامی تصريح كرد: هر اندازه جلوهها و مصداقهای اجتماعهای جديدتر و بزرگ تر شكل میگيرد در فرد جوانب و نگاهها فردی تر شده (مثل داشتن ميل به حالتهای فردی، پيدايش احساسهای بريده از احساسهای جمعی و شكلگيری نيازهای فردیتر) بيشتر میشود.
رييس مركز تحقيقات اسلامی مجلس با اشاره به اينكه منظور از تقويتپذيری فرديت در اين بحث با مقوله فردگرايی در ليبرالسيم تفاوت دارد، اين فرديت بيشتر هويتی، احساسی و ارادی است كه میتواند منشا حضور او در اجتماعهای ويژه و از جمله اجتماعپذيریهای دينی گردد.
رييس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شورای اسلامی گفت: تلاش برای حضور دادن به دين را كه تاكنون تجربه كرديم بر اساس رابطه فرد و اجتماع در اجتماعهای گذشته بوده است و اگر بخواهيم با همان ادبيات، دين را در صحنه حاضر كنيم چون افراد به شدت نسبتشان با جامعه تحول يافته، دين ممكن است احساس غربت كند.
مبلغی با اشاره به اين كه حضور بخشيدن به دين را بايد با توجه به شكلگيری جديد مفهوم و مصداق های اجتماع (و جمعی شدنهای جديد) بازتعريف كرد، گفت: مفاهيم دينی اگر متناسب با اجتماعهای جديد و اقتضاءات آنها تعريف نگردد در يك اجتماع به معنای سنتی آن هم حتی نمیتواند انسانهای همان اجتماع را اقناع كند بلكه مورد تهديد به تضعيف شدن در همان چارچوب است.
مبلغی با اشاره به ضرورت پرداختن حوزه به فقه رسانه گفت: در صورت فقدان مطالعه پيرامون فقه رسانه، بسياری از فرصتهای حضور در صحنههای اجتماعی و پرداختن به مسائل اجتماعی را از دست خواهد رفت.
وی يادآور شد: هنوز رويكرد عميق و گستردهای را نسبت به اين مقوله آغاز نكردهايم هر چند بحثهايی به صورت پراكنده در گوشه و كنار رخ میدهد ولی سرعت تحولات اجتماعی و به ویژه تحولات ناشی از تحول رسانهای چنان شگرف و سرسام آور است كه با اين بحثهای ابتدايی، دين و مطالعات فقهی نمیتواند آنگونه كه بايد، بروز و ظهور پيدا كند.
حجتالاسلام والمسلمين مبلغی گفت: حتی اگر احتمال چنين خطری(عدم بروز و ظهور دين و مطالعات فقهی در مقابل سرعت و تحولات ناشی از رسانه) هم برود حوزه علميه بايد زودتر از اين دست به كار میشد.
وی ادامه داد: در صورت فقدان پرداختن دين به رسانه و شناخت آن، نه تنها امكان ظهور دين و مطالعات فقهی در جامعه و پرداختن به بسياری از مقولات اساسی و تعيين كننده جامعه از دست خواهد رفت داد بلكه روند تنزلی و تنازلی پديد میآيد.
