بازگشت به ریشههای ترجمه قرآن در ایران
عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی در پیام تصویری که به آیین رونمایی از «قرآن زعفرانی» ارسال کرد با اشاره به پیشینه ترجمههای فارسی قرآن گفت: ترجمه قرآن به زبان فارسی از نیاز طبیعی مسلمانان برای فهم معارف دینی آغاز شد و امروز یکی از مهمترین گنجینههای زبان و فرهنگ ایرانی-اسلامی به شمار میآید.
به گزارش ایکنا، متن پیام محمدجعفر یاحقی به شرح زیر است:
بسم الله الرحمن الرحیم
پیدایش و گسترش ترجمههای فارسی قرآن کریم، پاسخی به یک نیاز دیرین و طبیعی بود؛ نیاز به اینکه مسلمانان غیرعربزبان، به ویژه فارسیزبانان، احکام شرعی و معارف وحیانی را به زبان مادری خود دریابند و بفهمند. هرچند فراگیری زبان عربی برای درک عمیقتر دین همواره مورد توجه و مایه برکت بوده است، اما ضرورت فهم عمومی جامعه، علمای سلف را بر آن داشت تا به ترجمه قرآن کریم روی آورند.
آغاز این راه به فتوای مشهور و تاریخی علمای ماوراءالنهر در عصر سامانیان بازمیگردد؛ آن زمان که در پاسخ به استفتاء درباره جواز ترجمه قرآن به زبانهای دیگر، فتوا دادند که خواندن و نوشتن ترجمه و تفسیر قرآن به زبان فارسی مجاز و بلکه برای هدایت عامه مردم لازم است. این فتوا، سرچشمه نخستین ترجمههای رسمی فارسی قرآن (مانند ترجمه تفسیر طبری) شد و راه را برای بهرهمندی فارسیزبانان از معارف اسلامی هموار کرد.
در سدههای بعد، به ویژه در قرون پنجم و ششم هجری که دوران شکوفایی فرهنگ اسلامی و به ثمر نشستن دستاوردهای علمی دانشمندان است، سنت ترجمه و تفسیرنویسی به زبان فارسی به اوج خود رسید. شهرهای مختلف قلمرو زبان فارسی، شاهد پیدایش ترجمهها و تفاسیری با گویشهای محلی و ساختارهای زبانی گوناگون بودند. یکی از برجستهترین ویژگیهای این تفاسیر و ترجمههای کهن، سادگی، روانی و پیوند عمیق آنها با زبان توده مردم بود. متأسفانه بسیاری از این آثار به دلیل فرسودگی نسخههای خطی در گذر زمان از بین رفتهاند و شمار اندکی از آنها به دست ما رسیده است.
یکی از گنجینههای بیبدیل این آثار کهن، بخش نسخههای خطی کتابخانه آستان قدس رضوی است. در اواخر دهه چهل و سالهای آغازین دهه پنجاه شمسی حدود سال ۱۳۴۷ به بعد، در جریان بررسی و فهرستنگاری کتابهای خطی این آستان، به همت پژوهشگران و همکاران، مجموعهای از نسخههای قرآنی بسیار کهن کشف و شناسایی شد. از جمله این آثار، نسخهای ارزشمند با تاریخ کتابت ۵۴۸ هجری قمری و نسخهای دیگر متعلق به سال ۵۴۶ هجری قمری بود که بررسی و مقایسه دقیق آنها نشان داد این ترجمهها از یک منبع واحد نیستند و تفاوتهای سبکی شایان توجهی دارند. پژوهش بر روی این متون کهن، از جمله نسخه سال ۵۵۷ هجری که بر اساس آن تصحیح و در سال ۱۳۶۲ منتشر شد، غنای بیپایان ساختارهای زبانی و واژگان کهن فارسی را بر ما آشکار ساخت.
امروز نیز در ادامه معرفی این گنجینهها، شاهد رونمایی از یکی از ارزشمندترین دستاوردهای هنری و پژوهشی، یعنی «قرآن زعفرانی» هستیم؛ اثری که نشاندهنده عظمت هنر خطاطی، کتابآرایی و عمق ارادت ایرانیان به ساحت قرآن کریم در سدههای گذشته است. معرفی، تصحیح و انتشار این آثار ارزشمند نه تنها به شناخت سیر تحول ترجمه قرآن در ایران کمک میکند، بلکه ابعاد تازهای از توانمندیهای زبان فارسی را در انتقال مفاهیم بلند وحیانی به تصویر میکشد.
امیدوارم با تداوم این پژوهشها و همت دانشمندان و محققان برجسته حوزه زبان فارسی و مطالعات قرآنی، برگهای زرین دیگری از این میراث مشترک اسلامی و ایرانی بازیابی و به جامعه علمی جهان اسلام تقدیم شود.
انتهای پیام
