نشست «رويكرد قرآنی ـ روايی در حوزه مهدويت»/
آسيب اصرار بر گذشتهگرايی و بیتوجهی به مهدويت قرآنی
گروه انديشه: ما بيش از اين كه به مهدويت پيش ِرو توجه داشته باشيم به مهدويت گذشتهگرا توجه داريم و كمتر به مباحث مربوط به امامت امروز امام عصر(عج) توجه میكنيم و عمده متدينين ما با نگاهی كلامی كه نگاهی دفاعی است به اين موضوع نگاه میكنند.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، اولين جلسه از مجموعه كرسیهای آزادانديشی در حوزه مهدويت كه به همت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و دانشگاه امام صادق(ع) راهاندازی شده است، امروز چهارشنبه، ششم شهريورماه، با عنوان «رويكرد قرآنی ـ روايی در حوزه مهدويت»، با حضور حجتالاسلام و المسلمين سعيد اصفهانيان، عضو هيئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، حجتالاسلام و المسلمين محمود اباذری، مدرس حوزه و دانشگاه و مدرس مركز تخصصی مهدويت و غلامرضا گودرزی، رئيس دانشكده معارف اسلامی و مديريت دانشگاه امام صادق(ع) در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد.
بنا بر اين گزارش، حجتالاسلام اصفهانيان با اشاره به اين مطلب كه در مبحث مهدويت رويكردهای و نگاههای جهتمند مختلفی وجود دارد، در مورد رويكرد غالب، عنوان كرد: به نظر میرسد كه ما بيش از اين كه به مهدويت پيشرو توجه داشته باشيم، به مهدويت گذشتهگرا توجه داريم و كمتر به مباحث مربوط به امامت امروز امام عصر(عج) و مباحثی كه مربوط به آينده است توجه میكنيم و جهت عمده نگاه ما به سمت گذشته است.
وی اصرار بر گذشتهگرايی و بیتوجهی به مهدويت قرآنی را اصلیترين آسيب فعلی مباحث مهدوی دانست و ادامه داد: عمده متدينين ما با نگاهی كلامی كه نگاهی دفاعی است و با نگاهی با جهت پيشين به مهدويت نگاه میكنند. مجريان و بدنه اجرايی كشور نيز هرچند جهتی گذشتهگرا ندارد و رويكردش نسبت به مهدويت رويكردی آيندهگرا است، اما اين رويكرد رويكردی قرآنی نيست چرا كه آيندهشناسی بدنه اجرايی غربی است.
اصفهانيان همچنين با اشاره به نفی مهدويت قرآنی در برخی از كتب علمی و دائرةالمعارفهای در دست تهيه در كشور و بیتوجهی به اين حوزه در مراكز علمی و اجرايی و استراتژيك و ذكر برخی از نمونهها، بيان كرد: در بسياری از آثار علمی و مراكز پژوهشی دينی كه در اين زمينه به صورت تخصصی كار كردهاند، از آيات صريح مهدويت غفلت شده است و در مواردی حتی طلاب مقيد به قرآن و عترت نيز از نگاه قرآنی به مهدويت متعجب میشوند، چرا كه با ورود به حوزه آيندهپژوهی مشی آنان متأثر از نگاههای غربی شده است و اين نشان از اين دارد كه ما جايی دچار اشكال هستيم.
اين مدرس دانشگاه، عامل اين امر را كمبود توليد محتوای علمی و تحليلی در اين حوزه عنوان كرد و گفت: با توليد محتوايی كه در حوزه آيندهپژوهی در غرب صورت گرفته و ترجمه اين آثار به فارسی ادبيات اين حوزه از پژوهشهای غربی بر پژوهشهای ما نيز غالب شده و سيطره پيدا كرده است؛ فلذا هم اكنون در مراكز مختلف از مراكز حديثی گرفته تا مراكز تحقيقات نظامی و استراتژيك رويكرد غالب نه قرآنی است و نه روايی و اين خطرناك است.
اصفهانيان افزود: اگر عموم مردم ما با رويكردی نيمهروائی، نيمه ادبياتی، عاشقانه و با جهت گذشتهگرا به مهدويت نگاه كنند برای ما شايد مشكلی ايجاد نشود، اما وقتی بدنه اجرايی میخواهند به آينده بپردازند، اگر با رويكرد قرآنی و روائی جامعه را پيش نبرند، اينجاست كه احساس خطر میشود و يكی از شواهد اين امر نيز اين است كه در حالی كه در تدوين برنامه پنج توسعه در بخش فرهنگ بيش از 3 هزار ساعت كار كارشناسی انجام گرفت و قرار بود كه سايه مهدويت بر اين بخش از برنامه افكنده شود، ديديم كه بيش از سه سطر در اين برنامه به اين مسئله اشاره نشد. اين به دليل اين است كه بدنه به گونهای است كه نمیتواند اين مبحث را بپذيرد.
وی اين مسائل را نافی تلاش گستردهای كه امروزه با قصد ارتقای فضای مهدوی انجام میشود، ندانست و در ادامه اظهار كرد: حديث ثقلين، شاخص سنجش حركت است و بايد در حوزه فرهنگ، در حوزه مديريت، در حوزه آيندهپژوهی، در انسانشناسی و در حوزههای مختلف ديگر آن را پيش روی خود قرار دهيم و انديشه و رفتارمان را براساس آن تنظيم كنيم و در حوزه مهدويت نيز بايد به اين سمت حركت كنيم.
وی همچنين با اشاره به آيات 25 تا 30 سوره فرقان كه براساس آن، رسول گرامی اسلام(ص) در آينده از مهجور ماندن قرآن شكايت خواهند كرد، عنوان كرد: اين بيان بيان رسول از جمعبندی رفتار امت نسبت به قرآن است كه قرار است شاخص سنجش باشد و بايد بپرسيم كه آيا ما در جايگاهی كه قرار داريم، میخواهيم كه از قرآن رفع مهجوريت كنيم يا نه؟ و آيا حاضريم همانگونه كه قرآن را بر سر خود قرار میدهيم، آن را بر وجودمان هم جاری كنيم؟ از جمله موضوعاتی كه بايد نسبت به رفع مهجوريت آن در قرآن تلاش كنيم موضوع مهدويت است و بايد در راه مهدويت قرآنی گامهای جديتری برداريم.
اصفهانيان در ادامه اين نشست به مرور آثار مهدوی روايی و قرآنی در طول بيش از هزار سال گذشته پرداخت و گفت: در آثار روايی از زمان معصومين(ع) تكنگاریهايی خلق شد كه گاه فقط بخشی از يك كتاب را به خود اختصاص دادهاند و گاهی مشمول شرح و توشيح هم میشوند و گاهی هم به سمت آثار هنری سوق داده شدهاند. اما برخلاف ديگر آثار روايی، درحوزه مهدويت جامعنگاری و نگرش كلان تا زمان حاضر وجود نداشته است. البته ابتدای اين جامعنگاریها مربوط به علامه مجلسی است اما در مجموع چه در تكنگاریها و چه در جامعنگاریها صحتسنجی صورت نگرفته است.
وی افزود: وقتی آثار روايی مهدويت را مطالعه میكنيم، میبينيم كه جای مباحث رجالی و متنپژوهی خالی است و جايگاهشناسی مد نظر قرار نگرفته و عناصر مختلف روايی كنار هم ريخته شده، اما چينش نشده و سامان نگرفته است. ما مقطعشناسی نكردهايم و نسبت عناصر مهدوی را با هم نسنجيدهايم. يك زمان ترس از آخرالزمان جامعه را فرامیگيرد و يك زمان عشق به امام زمان(عج) بدون اين نسبت اينها با هم مشخص شود. ما بايد عناصر مهدوی را هر كدام سر جای خود قرار دهيم و شامل و مشمول را لحاظ كنيم و از استفادههای بخشی از مهدويت دست برداريم و نگرشی جامع به آن داشته باشيم. تحليلهای ما از حالت منقطع از جايگاهشناسی بايد بيرون بيايد و در فضايی كلان قرار بگيرد.
اين مدرس دانشگاه افزود: اين شايد اشكال رفتار ما نيست كه تاكنون اين گونه نبوده است بلكه به دليل گسترده بودن اين حوزه است. تلاشهايی كه انجام شده است قابل تقدير است اما افق طولانی و كار سنگين است و بايد به مسائلی كه مطرح شد فكر كنيم و به سمت نگاههای كلان حركت كنيم.
وی در ادامه به اهم آثار قرآنی در حوزه مهدويت كه طی هزار سال گذشته به رشته تحرير درآمده است اشاره كرد و با مروری بر اين آثار گفت: در يك دوره تقريباً 700 ساله آن چيزی كه میبيند ذكر پنج آيه مهدوی توسط پنج روايت در قرن چهارم، 12 آيه توسط 9 روايت در قرن هشتم، 66 روايت و شبه روايت در قرن يازدهم است و اين يعنی كماهميت دانسته شدن مباحث قرآنی مهدوی طی هزار سال. بنابراين شعار ما در حوزه مهدويت در طی اين هزار سال شعار «انی تارك فيكم الثقلين» نبوده است. اين اشكال نيست به دليل اين كه مشكلات متعددی وجود داشته است؛ بلكه نوعی خلأ وجود داشته و ما امروز بايد اين نقيصه را جبران كنيم.
اصفهانيان افزود: در طی 300 سال بعد كه از علامه بحرانی تا انقلاب اسلامی ايران را در بر میگيرد، تدوين آثار مستقل مهدوی قرآنی نشان از قوت گرفتن اين نگاه دارد و در اين زمان از 120 تا 300 آيه مهدوی را در اين آثار داريم. اما در 35 سال اخير حركت از 300 آيه تا 600 آيه، آن هم در آثار مستقل، به معنای اين است كه در اين مدت كاری انجام شده است كه در طی هزار سال انجام نشده است. بنابراين پس از حركتی آرام، طی هزار سال و افزايش سرعت پس از آن الان و بعد از انقلاب اسلامی شاهد شتاب گرفتن مباحث مهدويت قرآنی هستيم.
وی اضافه كرد: ما هم از تكنگاری به سمت جامعنگاری آمدهايم و هم از آثار مستقل به سمت آثار تحليلی آمدهايم و امروز بذرهايی از دل زمين بيرون آمده و به نهالهايی تبديل شده كه بايد به ثمر بنشيند و فقط در حد آيه و روايت باقی نماند و در زندگی ما وارد شود.
وی گذر از لايه دفاعی در مباحث مهدويت پس از هزار سال و حركت به سوی آثار مستقل را حاكی از ارتقای اين حوزه دانست و گفت: رويكرد كلامی و دفاعی رويكردی بسيار اساسی است، اما برای زمانی است كه ما در هجمه قرار داريم، اما آيا نبايد پس از اثبات به اين بپردازيم كه امامت امام زمان(عج) در اين زمان چگونه است؟ بايد ببينيم كه امامت امام زمان(عج) قابل مطالعه است و با چه شاخصی و حد و حدود آن چيست و صراط آن كدام است و افراط و تفريط آن چيست. در اين صورت است كه میتوانيم به يك مقطعشناسی درست و جايگاهشناسی صحيح از عناصر مهدوی دست يابيم.
بنا بر اين گزارش، حجتالاسلام اصفهانيان با اشاره به اين مطلب كه در مبحث مهدويت رويكردهای و نگاههای جهتمند مختلفی وجود دارد، در مورد رويكرد غالب، عنوان كرد: به نظر میرسد كه ما بيش از اين كه به مهدويت پيشرو توجه داشته باشيم، به مهدويت گذشتهگرا توجه داريم و كمتر به مباحث مربوط به امامت امروز امام عصر(عج) و مباحثی كه مربوط به آينده است توجه میكنيم و جهت عمده نگاه ما به سمت گذشته است.
وی اصرار بر گذشتهگرايی و بیتوجهی به مهدويت قرآنی را اصلیترين آسيب فعلی مباحث مهدوی دانست و ادامه داد: عمده متدينين ما با نگاهی كلامی كه نگاهی دفاعی است و با نگاهی با جهت پيشين به مهدويت نگاه میكنند. مجريان و بدنه اجرايی كشور نيز هرچند جهتی گذشتهگرا ندارد و رويكردش نسبت به مهدويت رويكردی آيندهگرا است، اما اين رويكرد رويكردی قرآنی نيست چرا كه آيندهشناسی بدنه اجرايی غربی است.
اصفهانيان همچنين با اشاره به نفی مهدويت قرآنی در برخی از كتب علمی و دائرةالمعارفهای در دست تهيه در كشور و بیتوجهی به اين حوزه در مراكز علمی و اجرايی و استراتژيك و ذكر برخی از نمونهها، بيان كرد: در بسياری از آثار علمی و مراكز پژوهشی دينی كه در اين زمينه به صورت تخصصی كار كردهاند، از آيات صريح مهدويت غفلت شده است و در مواردی حتی طلاب مقيد به قرآن و عترت نيز از نگاه قرآنی به مهدويت متعجب میشوند، چرا كه با ورود به حوزه آيندهپژوهی مشی آنان متأثر از نگاههای غربی شده است و اين نشان از اين دارد كه ما جايی دچار اشكال هستيم.
اين مدرس دانشگاه، عامل اين امر را كمبود توليد محتوای علمی و تحليلی در اين حوزه عنوان كرد و گفت: با توليد محتوايی كه در حوزه آيندهپژوهی در غرب صورت گرفته و ترجمه اين آثار به فارسی ادبيات اين حوزه از پژوهشهای غربی بر پژوهشهای ما نيز غالب شده و سيطره پيدا كرده است؛ فلذا هم اكنون در مراكز مختلف از مراكز حديثی گرفته تا مراكز تحقيقات نظامی و استراتژيك رويكرد غالب نه قرآنی است و نه روايی و اين خطرناك است.
اصفهانيان افزود: اگر عموم مردم ما با رويكردی نيمهروائی، نيمه ادبياتی، عاشقانه و با جهت گذشتهگرا به مهدويت نگاه كنند برای ما شايد مشكلی ايجاد نشود، اما وقتی بدنه اجرايی میخواهند به آينده بپردازند، اگر با رويكرد قرآنی و روائی جامعه را پيش نبرند، اينجاست كه احساس خطر میشود و يكی از شواهد اين امر نيز اين است كه در حالی كه در تدوين برنامه پنج توسعه در بخش فرهنگ بيش از 3 هزار ساعت كار كارشناسی انجام گرفت و قرار بود كه سايه مهدويت بر اين بخش از برنامه افكنده شود، ديديم كه بيش از سه سطر در اين برنامه به اين مسئله اشاره نشد. اين به دليل اين است كه بدنه به گونهای است كه نمیتواند اين مبحث را بپذيرد.
وی اين مسائل را نافی تلاش گستردهای كه امروزه با قصد ارتقای فضای مهدوی انجام میشود، ندانست و در ادامه اظهار كرد: حديث ثقلين، شاخص سنجش حركت است و بايد در حوزه فرهنگ، در حوزه مديريت، در حوزه آيندهپژوهی، در انسانشناسی و در حوزههای مختلف ديگر آن را پيش روی خود قرار دهيم و انديشه و رفتارمان را براساس آن تنظيم كنيم و در حوزه مهدويت نيز بايد به اين سمت حركت كنيم.
وی همچنين با اشاره به آيات 25 تا 30 سوره فرقان كه براساس آن، رسول گرامی اسلام(ص) در آينده از مهجور ماندن قرآن شكايت خواهند كرد، عنوان كرد: اين بيان بيان رسول از جمعبندی رفتار امت نسبت به قرآن است كه قرار است شاخص سنجش باشد و بايد بپرسيم كه آيا ما در جايگاهی كه قرار داريم، میخواهيم كه از قرآن رفع مهجوريت كنيم يا نه؟ و آيا حاضريم همانگونه كه قرآن را بر سر خود قرار میدهيم، آن را بر وجودمان هم جاری كنيم؟ از جمله موضوعاتی كه بايد نسبت به رفع مهجوريت آن در قرآن تلاش كنيم موضوع مهدويت است و بايد در راه مهدويت قرآنی گامهای جديتری برداريم.
اصفهانيان در ادامه اين نشست به مرور آثار مهدوی روايی و قرآنی در طول بيش از هزار سال گذشته پرداخت و گفت: در آثار روايی از زمان معصومين(ع) تكنگاریهايی خلق شد كه گاه فقط بخشی از يك كتاب را به خود اختصاص دادهاند و گاهی مشمول شرح و توشيح هم میشوند و گاهی هم به سمت آثار هنری سوق داده شدهاند. اما برخلاف ديگر آثار روايی، درحوزه مهدويت جامعنگاری و نگرش كلان تا زمان حاضر وجود نداشته است. البته ابتدای اين جامعنگاریها مربوط به علامه مجلسی است اما در مجموع چه در تكنگاریها و چه در جامعنگاریها صحتسنجی صورت نگرفته است.
وی افزود: وقتی آثار روايی مهدويت را مطالعه میكنيم، میبينيم كه جای مباحث رجالی و متنپژوهی خالی است و جايگاهشناسی مد نظر قرار نگرفته و عناصر مختلف روايی كنار هم ريخته شده، اما چينش نشده و سامان نگرفته است. ما مقطعشناسی نكردهايم و نسبت عناصر مهدوی را با هم نسنجيدهايم. يك زمان ترس از آخرالزمان جامعه را فرامیگيرد و يك زمان عشق به امام زمان(عج) بدون اين نسبت اينها با هم مشخص شود. ما بايد عناصر مهدوی را هر كدام سر جای خود قرار دهيم و شامل و مشمول را لحاظ كنيم و از استفادههای بخشی از مهدويت دست برداريم و نگرشی جامع به آن داشته باشيم. تحليلهای ما از حالت منقطع از جايگاهشناسی بايد بيرون بيايد و در فضايی كلان قرار بگيرد.
اين مدرس دانشگاه افزود: اين شايد اشكال رفتار ما نيست كه تاكنون اين گونه نبوده است بلكه به دليل گسترده بودن اين حوزه است. تلاشهايی كه انجام شده است قابل تقدير است اما افق طولانی و كار سنگين است و بايد به مسائلی كه مطرح شد فكر كنيم و به سمت نگاههای كلان حركت كنيم.
وی در ادامه به اهم آثار قرآنی در حوزه مهدويت كه طی هزار سال گذشته به رشته تحرير درآمده است اشاره كرد و با مروری بر اين آثار گفت: در يك دوره تقريباً 700 ساله آن چيزی كه میبيند ذكر پنج آيه مهدوی توسط پنج روايت در قرن چهارم، 12 آيه توسط 9 روايت در قرن هشتم، 66 روايت و شبه روايت در قرن يازدهم است و اين يعنی كماهميت دانسته شدن مباحث قرآنی مهدوی طی هزار سال. بنابراين شعار ما در حوزه مهدويت در طی اين هزار سال شعار «انی تارك فيكم الثقلين» نبوده است. اين اشكال نيست به دليل اين كه مشكلات متعددی وجود داشته است؛ بلكه نوعی خلأ وجود داشته و ما امروز بايد اين نقيصه را جبران كنيم.
اصفهانيان افزود: در طی 300 سال بعد كه از علامه بحرانی تا انقلاب اسلامی ايران را در بر میگيرد، تدوين آثار مستقل مهدوی قرآنی نشان از قوت گرفتن اين نگاه دارد و در اين زمان از 120 تا 300 آيه مهدوی را در اين آثار داريم. اما در 35 سال اخير حركت از 300 آيه تا 600 آيه، آن هم در آثار مستقل، به معنای اين است كه در اين مدت كاری انجام شده است كه در طی هزار سال انجام نشده است. بنابراين پس از حركتی آرام، طی هزار سال و افزايش سرعت پس از آن الان و بعد از انقلاب اسلامی شاهد شتاب گرفتن مباحث مهدويت قرآنی هستيم.
وی اضافه كرد: ما هم از تكنگاری به سمت جامعنگاری آمدهايم و هم از آثار مستقل به سمت آثار تحليلی آمدهايم و امروز بذرهايی از دل زمين بيرون آمده و به نهالهايی تبديل شده كه بايد به ثمر بنشيند و فقط در حد آيه و روايت باقی نماند و در زندگی ما وارد شود.
وی گذر از لايه دفاعی در مباحث مهدويت پس از هزار سال و حركت به سوی آثار مستقل را حاكی از ارتقای اين حوزه دانست و گفت: رويكرد كلامی و دفاعی رويكردی بسيار اساسی است، اما برای زمانی است كه ما در هجمه قرار داريم، اما آيا نبايد پس از اثبات به اين بپردازيم كه امامت امام زمان(عج) در اين زمان چگونه است؟ بايد ببينيم كه امامت امام زمان(عج) قابل مطالعه است و با چه شاخصی و حد و حدود آن چيست و صراط آن كدام است و افراط و تفريط آن چيست. در اين صورت است كه میتوانيم به يك مقطعشناسی درست و جايگاهشناسی صحيح از عناصر مهدوی دست يابيم.
