گشايش رسمی باب اجتهاد در علم رجال
گروه انديشه: مدير گروه تاريخ اسلام مجتمع آموزش عالی امام خمينی(ره) با بيان اينكه بايد رسماً باب اجتهاد در رجال را باز كنيم، اظهار كرد: نبايد به عنوان مقلدان علمای پيشين فقط به ذكر اقوال آنان بسنده كنيم، بلكه با بهرهگيری از جوانب مختلف، به بازشناسی مسائل رجالی دست پيدا كنيم.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، نشست «بايستههای پژوهش درباره رجال غالی» سهشنبه شب، هفتم آبانماه با سخنرانی نعمتالله صفری فروشانی، مدير گروه تاريخ اسلام مجتمع آموزش عالی امام خمينی(ره) در پژوهشكده تاريخ اسلام برگزار شد.
بنا بر اين گزارش، صفری فروشانی با بيان اينكه بحث رجال غالی مرتبط با علوم مختلفی است، عنوان كرد: اولين علم، علم كلام است، چرا كه بسياری از رجال يا متهم به غلو در سلسله رواتی واقع شدهاند كه اكنون ممكن است پايههای كلامی ما را تشكيل بدهند. اگر شما گونهشناسی كنيد، میبينيد كه در طرح برخی از عقايد خاص، افراد خاصی وجود دارند كه متهم به غلو هستند.
وی ادامه داد: دومين علم، علم فرقهشناسی است و بايد مشخص كنيم كه بحث غلوی كه در علم رجال هست چه نسبتی با غلوی كه در ملل و نحل هست، دارد. علم ديگر تفسير است؛ چرا كه در بسياری از روايات تفسيری ما كه معمولا رويكرد تأويلگرايانه دارد، رجال متهم به غلو حضور دارند. اگر كسی در علوم قرآن بخواهد سند روايات تأويلی را بررسی كند، میبيند كه بسياری از آنها به رجال متهم به غلو ختم میشود. همچنين در درايةالحديث و خود علم حديث میتواند حضور رجال غالی محل بحث جدی باشد.
صفری فروشانی با متذكر شدن اين نكته كه منظور از رجال غالی رجال متهم به غلو است، اظهار كرد: منظور ما از غلو رجالی هستند كه در علم رجال با تعبيرهای مختلف به غلو متهم شدهاند و حكمی رسمی به غلو آنها داده نشده است و اكنون ما آنها را غلو رسمی تلقی نمیكنيم و يكی از مشكلات اصلی ما هم همين است كه اين متهمان به غلو هنوز تبديل به غالی نشدهاند.
وی در ادامه با بيان اينكه اگر علم رجال را يك علم به حساب بياوريم، اكنون به عنوان يك علم مرده يا محتضر به حساب میآيد، گفت: شايد اگر بگوييم كه اصلا علم رجال از ابتدا نيمهمرده به دنيا آمد، تعبير اشتباهی نباشد؛ چرا كه علم رجال بر مسئلهای پايهگذاری شده است كه آن مسئله اين علم را از هرگونه مانوری باز داشته است.
مدير گروه فرهنگ و تمدن اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اين مسئله را ابتنای قول رجالی بر «شهادة عن حس» دانست و بيان كرد: اين به اين معناست كه من وقتی میتوانم بگويم فردی ثقه است كه با حس و در اثر معاشرت به يقين رسيده باشم كه ثقه است. در مقابل «شهادة عن حس»، «شهادة عن حدس» قرار دارد كه به معنای اين است كه با تحليل به اين برسيم كه شخصی ثقه هست يا نيست. برای مثال اگر از طريق مطالعه كتابهای يك فرد به وثاقت يا عدم وثاقت او برسيم، اين «شهادة عن حدس» است.
وی خاطرنشان كرد: رجاليون با اين مبنا عملاً دست و پای خود را بستهاند و عملاً مشروعيت تحليل را در رجال از بين بردهاند و هر چند رجاليون كنونی هم پايبند به «شهادة عن حس» نيستند، اما در كنه مسئله آنچه حاكم است، همين اصل است. بنابراين اولين بايسته در علم رجال اين است كه ما خود را از پيله «شهادة عن حس» برهانيم و ثابت كنيم كه «شهادة عن حدس» در علم رجال مشروع است. اين عملاً انجام می گيرد، اما از وجه نظری اين بحث هنوز شكافته نشده است.
مدير گروه تاريخ اسلام مجتمع آموزش عالی امام خمينی(ره) در ادامه به طرح اين بحث پرداخت كه با مبنا قرار دادن «شهادة عن حدس» چگونه میتوان اتهام رجال غالی را تحليل، اثبات يا رد كرد.
صفری فروشانی اولين گام در اين مسير را مفهومشناسی «غلو» عنوان كرد و گفت: غلو به معنای زياده از حد، بر دو قسم «غلو در ذات» و «غلو در صفات» است. غلو در ذات به معنای اين است كه شخصی را از مقامی كه در آن قرار دارد، ذاتاً بالاتر ببريم و به مقام ديگری برسانيم و برای مثال امام را بالا ببريم و بگوييم كه پيغمبر است يا پيغمبر را بالا ببريم و بگوييم كه خداست. غلو در صفات نيز اين است كه شخص را در جايگاه خودش قرار دهيم، اما صفاتی را كه مخصوص خداوند است، به او نسبت بدهيم كه در دورهای به اين مسئله تفويض و به كسانی كه به اين مسئله قائل بودند، مفوضه می گفتند.
وی غلو مطرح در علم رجال را ناظر به غلو تفويضی و نه غلو الحادی دانست و بيان كرد: ائمه(ع) به شدت با غلو الحادی مبارزه كردند و شيعيان افراد منسوب به غلو الحادی را به خوبی شناسايی كرده و آنها را از دايره شيعه بيرون راندند و اين يعنی از دايره اسناد روايات نيز آنها را حذف كردند و در كتابهای خود نياوردند. بنابراين روايات افرادی در كتابهای شيعه آمده است كه متهم به الحاد نيستند و اينكه غاليان در صفات حذف نشدند، باعث شده كه قدرت پايايی و ماندگاری بيابند. يعنی چون در آثار معتبر و پايهای ما هم حضور دارند، افكار آنها هم به عنوان افكار مقبول نزد ما پذيرفته شده است.
صفری فروشانی بايسته ديگر در زمينه پژوهش در باب رجال غالی را منبعشناسی دانست و بيان كرد: در اين بخش بايستی از ميان منابع دست اول، ابن غزائری را از دايره اتهام بيرون بكشيم و به عنوان يكی از منابع دست اول در كنار رجال شيخ طوسی، رجال نجاشی، رجال كشی و فهرست شيخ طوسی لحاظ كنيم.
وی افزود: همچنين بايد توجه داشته باشيم كه منابع دسته دوم كه در قرن هفتم نوشته شدهاند، تا حدی از مكاتب كلامی متأثر شدهاند. منابع رجالی دست سوم هم در دوره قاجاريه و متأثر از برخی منابع اخباری نوشته شدهاند كه گاه در آنها سعی شده است كه بسياری از كسانی كه متهم به غلو میشدند، ممتاز شوند و از آنها رفع اتهام شود. از قرن 11 به بعد جريانی درباره متهمان به غلو صورت گرفت كه میگفتند اين متهمان مقاماتی را برای ائمعه(ع) قائل بودهاند كه از سطح زمانه آنها بالاتر بوده و به اصطلاح عرفا و متصوفه اسرار هويدا میكردهاند و الان اين فكر بر منابع رجالی ما حاكم است.
صفری فروشانی بحث بعدی را ناظر به شناخت متهمكنندگان دانست و بيان كرد: مهم است كه ما بدانيم كه فرد از سوی چه كسی متهم به غلو شده است. يك بحث زيربنايی در موضوع ما جريانشناسی در رجال است و صحيح نيست كه رجال را در كتب رجالی و اقوال رجاليون در عرض هم ببينيم. اينكه اقوال رجاليون را ما در عرض هم به صورت يك متن خاموش هم ببينيم، درست نيست، بلكه بايد اينها را به صورت جريانشناسیشده ببينيم. بايد جريانهای زمان ائمه(ع) را كشف كنيم؛ چرا كه گاه جريانهای مختلفی در اصحاب ائمه(ع) بودهاند و ما با طيفهای مختلف غلو روبروييم.
وی افزود: يكی از مهمترين رازهای روايات غاليانه اين است كه ما مشغول به غلو در ذات شدهايم و خوشحال شدهايم كه غالی در ذات نيستيم، اما از سوی ديگر به غلو در صفات مبتلا شدهايم و روايات غلو در صفات برای ما باقی مانده است.
صفری فروشانی بحث لازم ديگر در بازشناسی افراد متهم به غلو را متنشناسی دانست و اظهار كرد: ما بايد روايات افراد متهم به غلو را استخراج كنيم و بعد ببينيم كه از اين روايات غلوی استنباط میشود يا نه. اگر اين روايات مجموع شود بعد از مباحث اجتهادی پيرامون غلو نيز میتواند شكل بگيرد و علم رجال از حالت احتضار بيرون میآيد و علم كلام ما هم كه امروزه از پويايی برخوردار نيست، با واشكافی شدن مبانی نقلی آن، پويا میشود.
وی كمك گرفتن از علوم معين مانند تاريخ، فرقهشناسی و حتی علوم غيراسلامی مانند جامعهشناسی تاريخی، روانشناسی و ... را هم در اين راه ضروری دانست و در نتيجه سخنرانی خود بيان كرد: ما بايد رسماً باب اجتهاد در رجال را باز كنيم و به عنوان مقلدان علمای پيشين فقط به ذكر اقوال آنها بسنده نكنيم و با استفاده از جوانب مختلف به بازشناسی مسائل رجالی و رجال متهم به غلو دست پيدا كنيم و اگر اين كار را انجام بدهيم، نزديك میشويم به اينكه بتوانيم شاخصههای غلو در ذات را به دست بياوريم، به گونهای كه بتوانيم با مخالفينمان كه افراد درونگروهی هستند، به يك تفاهم برسيم.
بنا بر اين گزارش، صفری فروشانی با بيان اينكه بحث رجال غالی مرتبط با علوم مختلفی است، عنوان كرد: اولين علم، علم كلام است، چرا كه بسياری از رجال يا متهم به غلو در سلسله رواتی واقع شدهاند كه اكنون ممكن است پايههای كلامی ما را تشكيل بدهند. اگر شما گونهشناسی كنيد، میبينيد كه در طرح برخی از عقايد خاص، افراد خاصی وجود دارند كه متهم به غلو هستند.
وی ادامه داد: دومين علم، علم فرقهشناسی است و بايد مشخص كنيم كه بحث غلوی كه در علم رجال هست چه نسبتی با غلوی كه در ملل و نحل هست، دارد. علم ديگر تفسير است؛ چرا كه در بسياری از روايات تفسيری ما كه معمولا رويكرد تأويلگرايانه دارد، رجال متهم به غلو حضور دارند. اگر كسی در علوم قرآن بخواهد سند روايات تأويلی را بررسی كند، میبيند كه بسياری از آنها به رجال متهم به غلو ختم میشود. همچنين در درايةالحديث و خود علم حديث میتواند حضور رجال غالی محل بحث جدی باشد.
صفری فروشانی با متذكر شدن اين نكته كه منظور از رجال غالی رجال متهم به غلو است، اظهار كرد: منظور ما از غلو رجالی هستند كه در علم رجال با تعبيرهای مختلف به غلو متهم شدهاند و حكمی رسمی به غلو آنها داده نشده است و اكنون ما آنها را غلو رسمی تلقی نمیكنيم و يكی از مشكلات اصلی ما هم همين است كه اين متهمان به غلو هنوز تبديل به غالی نشدهاند.
وی در ادامه با بيان اينكه اگر علم رجال را يك علم به حساب بياوريم، اكنون به عنوان يك علم مرده يا محتضر به حساب میآيد، گفت: شايد اگر بگوييم كه اصلا علم رجال از ابتدا نيمهمرده به دنيا آمد، تعبير اشتباهی نباشد؛ چرا كه علم رجال بر مسئلهای پايهگذاری شده است كه آن مسئله اين علم را از هرگونه مانوری باز داشته است.
مدير گروه فرهنگ و تمدن اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اين مسئله را ابتنای قول رجالی بر «شهادة عن حس» دانست و بيان كرد: اين به اين معناست كه من وقتی میتوانم بگويم فردی ثقه است كه با حس و در اثر معاشرت به يقين رسيده باشم كه ثقه است. در مقابل «شهادة عن حس»، «شهادة عن حدس» قرار دارد كه به معنای اين است كه با تحليل به اين برسيم كه شخصی ثقه هست يا نيست. برای مثال اگر از طريق مطالعه كتابهای يك فرد به وثاقت يا عدم وثاقت او برسيم، اين «شهادة عن حدس» است.
وی خاطرنشان كرد: رجاليون با اين مبنا عملاً دست و پای خود را بستهاند و عملاً مشروعيت تحليل را در رجال از بين بردهاند و هر چند رجاليون كنونی هم پايبند به «شهادة عن حس» نيستند، اما در كنه مسئله آنچه حاكم است، همين اصل است. بنابراين اولين بايسته در علم رجال اين است كه ما خود را از پيله «شهادة عن حس» برهانيم و ثابت كنيم كه «شهادة عن حدس» در علم رجال مشروع است. اين عملاً انجام می گيرد، اما از وجه نظری اين بحث هنوز شكافته نشده است.
مدير گروه تاريخ اسلام مجتمع آموزش عالی امام خمينی(ره) در ادامه به طرح اين بحث پرداخت كه با مبنا قرار دادن «شهادة عن حدس» چگونه میتوان اتهام رجال غالی را تحليل، اثبات يا رد كرد.
صفری فروشانی اولين گام در اين مسير را مفهومشناسی «غلو» عنوان كرد و گفت: غلو به معنای زياده از حد، بر دو قسم «غلو در ذات» و «غلو در صفات» است. غلو در ذات به معنای اين است كه شخصی را از مقامی كه در آن قرار دارد، ذاتاً بالاتر ببريم و به مقام ديگری برسانيم و برای مثال امام را بالا ببريم و بگوييم كه پيغمبر است يا پيغمبر را بالا ببريم و بگوييم كه خداست. غلو در صفات نيز اين است كه شخص را در جايگاه خودش قرار دهيم، اما صفاتی را كه مخصوص خداوند است، به او نسبت بدهيم كه در دورهای به اين مسئله تفويض و به كسانی كه به اين مسئله قائل بودند، مفوضه می گفتند.
وی غلو مطرح در علم رجال را ناظر به غلو تفويضی و نه غلو الحادی دانست و بيان كرد: ائمه(ع) به شدت با غلو الحادی مبارزه كردند و شيعيان افراد منسوب به غلو الحادی را به خوبی شناسايی كرده و آنها را از دايره شيعه بيرون راندند و اين يعنی از دايره اسناد روايات نيز آنها را حذف كردند و در كتابهای خود نياوردند. بنابراين روايات افرادی در كتابهای شيعه آمده است كه متهم به الحاد نيستند و اينكه غاليان در صفات حذف نشدند، باعث شده كه قدرت پايايی و ماندگاری بيابند. يعنی چون در آثار معتبر و پايهای ما هم حضور دارند، افكار آنها هم به عنوان افكار مقبول نزد ما پذيرفته شده است.
صفری فروشانی بايسته ديگر در زمينه پژوهش در باب رجال غالی را منبعشناسی دانست و بيان كرد: در اين بخش بايستی از ميان منابع دست اول، ابن غزائری را از دايره اتهام بيرون بكشيم و به عنوان يكی از منابع دست اول در كنار رجال شيخ طوسی، رجال نجاشی، رجال كشی و فهرست شيخ طوسی لحاظ كنيم.
وی افزود: همچنين بايد توجه داشته باشيم كه منابع دسته دوم كه در قرن هفتم نوشته شدهاند، تا حدی از مكاتب كلامی متأثر شدهاند. منابع رجالی دست سوم هم در دوره قاجاريه و متأثر از برخی منابع اخباری نوشته شدهاند كه گاه در آنها سعی شده است كه بسياری از كسانی كه متهم به غلو میشدند، ممتاز شوند و از آنها رفع اتهام شود. از قرن 11 به بعد جريانی درباره متهمان به غلو صورت گرفت كه میگفتند اين متهمان مقاماتی را برای ائمعه(ع) قائل بودهاند كه از سطح زمانه آنها بالاتر بوده و به اصطلاح عرفا و متصوفه اسرار هويدا میكردهاند و الان اين فكر بر منابع رجالی ما حاكم است.
صفری فروشانی بحث بعدی را ناظر به شناخت متهمكنندگان دانست و بيان كرد: مهم است كه ما بدانيم كه فرد از سوی چه كسی متهم به غلو شده است. يك بحث زيربنايی در موضوع ما جريانشناسی در رجال است و صحيح نيست كه رجال را در كتب رجالی و اقوال رجاليون در عرض هم ببينيم. اينكه اقوال رجاليون را ما در عرض هم به صورت يك متن خاموش هم ببينيم، درست نيست، بلكه بايد اينها را به صورت جريانشناسیشده ببينيم. بايد جريانهای زمان ائمه(ع) را كشف كنيم؛ چرا كه گاه جريانهای مختلفی در اصحاب ائمه(ع) بودهاند و ما با طيفهای مختلف غلو روبروييم.
وی افزود: يكی از مهمترين رازهای روايات غاليانه اين است كه ما مشغول به غلو در ذات شدهايم و خوشحال شدهايم كه غالی در ذات نيستيم، اما از سوی ديگر به غلو در صفات مبتلا شدهايم و روايات غلو در صفات برای ما باقی مانده است.
صفری فروشانی بحث لازم ديگر در بازشناسی افراد متهم به غلو را متنشناسی دانست و اظهار كرد: ما بايد روايات افراد متهم به غلو را استخراج كنيم و بعد ببينيم كه از اين روايات غلوی استنباط میشود يا نه. اگر اين روايات مجموع شود بعد از مباحث اجتهادی پيرامون غلو نيز میتواند شكل بگيرد و علم رجال از حالت احتضار بيرون میآيد و علم كلام ما هم كه امروزه از پويايی برخوردار نيست، با واشكافی شدن مبانی نقلی آن، پويا میشود.
وی كمك گرفتن از علوم معين مانند تاريخ، فرقهشناسی و حتی علوم غيراسلامی مانند جامعهشناسی تاريخی، روانشناسی و ... را هم در اين راه ضروری دانست و در نتيجه سخنرانی خود بيان كرد: ما بايد رسماً باب اجتهاد در رجال را باز كنيم و به عنوان مقلدان علمای پيشين فقط به ذكر اقوال آنها بسنده نكنيم و با استفاده از جوانب مختلف به بازشناسی مسائل رجالی و رجال متهم به غلو دست پيدا كنيم و اگر اين كار را انجام بدهيم، نزديك میشويم به اينكه بتوانيم شاخصههای غلو در ذات را به دست بياوريم، به گونهای كه بتوانيم با مخالفينمان كه افراد درونگروهی هستند، به يك تفاهم برسيم.
