بانو گوهرشاد؛ قدیمی‌ترین واقف زن آستان قدس رضوی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، به نقل از روابط عمومی آستان قدس رضوی، وقف به‌عنوان یکی از سنت‌های الهی همواره برطرف‌کننده‌ بسیاری از نیازهای جامعه بوده است، احیای سنت آسمانی وقف و توجه به ترویج فرهنگ معنوی و تبیین احکام مربوط به این صدقه‌ جاریه امری ضروری است که باید برای آن برنامه‌ریزی داشت.

حفاظت و نگهداری از اموال و موقوفات آستان قدس رضوی و استفاده از آن برای رفع استضعاف مادی و معنوی و تجلیل شعائر دینی و مذهبی همواره مورد توجه و عنایت خاص امام خمینی(ره)، بنیان‌گذار کبیر انقلاب اسلامی و رهبر معظم انقلاب بوده و بارها بر آن تأکید شده است، از همین رو، اهتمام و مجاهدت تولیت و مسئولان آستان قدس رضوی به‌عنوان بهترین حافظ اموال موقوفه و عمل صحیح و دقیق به نیات واقفان بدیهی است.

صیانت از موقوفات به طور عام و در آستان قدس رضوی به طور خاص وظیفه‌ای شرعی، اداری و قانونی برای تمامی دست‌اندرکاران و عموم مردم است، از زمان شهادت حضرت رضا(ع) تاکنون، موقوفاتی توسط ارادت‌مندان و علاقه‌مندان به خاندان عصمت و طهارت(ع) بر آستان قدس رضوی وقف شده که در برخی از مقاطع حفاظت و توسعه پیدا کرده و در بعضی دوران‌ها به‌ویژه در زمان حکومت رژیم ستم‌شاهی پهلوی به آن‌ها دست‌اندازی و تعدی کردند.

سامان‌دهی موقوفات

بدترین دوران برخورد با موقوفات این مجموعه مربوط به سال‌های قبل از انقلاب اسلامی و هم‌زمان با اجرای قانون اصلاحات اراضی بوده که با عنایت حضرت رضا(ع) و با اعمال مدیریت موفق اسلامی در سه دهه‌ گذشته و نیز با رفع تعدی‌ها و تخریب‌های رژیم گذشته هم‌اکنون شاهد رشد چشم‌گیر موقوفات و خدمات فوق‌العاده‌ی فرهنگی، معنوی، اجتماعی، عمرانی، پژوهشی و هم‌چنین ایجاد اشتغال مفید ناشی از برکات موقوفه بوده‌ایم.

وجود موقوفات متعدد در آستان قدس رضوی این نیاز را می‌طلبد که این موقوفات تا حد ممکن ساماندهی و احیاء شوند لذا در سال‌های اخیر، فعالیت‌های گسترده‌ای در این زمینه صورت گرفته که جا دارد با دیدگاهی پژوهشی و با جدیت و تلاش بیشتری در این زمینه کار شود.

استکشاف اسناد وقفی

هم‌اکنون با وجود سابقه‌ فراوان وقف در آستان قدس رضوی، مسئله‌ موقوفات و ساماندهی آن، آن‌طور که شایسته است فراگیر نشده و نقش آن در ابعاد گوناگون تا حدی مستور باقی مانده است. برای استکشاف اصل موقوفات و روال اجرای آن‌ها دارایی عظیمی بالغ بر بیش از 285 هزار برگ اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی از دوره‌ صفویه تا انتهای قاجاریه و میلیون‌ها برگ سند از دوران پهلوی تا حال حاضر، تأسیس دفتر مطالعات وقفی در آستان قدس رضوی برای تحقق اهداف مشخص شده امری مهم و حیاتی در ساماندهی و احیاء موقوفات بود که صورت گرفت.

همچنین تاکنون چندین بار در حیات موقوفات این مجموعه‌ عظیم به‌دلیل پراکندگی موقوفات و از بین رفتن شالوده‌ آن اقدامات لازم برای جمع‌آوری اسناد موقوفاتی و بررسی آن‌ها صورت گرفته که برکات فراوانی را به ارمغان داشته است.

تاریخی از طومارهای موقوفاتی

جمع‌آوری اسناد موقوفاتی به بیش از سه قرن پیش بازمی‌گردد، نخستین بار در سال 1160 هجری، قمری توسط علی‌شاه افشار اهتمامی برای جمع‌آوری و تدوین طوماری به نام «طومار علی‌شاهی» انجام شد که از آن به‌عنوان قدیمی‌ترین و البته اصلی‌ترین طومار موقوفاتی آستان قدس رضوی یاد می‌شود.

دومین بار در سال 1275 هجری، قمری تدوین اسناد موقوفاتی توسط عضدالملک ذیل طوماری با نام «طومار عضدالملکی» صورت گرفت، پس از آن نیز در سال‌های بعد اقداماتی به منظور گردآوری و مستندسازی رقبات موقوفه انجام شد که از جمله‌ آن‌ها می‌توان به کتاب‌های «آثار الرضویه» و «فهرست موقوفات عبدالحمید مولوی» اشاره کرد.

مستندسازی و تدوین رقبات وقفی بر پایه‌ وقف‌نامه‌ها، مصالحه‌نامه‌ها و شهود همراه با تأیید علمای هر دوره بوده است، این مسیر پژوهشی پس از انقلاب شکوهمند اسلامی با جدیت بیشتری پی گرفته شد و که می‌توان مهم‌ترین مزیت آن را استفاده از اسناد با ارزش باقی‌مانده از موقوفات در قرون گذشته دانست.

اهدافی گسترده برای احیای موقوفات

مشخص شدن توزیع جغرافیایی موقوفات آستان قدس در نقاط مختلف ایران با تأکید بر جغرافیای تاریخی این مناطق، مشخص شدن نوع اموال وقفی اعم از منقول و غیرمنقول، مشخص کردن مصرف عواید موقوفات، پیشنهادهای احتمالی در حوزه‌ اقدامات حفاظتی از موقوفات، تهیه‌ مستندات تاریخی در ارتباط با هر موقوفه و شناسنامه‌دار کردن همه‌ موقوفات آستان قدس رضوی، پیدا کردن مستندات تاریخی در ارتباط با رقباتی که از تصرف آستان قدس خارج شده‌اند و در دادگاه‌های قضایی مورد دعاوی حقوقی قرار دارند، از جمله اهداف اولیه و مهم این دفتر به شمار می‌رفت.

طی فرایند شکل‌گیری و تکامل مراحل بررسی اسناد موقوفاتی آستان قدس رضوی اهداف دیگری از جمله بررسی عوامل فراز و فرود موقوفات در دوره‌های تاریخی، بالابردن آگاهی‌های عمومی مردم و آشنا شدن با سنت حسنه‌ وقف به منظور تشویق و ترغیب به انجام این سنت حسنه و هم‌چنین حفاظت و صیانت از موقوفات، شناسایی موقوفاتی که وقف‌نامه‌ای از آن‌ها باقی نمانده اما قبض و اقباض شده‌اند و از همه مهم‌تر شناسایی واقفان آستان قدس و نیات دقیق آن‌ها پی گرفته شد.

اکنون ره‌آورد این دفتر مطالعاتی پس از گذر سال‌ها تلاش، آماده‌سازی اسناد وقفی و تجمیع همه‌ مستندات موقوفاتی در فضای مجازی است تا هدف مرکز اسناد آستان قدس رضوی یعنی ایجاد پایگاه موقوفات آستان قدس رضوی تحقق پذیرد لذا به جرأت می‌توان گفت که آستان قدس رضوی بزرگ‌ترین سازمان موقوفاتی جهان اسلام است که گردش امور مربوط به غبطه وقف و اداره موقوفات به صورتی مطلوب در آن جریان دارد.

قدیمی‌ترین موقوفه آستان قدس رضوی

اسناد و شواهد موجود حاکی بر آن است که قدیمی ترین موقوفه آستان قدس رضوی در اوایل دوره صفویه مربوط به مرحوم عتیقی ثبت شده که مشتمل بر 22 رقبه وقف بر بارگاه علی بن موسی الرضا(ع) شده است و قدیمی‌ترین واقف زن آستان قدس رضوی گوهرشاد بیگم همسر شاهرخ میرزا است که در سال 829 قمری رواق دارالحفاظ و دارالسیاده را احداث و وقف آستان قدس رضوی کرده است.

حاج حسین‌آقا ملک هم به عنوان بزرگترین واقف بالغ بر 61 روستا و مستغلات به انضمام موزه و کتابخانه اش را با تمامی نسخ نفیس خطی و چاپی وقف بر بارگاه ملکوتی حضرت رضا(ع) کرد.

طبق وقف‌نامه‌ها و موقوفات مضبوطه در طومار علیشاهی بیشترین موقوفات مربوط به دوره صفویه در سال‌های 907  تا 1148 قمری است و بیشترین مصارف موقوفاتی نیز به روشنایی حرم مطهر رضوی با توجه به نیازها و مقتضیات وقت اختصاص یافته است.

خراسان رضوی و به ویژه شهر مشهد دارای بیشترین موقوفات آستان قدس رضوی است و کتابخانه محمودآباد هاوس در ایالت شمالی هندوستان در نزدیکی شهر لکهنو از دورترین موقوفات آستان قدس رضوی به شمار می‌رود.

قدیمی‌ترین سند وقفی موجود در آستان قدس رضوی مربوط به تاریخ نگاشته‌ای در پشت جلد قرآن خطی نفیس در گنجینه قرآن است و قدیمی‌ترین قرآن وقفی سه جزء از قرآن منصوب به کشواد بن املاس است که در بخش مخطوطات کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود، همچنین بزرگ‌ترین واقف خطی رهبر معظم انقلاب هستند که تاکنون 16 هزار نسخه خطی  و چاپ سنگی را وقف بر آستان قدس رضوی کرده‌اند.

از معتبرترین اسناد و مدارک موقوفاتی طومار علیشاهی و طومار عضدالملک که به تأیید 553 نفر از علماء، مسئولان دولتی و مسئولان آستان قدس رضوی رسیده است، اشاره کرد؛ همچنین ظریف‌ترین موقوفات آستان قدس رضوی را می‌توان موقوفه خاص کوک سازی و صدا پردازی ساعت حرم مطهر دانست که آن هم از نگاه تیز بین واقف در سال 1093 هجری، قمری پنهان نمانده است.

الله‌ وردی خان و مهمّ‌ترین موقوفات و آثار بر جای مانده

الله‌ وردی خان، سپهسالار ایران و حاکم فارس در عهد صفوی یکی از واقفان آستان قدس رضوی است که علاوه بر موقوفاتش آثار بی نظیری از خود به یادگار گذاشته است، از موقوفات وی در سال 996 قمری می‌توان به یک کاروان‌سرا و چند مغازه در حاشیه پایین خیابان مشهد و همچنین وقف بر فقرای مجاور مشهد و زائران حرم مطهر رضوی با یک رشته قنات و چند مزرعه اشاره کرد.

گنبد الله‌وردی خان که بنایی هشت ضلعی، مرتفع و استوار است و زیباترین نمونه‌های کاشی‌کاری دوره صفویه در آن به کار رفته است، در مشرق توحیدخانه و در ضلع شمال شرقی حرم مطهر واقع شده و در فاصله سال‌های 1013 تا 1015 قمری به دستور الله‌وردی خان و به دست یکی از معماران فارس ساخته شده است.

الله‌ وردی خان سرانجام پس از عمری تکاپو در حالی که برای استقبال شاه‌عباس از شیراز به اصفهان رفته بود، در سال 1022 هجری، قمری درگذشت و شاه عباس به نشانه احترام و سپاسگزاری از او با بزرگان کشوری و لشکری در مراسم تکفین و تغسیل وی شرکت کرد و جنازه او را با احترام بسیار به مشهد فرستاد تا در گنبدی که خود الله وردی خان در حرم حضرت رضا(ع) ترتیب داده بود به خاک سپارند.