«سندرم ترس از هوش مصنوعی»؛ خطری که پژوهش را تهدید میکند
سیدمجید ظهیری رئیس با هشدار نسبت به شکلگیری «سندرم ترس از هوش مصنوعی» در جامعه علمی، گفت: با نگاه هراسآلود به این فناوری، همانقدر که سوءاستفاده از آن آسیبزاست، میتواند روند پیشرفت پژوهش را نیز با چالش مواجه کند.
سیدمجید ظهیری، رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی، در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی، با اشاره به جایگاه هوش مصنوعی در عرصه پژوهش، اظهار کرد: برخلاف تصور رایج، هوش مصنوعی چندان هم مصنوعی نیست؛ همانگونه که فضای مجازی نیز کاملاً مجازی و دور از واقعیت نیست. هوش مصنوعی در تعامل مستمر و رفتوبرگشتی با میلیاردها انسان شکل میگیرد؛ از کاربران میآموزد و همزمان به آنان آموزش میدهد. از همین رو، این فناوری، علاوه بر آنکه ساخته دست بشر است، در شکلدهی به رفتارها، اندیشهها و روندهای علمی نیز نقشی سازنده ایفا میکند و توجه به این جنبه از هوش مصنوعی اهمیت فراوانی دارد.
ظهیری با بیان اینکه هوش مصنوعی در درجه نخست یک ابزار است، افزود: همانند هر ابزار دیگری، میتوان از آن استفاده درست یا نادرست داشت. بنابراین، نمیتوان صرف وجود این فناوری را مثبت یا منفی دانست، بلکه کیفیت استفاده از آن تعیینکننده آثار و پیامدهایش خواهد بود.
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی با اشاره به سابقه سوءاستفاده از ابزارهای پژوهشی گفت: سوءاستفاده از امکانات و ابزارهای علمی موضوع تازهای نیست و پیش از ظهور هوش مصنوعی نیز وجود داشته است. همانگونه که در گذشته نیز برخی از ابزارهای پژوهشی به شکل نادرست مورد استفاده قرار میگرفتند، در آینده نیز چنین مواردی وجود خواهد داشت و نباید این مسئله را صرفاً به هوش مصنوعی نسبت داد.
ظهیری در ادامه با تأکید بر نقش هوش مصنوعی در تسهیل فعالیتهای پژوهشی، تصریح کرد: این فناوری فرایند تحقیق را به شکل قابلتوجهی آسانتر کرده است، اما این سهولت، به خودی خود، نهتنها ایرادی ندارد، بلکه میتواند فرصتی ارزشمند برای پیشرفت علمی باشد.
وی در تشریح این موضوع به فعالیتهای علمی مرحوم علامه امینی اشاره کرد و گفت: در روزگاری که علامه امینی کتاب ارزشمند «الغدیر» را تألیف میکرد، برای استنساخ و دسترسی به منابع، سالها از عمر خود را صرف سفرهای طولانی و تحمل دشواریهای فراوان میکرد. اما امروز همان منابع و حتی آثار بسیار بیشتری در نرمافزارهای علمی، همچون نور، در اختیار پژوهشگران قرار دارد. بدون تردید، این تحول، اتفاقی مبارک و زمینهساز توسعه پژوهش است و نمیتوان آن را امری منفی تلقی کرد.
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی در جمعبندی این مباحث، تأکید کرد: نخستین نتیجه آن است که نباید از هوش مصنوعی یک تابو یا پدیدهای هراسآور ساخت. همچنین نباید هر پژوهش علمی را با نگاه بدبینانه مورد قضاوت قرار داد و تصور کرد که حتماً در آن از هوش مصنوعی سوءاستفاده شده است. آنچه جامعه علمی به آن نیاز دارد، شکلگیری فرهنگی مبتنی بر استفاده صحیح، مسئولانه و اخلاقمدار از هوش مصنوعی است.
وی افزود: پژوهشگرانی که از این فناوری به شکل درست و حرفهای بهره میبرند، باید مورد تشویق قرار گیرند. همچنین ضروری است استفاده از هوش مصنوعی در مقالات علمی، همانند منابع پژوهش، بهصورت شفاف اعلام شود؛ به این معنا که پژوهشگر مشخص کند از کدام سامانه هوش مصنوعی، در کدام بخش پژوهش و با چه هدفی استفاده کرده است.
ظهیری با اشاره به کاربردهای عملی هوش مصنوعی در پژوهشهای تخصصی اظهار کرد: گاهی پژوهشگر در مسیر تحقیق با مسائل پیچیدهای مانند معادلات چندمجهولی، ماتریسهای چندوجهی یا انتگرالهای چندگانه مواجه میشود که حل دستی آنها به زمان بسیار زیادی نیاز دارد. در چنین شرایطی، بهرهگیری از هوش مصنوعی نهتنها اشکالی ندارد، بلکه میتواند موجب افزایش سرعت و دقت پژوهش شود. البته شرط اساسی آن است که پژوهشگر استفاده از این ابزار را بهصورت شفاف در مقاله خود ذکر و به آن ارجاع دهد تا روند انجام پژوهش برای مخاطبان و ارزیابان روشن باشد.
وی تأکید کرد: در عین حال، نباید میان سهولت و سهلانگاری خلط مبحث شود؛ آسانتر شدن فرایند پژوهش بهواسطه هوش مصنوعی، به معنای کاهش کیفیت یا بینیازی از دقت علمی نیست. آنچه مذموم و آسیبزا بهشمار میرود، سهلانگاری، بیمبالاتی و اعتماد کامل به خروجی هوش مصنوعی، بدون بررسی و ارزیابی دقیق آن است.
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی برای تبیین این موضوع، به مثالی از حوزه مهندسی ساختمان اشاره کرد و گفت: سه یا چهار دهه پیش، یک نقشهکش ساختمان برای ترسیم نقشه یک واحد مسکونی به میز مخصوص، قلمهای ویژه و ابزارهای مختلف نیاز داشت و تمام مراحل طراحی را بهصورت دستی انجام میداد. اما امروزه نرمافزارهای پیشرفتهای در اختیار مهندسان قرار گرفته است که تنها با دریافت اندازهها، در مدت زمانی بسیار کوتاه، نقشهای دقیق و کامل ترسیم میکنند.
وی ادامه داد: با وجود این پیشرفت، اگر اندازهها بهدرستی وارد نرمافزار نشود، اگر نتیجه نهایی مورد بازبینی قرار نگیرد یا اگر طراح از دانش و ایده کافی برای جانمایی فضاها برخوردار نباشد، محصول نهایی با خطا و اشکال همراه خواهد بود. بنابراین، مشکل از نرمافزار نیست، بلکه از نحوه استفاده کاربر از آن ناشی میشود. این موضوع درباره هوش مصنوعی نیز کاملاً صادق است و پژوهشگر همچنان مسئول صحت و اعتبار نتایج پژوهش خود خواهد بود.
ظهیری در بخش دیگری از سخنان خود، نسبت به شکلگیری نوعی هراس و بدبینی در جامعه علمی نسبت به هوش مصنوعی هشدار داد و گفت: باید مراقب باشیم جامعه پژوهشی به «سندرم ترس از هوش مصنوعی» مبتلا نشود. این نگاه فوبیاگونه میتواند، از یک سو، پژوهشگران را نسبت به بهرهگیری از ظرفیتهای این فناوری دچار تردید و نگرانی کند و از سوی دیگر، ارزیابان و داوران مقالات را به سمت قضاوتهای ناعادلانه و بدبینانه سوق دهد.
وی تصریح کرد: نگاه افراطی و مبتنی بر ترس، نهتنها مانع استفاده صحیح از فناوریهای نوین میشود، بلکه روند پیشرفت علمی را نیز با چالش مواجه خواهد کرد. به همین دلیل، لازم است ضمن حفظ اصول علمی و اخلاق پژوهش، از ظرفیتهای هوش مصنوعی نیز به شکلی صحیح و مسئولانه بهره گرفته شود.
رئیس پژوهشکده اسلام تمدنی با اشاره به رایجترین خطاهای هوش مصنوعی در نگارش مقالات علمی، اظهار کرد: مهمترین اشکالات این فناوری معمولاً در تولید منابع و ارجاعهای غیرواقعی مشاهده میشود. گاهی هوش مصنوعی منابعی را معرفی میکند که اساساً وجود خارجی ندارند یا ارجاعهایی ارائه میدهد که با موضوع مورد بحث ارتباطی ندارند. همچنین در برخی موارد، شماره صفحات ذکرشده نادرست است و به مطالب مورد استناد اشاره نمیکند.
وی بیان کرد: اگر پژوهشگر بر موضوع تحقیق خود تسلط کافی داشته باشد، بهراحتی میتواند این خطاها را شناسایی و اصلاح کند و حتی با اصلاح خروجیها، به هوش مصنوعی نیز در بهبود عملکرد و کاهش اشتباهات کمک کند. از سوی دیگر، داوران و ارزیابان باتجربه نیز چنین خطاهایی را بهسرعت تشخیص میدهند و اجازه انتشار مقالاتی را که بر پایه منابع و ارجاعات نادرست تنظیم شده باشند، نخواهند داد.
ظهیری در پایان تأکید کرد: هوش مصنوعی، اگر با دانش، دقت، مسئولیتپذیری و رعایت اصول اخلاق پژوهش همراه باشد، میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای ارتقای کیفیت و سرعت تحقیقات علمی تبدیل شود. آینده پژوهش در گرو مقابله با فناوری نیست، بلکه در گرو یادگیری شیوه صحیح استفاده از آن، حفظ نگاه نقادانه و پایبندی به اصول علمی و شفافیت در فرایند پژوهش است.
انتهای پیام
