آیا فرهنگ قدردانی از دیگران در جامعه ما بهدرستی جا افتاده است؟
گروه اجتماعی: از آن جاییکه خداوند متعال نعمتهای خویش را از راه واسطه و وسایط فیض در اختیار بندگان قرار میدهد. از اینرو بر ماست همانگونه که از نعمتدهنده اصلی تشکر میکنیم از واسطههای فیض نیز تشکر کنیم. در قرآن این معنا از راههای مختلف به بندگان و مؤمنان گوشزد شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، تشکر و قدردانی از دیگران در قبال کار و یا خدمتی که برای ما انجام دادهاند مسلماً یک انتظار بیجا نیست هر کسی انتظار دارد اگر کار و یا خدمتی برای کسی انجام داد آن فرد حداقل در قالب آن یک تشکر انجام دهد اما آیا فرهنگ تشکر و قدردانی از دیگران در جامعه ما بهدرستی جا افتاده است؟
از آن جاییکه امور دنیوی تنها از راه اسباب و واسطهها انجام میشود و خداوند نعمتهای خویش را از راه واسطه و وسایط فیض در اختیار بندگان قرار میدهد. از اینرو بر ماست همانگونه که از نعمتدهنده اصلی تشکر کنیم باید از واسطههای فیض نیز تشکر کنیم. در قرآن این معنا از راههای مختلف به بندگان و مؤمنان گوشزد شده است.
اینکه خداوند در آیه 14 سوره لقمان میفرماید: «أَنِ اشْکُرْ لِی وَلِوَالِدَیْکَ؛ از من و پدر و مادرت تشکر کن» به این معناست که پدر و مادر بهعنوان واسطه فیض نعمت میبایست مورد تکریم و احترام قرار گرفته و از ایشان به جهت نعمت وجود و تربیت و مربی بودن تشکر و سپاس شود.
متاسفانه برخی افراد هستند که لزوم قدردانی از خداوند را نیز احساس نمیکنند. این عمدتاً بهدلیل این است که آنها فکر میکنند تمام چیزهایی که در زندگیشان اتفاق میافتد، یا حداقل بیشتر چیزهای پیش پا افتاده در زندگیشان خوب یا بد، به اراده خودشان اتفاق میافتد. تنها در شرایط استثنایی بعد از دعایی عمیق مانند درمان معجزهآسای کودک بسیار بیمار که از بیماری لاعلاج رنج میبرده، باعث میشود که فرد به شکرگزاری از خداوند بیاندیشد.
نکتهای که در این جا قابل توجه است آن که انسان به طور طبیعی دخالت اسباب را میبیند و برای او بهطور ملموس معلوم است که شخص خاصی در تحقق نعمت و یا رسیدن آن به وی مؤثر بوده است. از اینرو پیش از آنکه خدا دیده شود، واسطه دیده میشود و انسان بهطور طبیعی از واسطه، بیتوجه به واسطهگری تشکر و سپاس میکند.
سپاسگزاری از واسطه و مخلوق بیانگر ظرفیت اخلاقی شخص است
حال اگر کسی از این واسطهای که آنرا عامل نعمت میشمارد تشکر نکند به طریق اولی از خداوند که منشأ و مبدا نعمت است تشکر و سپاس نخواهد کرد. از اینرو گفتهاند: «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق؛ کسیکه واسطه را میبیند و حضور و تأثیر جدی وی را بهطور ملموس و محسوس در ایجاد و یا کسب نعمت احساس میکند اما از او تشکر و قدردانی نمیکند، چنین شخصی به طریق اولی از خداوندی که در پس ظاهر و اسباب قرار دارد و دیده نمیشود تشکر نمیکند. از اینرو گفتهاند که سپاسگزاری از واسطه و مخلوق بیانگر ظرفیت اخلاقی شخص است و اینکه چنین شخصی از خدا نیز که در پس این ظاهر و اسباب دیده نمیشود تشکر میکند.
با وجود این حتی در این حالت نیز خاطرات به یاد آوردن کمکهای رسیده از جانب خدا در آن زمان بحرانی هم کوتاهمدت هستند و با گذشت زمان، فرد دوباره به روشهای قبلی خود برمیگردد تا زمانیکه مشکل بزرگ بعدی به او ضربه بزند تا او برای مداخلهی الهی دست به دعا بردارد.
انسان اگر بتواند برابر خدمتی که مردم به وی داشتهاند قدردان باشد خواهد توانست در برابر نعمتهای خداوند نیز شاکر و قدردان باشد بارها شنیدهایم که «مَن لَم یَشکُرِ المُنعِمَ مِنَ المَخلوقینَ لَم یَشکُرِ اللّه» اما آیه بهراستی در عمق و کنه این حدیث گهربار اندیشیدهایم.
جا نیافتادن فرهنگ تشکر در جامعه انگیزه مردم برای کمک به یکدیگر را کاهش میدهد
جا نیافتادن فرهنگ تشکر در یک جامعه باعث میشود دیگران نسبت به کمک کردن به همدیگر بیاهمیت شوند چراکه هر عقل سلیمی میپسندد که اگر یک نفر خدمتی به کسی دیگر کرد آن فرد نباید نسبت به این خدمت بیاهمیت باشد.
ائمه معصوم(ع) نیز همواره بر اینکه مردم باید قدردان کسیکه به آنها نیکی کرده باشند، تأکید داشتهاند چنانکه امام سجاد(ع) در این رابطه فرموده است: «أمّا حَقُّ ذِى المَعروفِ عَلَیکَ فَأن تَشکُرَهُ و تَذکُرَ مَعروفَهُ، وَ تُکسِبَهُ المَقالَةَ الحَسَنَةَ و َتُخلِصَ لَهُ الدُّعاءَ فیما بَینَکَ وَ بَینَ اللّه عَزَّوَجَلَّ، فَإذا فَعَلتَ ذلِکَ کُنتَ قَد شَکَرتَهُ سِرّا وَ عَلانیَةً، ثُمَّ إن قَدَرتَ عَلى مُکافاتِهِ یَوما کافَیتَهُ؛ حق کسىکه به تو نیکى کرده، این است که از او تشکر کنى و نیکیش را به زبانآورى و از وى بهخوبى یاد کنى و میان خود و خداى عزوجل برایش خالصانه دعا کنى، هرگاه چنین کردى بىگمان پنهانى و آشکارا از او تشکر کردهاى. سپس اگر روزى توانستى نیکى او را جبران کنى، جبران کن».
همچنین امام رضا(ع) در این باره فرموده است: «مَن لَم یَشکُرِ المُنعِمَ مِنَ المَخلوقینَ لَم یَشکُرِ اللّه عَزَّوَجَلَّ؛ هر کس در مقابل خوبى مردم تشکر نکند، از خداى عزوجل تشکر نکرده است» و امام علی(ع) نیز در این باره میفرماید: «إنَّ مَکرَمَةً صَنَعتَها إلى أحَدٍ مِن النّاسِ، إنّما أکرَمتَ بِها نَفسَکَ و زَیَّنتَ بِها عِرضَکَ، فَلا تَطلُب مِن غَیرِکَ شُکرَ ما صَنَعتَ إلى نَفسِکَ؛ اگر به کسى خوبى کردى در واقع با این کار خود را گرامى داشتهاى و به خودت آبرو دادهاى، پس به سبب خوبىاى که به خودت کردهاى از دیگران خواهان تشکر مباش».
امام صادق(ع) در این رابطه فرموده است: «إنَّ المُؤمِنَ مُکَفَّرٌ و ذلِکَ أنَّ مَعروفَهُ یَصعَدُ إلىَ اللّه تَعالى فَلا یَنتَشِرُ فِى النّاسِ ، و الکافِرُ مَشهورٌ و ذلِکَ أنَّ مَعروفَهُ لِلنّاسِ یَنتَشِرُ فِى النّاسِ و لا یَصعَدُ إلَى السَّماءِ؛ مؤمن ناسپاسى مىشود، زیرا خوبى او به درگاه خداى تعالى بالا مىرود و در میان مردم شایع نمىشود، اما خوبىهاى کافر شایع مىشود چون براى مردم است و به درگاه الهى بالا نمىرود».
همچنین امام علی(ع) فرموده است: «شُکرُکَ لِلرّاضى عَنکَ یَزیدُهُ رِضا وَ وَفاءً؛ سپاسگزارى تو از کسىکه از تو راضى است، موجب رضایت و وفادارى بیشتر او مىشود» و یا میفرماید: «شُکرُکَ لِلسّاخِطِ عَلَیکَ یوجِبُ لَکَ مِنهُ صَلاحا و َتَعَطُّفا؛ سپاسگزاریت از کسىکه از تو ناخشنود است، سبب رفع ناراحتى و مهربانى او نسبت به تو مىشود و یا «مَن صَنَعَ بِمِثلِ ما صُنِعَ اِلَیهِ فَاِنَّما کافاهُ وَ مَن اَضعَفَهُ کانَ شَکورا؛ هر کس در برابر خوبى اى که به او شده همانند آن را انجام دهد آن را تلافى کرده است و اگر بیشتر از آن خوبى کند، سپاسگزارى نموده است».
امام علی(ع) همچنین فرموده است: «لا یُزَهِّدَنَّکَ فِى المَعروفِ مَن لا یَشکُرُ لَکَ، فَقَد یَشکُرُکَ عَلَیهِ مَن لا یَستَمتِعُ بِشَى ءٍ مِنهُ، وَقَد تُدرِکُ مِن شُکرِ الشّاکِرِ أکثَرَ مِمّا أضاعَ الکافِرُ، واللّه یُحِبُّ المُحسِنینَ؛ تشکر نکردن دیگران از تو نباید تو را بهخوبى کردن بىرغبت سازد، زیرا کسىکه از آن نیکى کمترین بهرهاى نمىبرد (یعنى خداوند) از تو قدردانى مىکند و از سپاسگزارى این سپاسگزار به بیش از آن چیزى مىرسى که فرد ناسپاس فرو گذاشته است و خداوند نیکوکاران را دوست دارد».
امام رضا(ع) درحدیثی میفرماید: «إنَّ اللّه عَزَّوَجَلَّ أَمَرَ ... بِالشُّکرِ لَهُ وَلِلوالِدَینِ فَمَن لَم یَشکُر والِدَیهِ لَم یَشکُرِ اللّه؛ خداى عزّوجلّ دستور داد ... به سپاسگزارى از خود و از پدر و مادر، پس کسى که از پدر و مادر خود سپاسگزارى نکند از خداوند سپاسگزارى نکرده است» و امام صادق(ع) نیز فرموده است: «لَعَنَ اللّه قاطِعى سُبُلَ المَعروفِ قیلَ وَما قاطِعوا سُبُلِ المَعروفِ؟ قالَ: اَلرَّجُلُ یُصنَعُ إلَیهِ المَعروفَ فَیَکفُرُهُ، فَیَمتَنِعُ صاحِبُهُ مِن أن یَصنَعَ ذلِکَ إلى غَیرِهِ؛ خدا لعنت کند راهزنان نیکى را. سئوال شد راهزنان نیکى چه کسانى هستند؟ فرمودند: کسىکه به او نیکى شود، و او ناسپاسى کند، در نتیجه نیکوکار را از نیکى به دیگران باز دارد».
پیامبر اکرم(ص) نیز در رابطه با اهمیت تشکر و قدردانی از مردم فرموده است: «أفضَلُ النّاسِ عِندَ اللّه مَنزِلَةً و َأَقرَبُهُم مِنَ اللّه وَسیلَةً المُحسِنُ یُکَفَّرُ إحسانُهُ؛ بهترین مردم در نزد خداوند و نزدیکترین آنان به او، نیکوکارى است که از نیکى او قدردانى نمىشود» و یا فرموده است: «حَقُّ ذِى المَعروفِ عَلَیکَ فَأن تَشکُرَهُ و تَذکُرَ مَعروفَهُ، وَ تُکسِبَهُ المَقالَةَ الحَسَنَةَ و َتُخلِصَ لَهُ الدُّعاءَ فیما بَینَکَ وَ بَینَ اللّه عَزَّوَجَلَّ، فَإذا فَعَلتَ ذلِکَ کُنتَ قَد شَکَرتَهُ سِرّا وَ عَلانیَةً، ثُمَّ إن قَدَرتَ عَلى مُکافاتِهِ یَوما کافَیتَهُ؛ حق کسىکه به تو نیکى کرده، این است که از او تشکر کنى و نیکیش را به زبانآورى و از وى بهخوبى یاد کنى و میان خود و خداى عزوجل برایش خالصانه دعا کنى، هرگاه چنین کردى بىگمان پنهانى و آشکارا از او تشکر کردهاى. سپس اگر روزى توانستى نیکى او را جبران کنى، جبران کن».
شکرگزاری از نگاه قرآن
در قرآنکریم در زمینه شکرگزاری مطالب مختلفی بیان شده، از جمله انواع شکر و آثار آن چنانکه خداوند متعال در آیه «و ما بکم من نعمة فمن الله» توجه بشر را به شکر اعتقادی و اینکه نعمتها از آن خداست متوجه میسازد.
در آیه 15 سوره سبا خداوند متعال به عامل معنوی شکر اشاره کرده و فرموده است: «لَقَدْ کَانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتَانِ عَن یَمِینٍ وَشِمَالٍ کُلُوا مِن رِّزْقِ رَبِّکُمْ وَاشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ؛ قطعاً براى [مردم] سبا در محل سکونتشان نشانه [رحمتى] بود دو باغستان از راست و چپ [به آنان گفتیم] از روزى پروردگارتان بخورید و او را شکر کنید شهرى است خوش و خدایى آمرزنده».
همچنین در رابطه با شکر عملی در آیه 13 سوره سبا آمده است: «یَعْمَلُونَ لَهُ مَا یَشَاءُ مِن مَّحَارِیبَ وَتَمَاثِیلَ وَجِفَانٍ کَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَّاسِیَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُکْرًا وَقَلِیلٌ مِّنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ؛
وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ ؛[آن متخصصان] براى او هر چه مىخواست از نمازخانهها و مجسمهها و ظروف بزرگ مانند حوضچهها و دیگهاى چسبیده به زمین مىساختند اى خاندان داوود شکرگزار باشید و از بندگان من اندکى سپاسگزارند».
در آیه یازده سوره ضحی نیز در رابطه با شکر عملی آمده است: «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ؛ و از نعمت پروردگار خویش [با مردم] سخن گوى».
