نیکی خداوند در حق بندگان، همان بخشش گناهان است

حجت‌الاسلام و المسلمین حسن​رضا رضایی، مدیرگروه علوم قرآن و حدیث مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، گفت: نقل شده است که حضرت امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان ایشان این دعا را در ماه شعبان می‌خواندند. هر چند علمای ما این دعا را مرسله نقل کرده‌اند اما شهرت و مضمون و محتوای دعا نشان از آن دارد که از معصوم نقل شده است. علما تأکید فراوانی بر خواندن این مناجات کرده​اند. امام راحل شرح مناجات شعبانیه را برای مردم خواستار بودند و بر آن تأکید داشتند.

وی در خصوص عبارت «إِلَهِی قَدْ جُرْتُ عَلَى نَفْسِی فِی النَّظَرِ لَهَا فَلَهَا الْوَیْلُ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَهَا» گفت: این فراز بسیار جالب است. می‌فرماید: من در توجهم به نفسم بر خویش ستم کردم. ای وای بر نفس من اگر تو او را نیامرزی. این مضمون بسیار جالب است:

ز دست غیر ننالم چرا که همچون حباب
همیشه خانه خراب هوای خویشتنم

این بیت اشاره به هوای نفس خود می‌کند. این نفس بداندیش رام‌شدنی نیست. در این فراز به ظلم بر نفس اشاره شده است. معصوم ما فرمودند: هر دعا و حدیثی به دست شما رسید آن را با قرآن بسنجید، اگر مطابق با آیات قرآن بود، آن را بگیرید و اگر سازگاری نداشت آن را نپذیرید. در قرآن مقدس ما به موضوع ظلم بر نفس اشاره شده است: «وَمَن یَعْمَلْ سُوءًا أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ»(نساء، 110) و «وَمَن یَکْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا یَکْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ»(نساء، 111): کسی که گناهی را کسب می‌کند بر نفس خود ضرر زده است.

گناه کردن، ستم بر خود است

رضایی ادامه داد: از این رو سخن حضرت علی(ع) در مناجات شعبانیه که فرمود: «قَدْ جُرْتُ عَلَى نَفْسِی فِی النَّظَرِ لَهَا» اشاره به آیات قرآن دارد و این آیات را تبیین می‌کند. چنانکه در دعای کمیل نیز می‌فرمایند: «ظلمت نفسی». در روایات است که فردی به صحابه پیامبر نوشت به من پند و اندرز بده. صحابه نوشت: به کسی که بیش از همه دوست دوست می‌داری بدی نکن و در تبیین بیشتر این پند گفت: شما خود را از همه کس بیشتر دوست دارید پس در حق خود بدی(گناه) نکن. چون گناه کردن، ستم بر خود است.

این مدرس حوزه و دانشگاه افزود: در بیان علت ظلم به نفس در احادیث به چند مورد اشاره شده است؛ یکی از اسباب ظلم به نفس، غفلت است. دیگری جهالت است. این دو باعث می‌شوند انسان به دنبال هوای نفس خود باشد. ائمه(ع) در دعاهای خود به عبارت «ظلمت نفسی» بسیار اشاره کرده‌اند. حضرت فاطمه(س) در دعای خود می​فرمود: «واعوذبک من شر نفسی» من از شر نفس خود به تو پناه می‌برم. یا می​فرمودند: «اللهم عملت سؤ و ظلمت نفسی فاغفرلی انه لایغفر الذنوب الا انت».

مدیرگروه علوم قرآن و حدیث مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم در خصوص عبارت «فَلَهَا الْوَیْلُ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَهَا» گفت: در قرآن کلمه ویل 17 بار و برای کسانی که عیب‌جویی می‌کنند، کم‌فروشی می‌کنند، دروغ‌گو هستند، کافران، مشرکان و کسانی که کتمان حقیقت می‌کنند آمده است. لذا در توضیح این فراز مناجات می​توان گفت: این ظلم بر نفس می‌تواند عیب‌جویی باشد یا کم‌فروشی، دروغ‌گویی یا کتمان حقیقت و .. باشد.

وی ادامه داد: «إِلَهِی لَمْ یَزَلْ بِرُّکَ عَلَیَّ أَیَّامَ حَیَاتِی فَلا تَقْطَعْ بِرَّکَ عَنِّی فِی مَمَاتِی»: نیکی تو همواره در روزهای زندگی شامل حال من بود پس هنگام مرگ این خوبی را از من قطع نکن. کلمه «بِرّ» در قرآن زیاد آمده و به معنی وسعت در خیر و نیکی است. نیکی خداوند نسبت به ما به گفته راغب اصفهانی شامل ایمان به خدا، معاد، نبوت، کتاب(قرآن) و فرشتگان است. لطف خداوند نسبت به ما این است که به این 5 مقوله ایمان قلبی داشته باشیم. در ابعاد مختلف از لحاظ اقتصادی، اجتماعی، عبادی، اخلاقی و .. اگر لطف خدا نباشد نمی‌توانیم ثابت قدم بمانیم. به طور کلی بِرّ و احسان خدا در حق بنده‌ها را چنین می‌توان معنا کرد که گناهان ما را ببخشد و از خطاهای ما بگذرد.

رضایی خاطرنشان کرد: حضرت در مناجات می‌فرماید: احسان تو در دنیا شامل حال من شد و از لحاظ ایمانی، اقتصادی و اجتماعی غنی، قوی شدم و عزیز شدم، حال که چنین است پس از مرگ نیز این لطف و احسان را از من قطع نکن چرا که در آن جهان من به لطف و گذشت شما نیازمندم.

این مدرس حوزه در باره عبارت «إِلَهِی کَیْفَ آیَسُ مِنْ حُسْنِ نَظَرِکَ لِی بَعْدَ مَمَاتِی وَ أَنْتَ لَمْ تُوَلِّنِی [تُولِنِی‏] إِلا الْجَمِیلَ فِی حَیَاتِی» اظهار کرد: حضرت در این بخش می​فرماید: من هیچ وقت از حسن نظر شما ناامید نمی‌شوم؛ چراکه شما نسبت به من بدی نداری، همیشه نیکی داری پس از مرگ هم این حسن‌نظر را قطع نکن.