نا آگاهی از آیات قرآن نسبت به محیط زیست/ آموزش روستاییان خلائی که پر خواهد شد؟
گروه سلامت: تخریب محیط زیست و تأکید قرآن کریم و دستورات دینی مبنی بر حفاظت از آن، دو مسئله متناقض در کشور اسلامی ایران است. تناقضی برخواسته از عدم آموزش درست؛ اما مسئولانی که خود دلیل تخریب محیط زیست را نبود آموزش میدانند برای آموزش مردم چه کردهاند؟
هفته محیط زیست در حالی به روزهای پایانی خود نزدیک میشود که همچنان اخبار ناگواری از وضعیت محیط زیست ایران به گوش میرسد؛ خشک شدن تالابها، آلودگی منابع آبی، گسترش بیرویه زمینهای کشاورزی در کنار رودخانهها و دریاچههایی که نفسهای آخرشان را میکشند، حفر چاههای غیر مجاز و در آخرین موارد گسترش کانونهای گرد و غبار در خوزستان و آتش سوزی جنگلهای ایلام و مازنداران نیز به عنوان تیتر این روزهای مطبوعات و خبرگزاریها به چشم میخورد.
گرچه بخشی از این موارد از بیتدبیری برخی نهادها در انجام فعالیتهایی است که از آن به عنوان کارهای عمرانی نام برده میشود، اما بخش دیگری از آن ناشی از ناآگاهی و منفعت طلبی مردمانی است که برای لذتهایی گذرا به جنگ طبیعت برخواسته و آینده خود و نسل آینده را به خطر انداختهاند.
دغدغههای رهبر معظم انقلاب در رابطه با محیط زیست
این مسئله چنان به ابعاد وسیعی رسیده که رهبر معظم انقلاب نیز در دیدار خود با فعالان محیط زیست در 17 اسفندماه 92 نسبت به تخریب بیرویه طبیعت از سوی برخی نهادها و منفعتطلبان هشدار داد و بر آموزش مردم در زمینه پاسداری و حراست از محیط زیست به خصوص آماده سازی نسل آینده تأکید کرد.
ایشان در بخشی از سخنرانی خود در رابطه با اهمیت نقش مردم و آموزش به کودکان تأکید کردند: «از همه مهمتر، فرهنگسازی است؛ فرهنگسازی؛ مردم بدانند که اهمّیّت حفظ محیط زیست چقدر است. این را از دبستان باید شروع کنیم، در کتابهای درسی؛ باید بچههای ما اهمیت مرتع و جنگل و هوا و آب و خاک و دریا و مانند اینها را از کودکی بفهمند و روی آن حساس باشند. حفظ حریم محیط زیست باید جزئی از فرهنگ عمومی بشود.»
قرآن کریم به تخریبگران محیط زیست هشدار داده است
حفظ محیط زیست و میراث طبیعی بشر نه دغدغه امروز است و نه دغدغهای متعلق به فردا بلکه از آن تمام تاریخ بشریت از لحظه خلقت است، حفظ منابع آبی، خاکی و داشتن هوای پاک و عاری از آلودگی همواره مورد توجه ادیان و مکاتب مختلف بشری بوده است چنانکه قرآن کریم به عنوان مرجع اصلی مسلمانان در آیات متعدد نسبت به حفظ طبیعت و عدم تخریب و همچنین عدم اسراف زیاده روی آن تأکید دارد.
آیه 87 سوره مبارکه مائده میفرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تُحَرِّمُواْ طَیِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللّهُ لَکُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ: ای کسانیکه ایمان آورده اید چیزهاى پاکیزهاى را که خدا براى [استفاده] شما حلال کرده حرام مشمارید و از حد مگذرید که خدا از حدگذرندگان را دوست نمىدارد» در این آیه چنانکه مشاهده میشود قرآن برای کسانیکه نسبت به آفریدههای خداوندی که برای استفاده بشر خلق شدهاند بیمبالاتی نشان میدهند از واژه متعدی و تجاوزگر استفاده میکند و در پایان آیه اشاره میکند که این تجاوزگران از لطف خداوندی به دور خواهندماند.
همچنین آیه 31 سوره الاعراف میفرمایند: «یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وکُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ: اى فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازى برگیرید و بخورید و بیاشامید ولى زیادهروى مکنید که او اسرافکاران را دوست نمىدارد» در این مورد هم بر زیاده روی و اسراف هشدار میدهد همچنانکه در آیات دیگر بر عمران و آبادی زمین تأکید دارد.
از سوی دیگر بسیاری از آیات قرآن با نام یکی از مظاهر طبیعت نامگذاری شده است طبیعتی که قرآن ما را به تدبر در آن فراخوانده و میگوید هر کدام از آنها نشانه عظمت خدواندی است که آفریدگار آنها میباشد و مالک آن هم جز خود او نیست: « رَبُّنَا الَّذِی أَعطَی کُلَّ شَیءِ خَلقَهُ ثُمَّ هَدَی»؛ (طه، ۵۰).
علی رغم تأکید قرآن، همچنان محیط زیست تخریب میشود
با این وصف و علیرغم اینکه اکثریت مردم ایران را مسلمانان تشکیل میدهند همچنان تخریب محیط زیست و عناصر طبیعت از جانب آنان ادامه داشته و گویی یا از این آیات خبر ندارند و یا از آنها سرپیچی میکنند.
دریاچه ارومیه مثال زندهای از این عدم آگاهی است اگرچه وضعیت اسفناک این دریاچه بخشی ناشی از سوءمدیریت دولتهای گذشته بوده است؛ اما بخش دیگری از آن در پیگسترش زمینهای کشاورزی اطراف این دریاچه و برداشتهای غیر قانونی و غیر شرعی از آب رودخانههایی است که حیات این دریاچه منحصر به فرد را تأمین میکنند.
گسترش این زمینها از 350 هزار متربع به 750 هزار متر مربع و حفر 23 هزار حلقه چاهی که به باور دکتر کردوانی فعال بر جسته محیط زیست «عصاره خود را از دریاچه ارومیه گرفتهاند» تنها بخشی از دردی است که حکایت از منفعت طلبی و جهل مردمی که خود را مسلمان میدانند، آنها آیات قرآن را در این زمینه فراموش کردهاند و نسبت به عواقب دنیوی و اخروی که قرآن نسبت بدان هشدار داده است بیاعتنا هستند.
گوی سبقت روستاییان در تخریب ناآگاهانه محیط زیست!
مورد دیگر هم شکار بیرویه و یا شکار گونههای در حال انقراض در روستاهاست، اما گویی در تخریب محیط زیست مردم روستا گوی سبقت از شهریها را ربودهاند.
استفاده از کودهای شیمیایی غیر مجاز برای زمینهای کشاورزی و آلوده کردن خاک، خالی کردن فضولات حیوانی و انسانی در مسیر رودخانهها و آلوده کردن منابع آبی، قطع درختان برای تبدیل جنگل به زمین کشاورزی و چرای بیرویه دام در مراتع و آماده کردن خاک برای فرسایش از دیگر نمونههای تخریب ناآگانه محیط زیست است که اتفاقا در روستاها صورت میگیرد.
این ناآگاهی بیشتر به دلیل عدم آموزش است. آموزشی که میتواند روند زندگی با طبیعت را که پیش از این در روستا نمود بیشتری داشت برگرداند. در این راستا محمد درویش مدیر کل دفتر آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان محیط زیست به ایکنا گفت: لکنتهایی جدی در حوزه آموزش وجود دارد بسیاری از ملاحظات محیط زیستی را مردم ما نمیدانند، مثلا وقتی که روستاییان تلاش میکنند حضور پرندگان را در اطراف مزارع به این بهانه که دانههای خوراکی آنها را میخورند کم کنند اما نمیدانند این مسئله باعث میشود حشراتی مانند ملخها افزایش پیدا کرده و کل محصول را از بین ببرد، این نا آگاهی باعث میشود به خدماتی که اکو سیستم ارائه میدهد ضربه زده و سیلی این ضربه را همه ما به خصوص آنهایی که خود از این اکو سیستم بهره میبرند بخورند.
وی افزود: همه این مسائل نیاز به آموزشهای جذابی برای مردم دارد آموزشهایی که بر مبانی فرهنگ بومی و دینی زیست بومهای مختلف ایرانی بنا نهاده شده باشد، بسیاری از مردم ما نمیدانند که امنیت اکوسیستم بر کیفیت زندگی اثر میگذارد و باید این مسئله را برای آنها روشن کرد.
حداکثر استفاده بدون بازده کاری دلخواه کشاورز را مجبور به تخریب بیشتر محیط زیست میکند
در همین رابطه شهربانو امانی مشاور رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست و مدیر آموزشهای روستایی این سازمان را نیز جویا شدیم وی به ایکنا گفت: روستایی تنها منبعی که در اختیار دارد زمین است و امروزه همه میخواهند حداکثر استفاده را از آن ببرند. شاید به این تعبیر بر مبنای اصول دینی و قرآنی در حال آباد کردن زمین هستند اما با توجه به طبع زیاده خواهی بشر کشاورز ما بسیاری از منابع طبیعی را نابود کرده است.
وی ادامه میدهد: از سوی دیگر در بسیاری از روستاهای ما زمینهای کشاورزی به باغ تبدیل شدهاند؛ باغی که آب بیشتری مصرف میکند این در حالی است در کشور ما 90 درصد منابع آبی را کشاورزی مصرف میکند کشاورزی که راندمان آن 30 درصد است. کشاورز به دلیل بی برنامگی و عدم آموزش بیشترین زحمت را میکشد و کمترین بهره را میبرد و باید گفت که بیشترین تخریب را نیز انجام میدهد، این تخریب با توجه به این که کشاورز میخواهد بیشترین بهره و رفاه را از تنها داشته خود ببرد نهایتا بیشترین فشار را از گرده طبیعت میکشد.
امانی میافزاید: سازمان محیط زیست بر عکس جهاد کشاورزی در روستاها ارتباطی ندارد، این مسئله طبعاتی را به همراه و خسارتهای جبران ناپذیر به دلیل عدم آموزش به روستاییان نسبت به طبیعت در پی داشته است.
وی خاطر نشان میکند: جوامع روستایی با توجه به اینکه جوامع مذهبیتر و بیآلایشتری هستند نیاز دارند که بر اساس همین تفکرات مذهبی آموزههای محیط زیستی را یاد بگیرند و با توجه به بودن در طبیعت آنها را به کارگیرند.
با توجه به صحبتهای این دو مدیر ارشد سازمان محیط زیست که بیشترین ارتباط را با جوامع مردمی به خصوص روستاییان دارند میتوان گفت خلاءهای آموزشی به خصوص آموزش بر مبانی فرهنگ بومی - روستایی و تفکرات دینی از جمله عوامل نابودی محیط زیست در روستاهاست.
راهکارهای مسئولان محیط زیست/امیدواری به آموزشهای محیط زیستی بر مبنای دینی به روستاییان
با این وصف باید دید سازمان حفاظت از محیط زیست در رابطه با آموزش چه برنامههایی را دارد. در این خصوص معصومه ابتکار معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست به ایکنا گفت: سازمان حفاظت محیط زیست برای آموزش فرهنگ صحیح محیط زیست کارهای مختلفی را انجام داده است و دورههای آموزشی محیط زیستی گوناگونی را برای مردم با همکاری آموزش و پرورش و دانشگاههای مختلف در پیش گرفته است.
وی تأکید میکند: با توجه به دغدغههای مقام معظم رهبری و تأکیدات ریاست جمهوری مبنی براینکه تخریب محیط زیست گناه بزرگی است باید فرهنگ حفظ محیط زیست و منکر دانستند آن را در بین تمامی مردم از شهری گرفته تا روستایی جا بیندازیم بخشی از برنامههای آموزشی ما هم در همین راستا حرکت میکند.
ابتکار پیش از این در گفتوگوی دیگری که با ایکنا داشت عنوان کرد: استفاده از مبانی دینی و قرآنی در راستای حراست از محیط زیست را از جمله برنامههای پژوهشی و آموزشی سازمان حفاظت از محیط زیست است.
همچنین مهناز مظاهری معاون آموزش سازمان محیط زیست نیز در گفتوگو با ایکنا در همین خصوص عنوان کرد: در این راستا به خصوص آموزش روستاییان برنامههایی داریم که اتفاقا پایه آنها را مبانی مذهبی تشکیل میدهند.
درویش نیز با تأیید بر سخنان رئیس سازمان و معاون آموزش و پژوهش وی بر استفاده از ظرفیتهای دینی- قرآنی و بومی تأکید کرده به ایکنا گفت: ما برای اینکه بتوانیم آموزشهایمان را به سطح جوامع محلی و روستایی ببریم نیاز به این داریم که گروههای هدف و نمایندگانی از این گروهها را در قالب تشکلهای محلی و مردمی فعال کنیم تا این تشکلها بتوانند بر اساس فرهنگ محلی و مذهبی خود و با زبان همان مردم این آموزشها را پی ریزی و به آنها القا کنند.
وی ضمن حمایت از هرگونه آموزش محیط زیستی در کشور به خصوص روستاها و موفقیتهایی که در برخی مناطق روستایی در امر حفاظت از محیط زیست حاصل شده است، به برنامههای این سازمان در راستای بهره بردن از مبانی دینی برای آموزش اشاره کرد و گفت: در حال حاضر با همکاری ستاد ائمه جمعه و همچنین تعامل با حوزه علمیه قم قرار است که از طریق روحانیت که ارتباط تنگانگی با مردم دارند این دغدغهها را به میان مردم به خصوص روستاییان برده و از طریق آنان به آموزش فعالیتهای محیط زیستی بپردازیم.
بر مبنای این گفتهها و با توجه به سخنرانی اخیر رئیس جمهوری در جمع مدیران و کارکنان سازمان حفاظت از محیط زیست کشور که بر امر به معروف و نهی از منکر در حوزه محیط زیست تأکید، و حراست از محیط زیست را وظیفه ملی و شرعی تک تک مردم دانسته بود، باید تا حدی امیدوار شد که حداقل مسئولان کشور و به ویژه مدیران سازمان حفاظت از محیط زیست بر اثرگذاری مباحث دینی و قرآنی بر حراست از محیط زیست واقف هستند که این امر نوید این را میدهد که در برنامههای آموزشی محیط زیستی از مبانی دینی به ویژه در بین مذهبیترین اقشار ایرانی مانند روستاییان استفاده کنند.
