تأثیر تخریب محیط زیست بیش از هر چیز متوجه انسان است

لیلا کریمی، پژوهشگر محیط زیست در گفت و گو با خبرگزاری بین المللی قرآن (ایکنا) از اصفهان، اظهارکرد: با یک نگاه اجمالی به دیدگاه های ادیان مختلف در مورد طبیعت و رابطه انسان با محیط زیست می توان فهمید که تمامی ادیان الهی در ذات خود بر نظم طبیعت و لزوم هماهنگی انسان با آن تأکید کرده اند و انسان را به حفظ و پاسداشت این نظم طبیعی تشویق نموده اند.
وی با بیان اینکه ادیان ابراهیمی به خدای واحدی اعتقاد دارند که جهان را آفریده و بر طبق نظمی ناشی از اراده و حکمت خود بر آن سیطره دارد، اظهارکرد: نظم طبیعت نه فقط به دست خداوند و از طریق اراده او آفریده شده، بلکه جنس آن از جوهر الهی است و به عبارت دیگر طبیعت تجلی خداوند می باشد و جایگاه انسان در این طبیعت به عنوان مخلوق برتر و «احسن الخالقین» به عنوان نمایندگی از سوی خداوند تعریف می شود.
این پژوهشگر محیط زیست با بیان اینکه خداوند انسان را به عنوان جانشین و خلیفه خود بر روی زمین معرفی کرده که سایر مخلوقات و هر چه در جهان می باشد مسخر اوست، افزود: این نوع جهان بینی می تواند به رفتارهای محیط زیست گرایانه منجر شود، اما چیزی که در عمل می بینیم متفاوت می باشد، زیرا انسان ها برای قرن های متمادی است که به بهانه پیشرفت و توسعه در حال استخراج بی رویه منابع طبیعی و تخریب محیط زیست هستند.
کریمی بیان کرد: محققان غربی که به بررسی عوامل مؤثر بر رفتارهای زیست محیطی پرداخته اند،  همواره به مسئله دین هم توجه داشته اند و برخی از آن ها با دیدن وسعت تخریب محیط زیست در دوران مدرن و پس از انقلاب صنعتی به این نتیجه رسیده اند که مسیحیت، ضد محیط زیست است و پیروان خود را به سمت نابود سازی طبیعت سوق می دهد.
وی با بیان اینکه  برخی دیگر از محققان معتقدند که نه خود ادیان بلکه نحوه برداشت و تفسیر از آن ها می باشد که تعیین کننده رابطه انسان با طبیعت است، خاطرنشان کرد: به طور مثال دو برداشت متفاوت از این جمله انجیل وجود دارد که انسان را از سوی خداوند مسلط بر زمین می داند.
این پژوهشگر محیط زیست افزود: در یک برداشت «تسلط» به معنی حکمرانی انسان بر طبیعت تلقی می شود و بر اساس آن خداوند به انسان ها اجازه داده است هر طور که دلشان بخواهد با زمین و موجودات غیر انسانی اش رفتار کنند، ولی در برداشت دوم واژه «تسلط» معادل سرپرستی در نظر گرفته می شود، آن هم  به این معنی که انسان می تواند از جهان طبیعی بهره ببرد ولی با علم به این واقعیت که خداوند این جهان را آفریده و مسئولیت حفاظت از آن را به انسان ها سپرده است.
وی ادامه داد: برداشت و تفسیری که از معنی واژه هایی نظیر خلافت و تسلط در متون دینی صورت می گیرد می تواند بر جهان بینی افراد و نگرش دینی نسبت به محیط زیست تأثیر بگذارد.
کریمی با بیان اینکه محققانی که تأثیر ادیان مختلف بر محیط زیست گرایی را بررسی کرده اند به وجود تفاوت ظریفی میان آموزه های دین اسلام و سایر ادیان پی برده اند، گفت: محققی به نام «جاناتان بنتال» معتقد است که تفکر اسلامی معاصر در مورد محیط زیست گرایی، بر پایه ی دو موضوع بنا شده است.
وی ادامه داد: براساس نظر این محقق، در موضوع اول تأکید قرآن بر قوانین منطقی حاکم بر کیهان و نظم موجود در زندگی جانداران و توجه به رسالت انسان به عنوان خلیفه خدا بر روی زمین و در موضوع دوم ویژگی های جغرافیایی محل ظهور اسلام که موجب تأکید این دین بر حفاظت از منابع طبیعی از جمله آب، درختان میوه و چهار پایان شده است.
این جامعه شناس و پژوهشگر محیط زیست افزود:  آیت الله جوادی آملی نیز در کتاب « اسلام و محیط زیست » می نویسند که در دین حنیف الهی که در قالب شریعت های متنوع بر انبیای الهی تجلی یافت،‌ شناخت اصول زیست محیطی و تحصیل آن و پرهیز از تخریب آن و سعی برای سالم سازی آن از بارزترین حقوق انسانی و نیز از روشن ترین تکالیف بشری به شمار آمده است و به همین دلیل بسیاری از آیات قرآن به توصیف و تحسین طبیعت اختصاص دارد و امامان و پیشوایان اسلام  نیز همواره به لزوم حفظ و مراقبت از طبیعت، منابع و اجزای آن تأید کرده اند.
کریمی با بیان اینکه در دین اسلام نیز مانند سایر ادیان ابراهیمی، انسان به عنوان خلیفه و جانشین خداوند بر روی زمین قلمداد می شود، گفت: اما تفسیر موجود از این مسئله درباره محیط زیست به مفهوم سرپرستی نزدیک تر است تا تسلط؛ زیرا ذات اقدس خدا رابطه انسان را با جهان آفرینش، رابطه تسخیری می داند و نه قهر و قسر.
وی ادامه داد: خداوند انسان را آفرید و آنچه را که در آسمان ها و زمین است، مسخّر او قرار داد، اما واژه تسخیر در اینجا به معنای مالکیت نیست و به انسان ها اجازه نمی دهد که هر دخل و تصرفی را که می خواهند در طبیعت انجام دهند،  انسان امانت دار خداوند است و هرگز نمی تواند برای بهره مندی هرچه بیشتر خویش،‌ طبیعت را آلوده سازد و در محیط زیست هر گونه تصرف زیان آوری داشته باشد.
این جامعه شناس و پژوهشگر محیط زیست ادامه داد: خداوند انسان را آفرید و او را احسن الخالقین نامید، جهان را و آنچه در آن است خلق کرد و در خدمت انسان قرار داد،  اما همین خداوندی که انسان ها را از نعمت هایش برخوردار می سازد از آن ها می خواهد که بخورند و بیاشامند ولی اسراف نکنند و می گوید که اسراف کاران را دوست ندارد.
وی با بیان اینکه دین اسلام به شیوه های گوناگون، پیروان خود را به حفاظت از محیط زیست امر و از تخریب آن نهی کرده است، افزود: پیامبر اسلام(ص) نیز همواره بر حفظ طبیعت و منابع طبیعی و خوش رفتاری و مهربانی با حیوانات و گیاهان تأکید کرده اند، به گونه ای که در حدیث معروفی از پیامبر اکرم (ص) می شنویم که « آب را هدر ندهید، حتی اگر در کنار نهر روان باشید.»
کریمی در ادامه با بیان اینکه محیط زیست متعلق به همه ما انسان ها است و همان طور که همه ما از مواهب آن بهره مند می شویم همان قدر نیز از صدمات آن متأثر خواهیم شد، گفت: تخریب محیط زیست بیش از همه به خود انسان ها ضربه خواهد زد، در جامعه شناسی محیط زیست نیز به این اثرات برگشتی «اثرات بومرنگی» می گویند و منظور از آن نیز به این معنی است که انسان ها هر صدمه ای به طبیعت وارد کنند،  اثرات آن به گونه ای دوباره به خود انسان ها بر خواهد گشت.
وی بیان کرد: همه ما انسان ها از هر نژاد و ملیتی که باشیم، سفید پوست و رنگین پوست، فقیر و غنی، قدرتمند و ضعیف، یک زمین بیشتر نداریم و اگر روزی این زمین نابود شود، زندگی همه ما به خطر خواهد افتاد و بر همین اساس پس هر کدام از ما در حد توان و امکانات خودمان باید در راستای حفظ و نگهداری خانه مشترک مان بکوشیم.
کریمی با بیان اینکه دولتمردان و سیاست گزاران با توجه به قدرت و اختیاراتی که دارند بیش از افراد می توانند در این زمینه اقداماتی انجام دهند و مطمئنا دایره تأثیر گذاری اقدام های آن ها گسترده تر هم خواهد بود، ادامه داد: همه ساکنان کره خاکی هم می توانند با اقداماتی هر چند کوچک و به ظاهر بی اهمیت گامی در این راه بردارند، به گونه ای که کارهای ساده ای مانند صرفه جویی در مصرف روزانه آب و انرژی، بازیافت زباله ها، حفاظت از گیاهان، درختان و حمایت از حیوانات اگر توسط همه افراد جامعه انجام  شود، می تواند تأثیرهای شگرفی بر جای بگذارد.
این پژوهشگر محیط زیست تصریح کرد: بحران محیط زیست نه فقط در ایران بلکه در تمام نقاط جهان، یک پدیده پیچیده و چند بعدی است که از عوامل مختلف تکنولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی تأثیر می پذیرد و به همین دلیل برای پیش گیری از این بحران و یا حل آن باید استراتژی هایی حساب شده و چند بعدی اتخاذ کرد.
وی ادامه داد: آنچه که از اهمیت عمده و اساسی برخوردار می باشد این است که نوعی تفکر در جامعه جا بیفتد مبنی بر اینکه محیط زیست ما آسیب پذیر است و ما نه تنها «نمی توانیم» و «حق نداریم» هر طور که بخواهیم با آن رفتار کنیم، بلکه باید آگاهانه برای حفظ و نگهداری آن تلاش کنیم.
کریمی خاطرنشان کرد: اگر این نوع احساس مسئولیت در قبال طبیعت و محیط زیست در میان مردم و در سطح جامعه رواج یابد، انسان ها در هر مقام و جایگاهی که باشند و در هر سطی از نظام قدرت که قرار داشته باشند در تصمیم گیری هایشان محیط زیست را در نظر می گیرند.
این پژوهشگر محیط زیست افزود: اگر این تفکر در جامعه جا بیفتد و همه مردم با تمام وجود این تهدید و لزوم مقابله با آن را احساس کنند، زندگی تک تک انسان ها و جوامع انسانی در مسیری قرار می گیرد که هماهنگ با طبیعت و در راستای حفظ محیط زیست باشد.