تجلی فضائل در سیمای حبیب خطه خط
گروه هنر: حجتالاسلام والمسلمین استاد حبیبالله فضائلی سمیرمی، خوشنویس شهیر جهان اسلام که به حق او را «حبیب خطه خط» لقب دادهاند از برجستهترین و تاثیرگذارترین هنرمندان معاصر ایران به خصوص در زمینه کتابت قرآن است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، دوره قاجار در سمیرم مقارن است با توسعه و پیشرفت محافل دینی و هنری و همچنین ترمیم خرابیهای بجامانده از حمله افغانها به این شهر. در این دوره به دلیل وجود شخصیتهای اندیشمند و هنرمند به ویژه در علوم اسلامی، هنرخوشنویسی و شعر، مراکز و محافل دینی و آموزشی نظیر مکتب خانهها نیز رونق خاصی به خود میگیرند.
یکی از نامآوران شهیر این دوران حکیم آیتالله جهانگیرخان قشقایی (1243-1328هجری قمری) است، که به حق رستاخیری جدید در مکتب فلسفی اصفهان به پاکرد و از پرتو وجود او این مکتب سامان یافت و باعث رونق علمی و عملی و پرورش شاگردانی در این مسیر گردید.(1)
این حکیم بزرگوار به سال 1243هجری قمری در روستای «کزن» سمیرم به دنیا آمد. در دوران جوانی علاقه خاصی به نواختن تار داشته است، اما درسن 40 سالگی و در زمانی که برای تعمیر تارش از سمیرم عازم اصفهان میشود بهیکباره مسیر زندگی وی برای همیشه تغییر میکند، به طوری که نوشتهاند او مجذوب و شیفته حال و هوای علمی و معنوی مدارس علمیه اصفهان میشود و بعد هم نواختن تار را رها میکند و از آن به بعد در مدرسه علمیه چهارباغ و یا به قولی مدرسه صدر میماند و در محضر عالمان و بزرگان آن زمان از جمله حکیم آقا محمدرضا قمشهای، آیتالله میرزا عبدالجواد خراسانی، ملااسماعیل اصفهانی دربکوشکی و آیتالله تویسرکانی به کسب علوم اسلامی نظیر حکمت، منطق، فقه و اصول مشغول میشود.
همزمان با دوره قاجار هنر خوشنویسی بیش از هر هنر دیگری در سمیرم مورد توجه مردمان این شهر قرار میگیرد به طوری که در این دوره بیش از 10 هنرمند خوشنویس در این شهر زندگی میکردهاند که همه از علما و روحانیون بزرگ سمیرم نیز بودهاند.شیخ حاجی ماندگاری، شیخ زرین ماندگاری، آخوندملامحمدتقی سمیرمی، آخوند ملامحمدخان، ملامحمدصادق سمیرمی، آخوند ملاحسین سمیرمی، عبدالرحیم سمیرمی، حجتالاسللام سید هدایتالله و سید علی امامی از جمله خوشنویسان ممتاز در این برهه از تاریخ سمیرم هستند.
اما متاسفانه به دلیل برخی محرومیتها، نبود امکانات کافی و مشکلاتی که درآن زمان سمیرم با آن مواجه بوده است و همچنین بعد مسافت طولانی سمیرم با شهرهای بزرگ نظیر شیراز و اصفهان، آثار قابل توجهی از این هنرمندان بزرگ منتشر نشده است.
آخوندملامحمدتقی از مجتهدان بزرگ سمیرم بوده است که به همراه بردارش آخوند ملامحمدخان سالها در محضر بزرگان حوزهعلمیه اصفهان تحصیل کرده بودند، اما پس از چند سال به سمیرم باز میگردند و هر دو بزرگوار علاوه بر کتابت قرآن به امور شرعیه، رفع اختلاف و دعاوی و صدور احکام مبادرت میورزند.
آخوند ملامحمدخان در دوران زندگی خود 40 قرآن به خط نسخ کتابت میکند.آخوند ملاحسین و آخوند ملامحمد صادق سمیرمی نیز از فرزندان آخوند ملامحمدتقی بودهاند که سالها در نزد پدر خود به تحصیل علوم حوزوی پرداختهاند اما برای ادامه تحصیل به اصفهان میروند و سالها نیز از محضر درس و حکمت حکیم جهانگیرخان قشقایی بهرهمند میشوند. (2)
شبستان مسجد جامع قلعه از آثار تاریخی بجامانده دوره قاجار است که به همت آخوند ملامحمد تقی سمیرمی و توسط معماری زبردست به نام عبدالوهاب قمشهای و کمکهای مالی حاج حسین بزرگ بنا میشود. این شبستان که به سبک مساجد اصفهان از جمله شیخ لطفالله ساخته شده جلوهای از هنر و معماری اسلامی در این شهر میباشد که به صورت چهار طاق وگنبدی شکل با خشت و آجرهای ضربی ساخته شده است.
از میان خوشنویسان سمیرمی در دوره قاجار، تنها عبدالرحیم سمیرمی است که در اصفهان ساکن میشود و بعد از مدتی نیز در سلک خوشنویسان دربار ناصرالدین شاه قاجار قرار میگیرد، این هنرمند خوشنویس تعلیم خط را از محمد باقر سمسوری و میرزا علی اکبر محلاتی فرا گرفته است؛ کتیبه آرامگاه میرزا یوسف مستوفی الممالک در ونک شمیران، کتیبه سابق سردر شمس العماره، مقداری گرده کتیبه و یک لوح که به قلم شش دانگ به زر، روی کاغذ مشکی نوشته شده و همه بی رقم است (که هم اکنون درکتابخانه ملی نگهداری میشود) همگی به خط خوش او میباشد، قطعهای نیز در مجموعه دکتر مهدی بیانی به قلم نستعلیق چهاردانگ و شکسته نستعلیق نیم دو دانگ خوش وجود دارد که به خط این خوشنویس برجسته است.(3)
دردوره معاصر نیز هنرمندان و عالمان بسیاری در دامن این شهر پرورش یافتهاند که هرکدام به نوبه خود خدمات قابل توجه و شایانی در زمینه فرهنگی، هنری و علمی از خود برجای گذاشتهاند. مرحوم حجتالاسلام استادحبیبالله فضائلی سمیرمی، خوشنویس شهیرجهان اسلام از هنرمندان نام آور دوره معاصر است که در سال 1301 شمسی در سمیرم و در خانوادهای روحانی و اهل هنر به دنیا آمد.
مرحوم فضائلی که از نوادگان مرحوم آخوند ملامحمد تقی سمیرمی بوده است، هنر خوشنویسی را ابتدا نزد پدر خود ملامحمد ابراهیم فرا میگیرد. وی در دوران کودکی و جوانی به تعزیهخوانی علاقه خاصی داشته، زیرا پدر وی نیز از بانیان برگزاری مراسم تعزیه در سمیرم بوده است.
وی در همان ایام کودکی به همراه پدر و جمعی از تعزیه خوانهای سمیرم به کربلا معلی سفر میکنند، ولی با این نیت که در مسیر و در روستاهای مختلف بین راه، مراسم تعزیه را تا رسیدن به کربلا برپا میدارند. مرحوم فضائلی در همان سالها نسخههای قدیمی تعزیه را به خط خوش بازنویسی میکند.
وی در سال 1325 به اصفهان سفر میکند و نزد هنرمندان صاحبنام اصفهان به کسب هنر خوشنویسی اهتمام میورزد. وی بعدها در حوزهعلمیه اصفهان نیز به تحصیل علوم حوزوی مشغول میشود و مضاف بر این، با تحصیل در دانشگاه اصفهان در رشته زبان و ادبیات فارسی نیز مدرک لیسانس دریافت میکند.
وی در سال 1348 انجمن خوشنویسان اصفهان را تاسیس میکند و تا سال 1376 نیز که در قید حیات بودهاند سرپرستی آن را به عهده داشتهاند.
استاد فضائلی در هنر خوشنویسی توانایی خاصی داشت و به خطوط مختلف خوشنویسی اشراف کامل داشت و هفت خط خوشنویسی که عبارتند از نستعلیق، شکسته نستعلیق، نسخ، ثلث، رقاع، دیوانی و رقعه را به زیبایی و ظرافت هرچه تمام مینوشت.
مرحوم فضائلی در کتیبه نگاری نیز تبحر و ذوق خاص داشتهاند و به همین دلیل اکنون کتیبههای سردر حرم امام علی النقی(ع) و امام رضا (ع) به خط خوش او به یادگار مانده است.
وی علاوه بر نگارش کتاب «تعلیم خط» که شامل آموزش انواع خطوط خوشنویسی است، در زمینه تحقیق و پژوهش مربوط به هنر خوشنویسی نیز اهتمام جدی داشته است، به طوری که کتاب «اطلس خط» وی نه تنها در ایران بلکه درکشورهای اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است. وی در این کتاب که برای تحقیق و انتشار آن بیش از 20 سال تلاش کرده، برای نخستین بار اقدام به تحقیق و پژوهش درباره تاریخ، تنوع خطوط و سبکهای خوشنویسی در جهان اسلام پرداخته اندکه این اثر ارزشمند، یکی از مهمترین خدمات این استاد بزرگ محسوب میشود.
کتابت قرآن:
یکی از مهمترین آرزوهای مرحوم فضائلی کتابت قرآن بوده است، زیرا وی در خانوادهای به دنیا آمده بود که اجداد وی همه از خوشنویسان برجستهای بودهاند که در زمینه کتابت قرآن تبحر داشتهاند.
مرحوم فضائلی نیز با همین انگیزه، کار کتابت قرآن را به خط نسخ و هر صحفه را با چهارده سطر به نیت چهارده معصوم آغاز میکند و آنها را پس از بازبینیهای مکرر با دیگر نسخههای قرآن منتشر میکند که اکنون این اثر ماندگار توسط انتشارات سروش منتشر میشود.
استاد فضائلی علاوه بر کتابت قرآن و گنجینه اسراسر «اثرطبع عمان سامانی» و نگارش کتابهای تعلیم خط و اطلس خط، تالیفاتی دیگر نیز در زمینه قرآن و معارف اسلامی از خود به یادگار گذاشتهاند که همه آنها را به خط زیبای خود نگاشته است.
یکی از آثار تالیفی مرحوم فضائلی کتاب «مرد آفرین روزگار» است که وی این کتاب را بعد از بازگشت از سفرسوریه(شام) درباره شخصیت و شرح حال زندگی حضرت زینب(س) به خط نستعیق به نگارش در میآورند و در این کتاب، اشعاری را نیز در رثای آن بانوی بزرگ اسلام سرودهاند.
اصحاب رس از دیدگر آثار تالیفی و تحقیقی استاد فضائلی است که وی این کتاب را با استناد به حدیثی از امام علی (ع) در مورد قومی به نام اصحاب رس مینویسند.کتاب آیه نور نیز که تفسیری از آیه 165 سوره نور است، دیگر اثر بجامانده از این روحانی و خوشنویس برجسته میباشد. گفته میشود که برخی از آثار وی با عنوانهای «دفترمطلب»، «شناخت قرآن در ظاهر آن» و «دیوان اشعار» تاکنون منتشر نشده است.
مرحوم فضائلی با ابتکارات و ابداعات نوین و منحصر به فردخود در خوشنویسی، تحولی شگرف در این هنر از خود به یادگار گذاشت. این هنرمند خوشنویس که در هفت خط خوشنویسی استاد بود و آنها را با ظرافت و زیبایی هرچه تمام مینوشت، شاگردان بسیاری زیادی را نیز در این هنر تربیت کرد که برخی از آن ها اکنون از استادان ممتاز و صاحب سبک هنر خوشنویسی در کشور هستند.
وی سرانجام در تاریخ 13 آبان1376 و بعد از تحمل یک دوره بیماری در اصفهان فوت کرد.
منابع و پانوشتها:
1- ریاحی ، محمد حسین، تجلی فضایل(یادنامه استاد حبیب الله فضائلی ) ، مرکز اصفهان شناسی وخانه ملل ، 1384، ص 39
2- همان، صص37-38
3- همان، ص 38 وهمچنین نگاه کنید: احوال وآثار خوشنویسان به کوشش مهدی بیانی ج1 وج 2 صص388-389
یادداشت: از بهنام افشار سمیرمی
یکی از نامآوران شهیر این دوران حکیم آیتالله جهانگیرخان قشقایی (1243-1328هجری قمری) است، که به حق رستاخیری جدید در مکتب فلسفی اصفهان به پاکرد و از پرتو وجود او این مکتب سامان یافت و باعث رونق علمی و عملی و پرورش شاگردانی در این مسیر گردید.(1)
این حکیم بزرگوار به سال 1243هجری قمری در روستای «کزن» سمیرم به دنیا آمد. در دوران جوانی علاقه خاصی به نواختن تار داشته است، اما درسن 40 سالگی و در زمانی که برای تعمیر تارش از سمیرم عازم اصفهان میشود بهیکباره مسیر زندگی وی برای همیشه تغییر میکند، به طوری که نوشتهاند او مجذوب و شیفته حال و هوای علمی و معنوی مدارس علمیه اصفهان میشود و بعد هم نواختن تار را رها میکند و از آن به بعد در مدرسه علمیه چهارباغ و یا به قولی مدرسه صدر میماند و در محضر عالمان و بزرگان آن زمان از جمله حکیم آقا محمدرضا قمشهای، آیتالله میرزا عبدالجواد خراسانی، ملااسماعیل اصفهانی دربکوشکی و آیتالله تویسرکانی به کسب علوم اسلامی نظیر حکمت، منطق، فقه و اصول مشغول میشود.
همزمان با دوره قاجار هنر خوشنویسی بیش از هر هنر دیگری در سمیرم مورد توجه مردمان این شهر قرار میگیرد به طوری که در این دوره بیش از 10 هنرمند خوشنویس در این شهر زندگی میکردهاند که همه از علما و روحانیون بزرگ سمیرم نیز بودهاند.شیخ حاجی ماندگاری، شیخ زرین ماندگاری، آخوندملامحمدتقی سمیرمی، آخوند ملامحمدخان، ملامحمدصادق سمیرمی، آخوند ملاحسین سمیرمی، عبدالرحیم سمیرمی، حجتالاسللام سید هدایتالله و سید علی امامی از جمله خوشنویسان ممتاز در این برهه از تاریخ سمیرم هستند.
اما متاسفانه به دلیل برخی محرومیتها، نبود امکانات کافی و مشکلاتی که درآن زمان سمیرم با آن مواجه بوده است و همچنین بعد مسافت طولانی سمیرم با شهرهای بزرگ نظیر شیراز و اصفهان، آثار قابل توجهی از این هنرمندان بزرگ منتشر نشده است.
آخوندملامحمدتقی از مجتهدان بزرگ سمیرم بوده است که به همراه بردارش آخوند ملامحمدخان سالها در محضر بزرگان حوزهعلمیه اصفهان تحصیل کرده بودند، اما پس از چند سال به سمیرم باز میگردند و هر دو بزرگوار علاوه بر کتابت قرآن به امور شرعیه، رفع اختلاف و دعاوی و صدور احکام مبادرت میورزند.
آخوند ملامحمدخان در دوران زندگی خود 40 قرآن به خط نسخ کتابت میکند.آخوند ملاحسین و آخوند ملامحمد صادق سمیرمی نیز از فرزندان آخوند ملامحمدتقی بودهاند که سالها در نزد پدر خود به تحصیل علوم حوزوی پرداختهاند اما برای ادامه تحصیل به اصفهان میروند و سالها نیز از محضر درس و حکمت حکیم جهانگیرخان قشقایی بهرهمند میشوند. (2)
شبستان مسجد جامع قلعه از آثار تاریخی بجامانده دوره قاجار است که به همت آخوند ملامحمد تقی سمیرمی و توسط معماری زبردست به نام عبدالوهاب قمشهای و کمکهای مالی حاج حسین بزرگ بنا میشود. این شبستان که به سبک مساجد اصفهان از جمله شیخ لطفالله ساخته شده جلوهای از هنر و معماری اسلامی در این شهر میباشد که به صورت چهار طاق وگنبدی شکل با خشت و آجرهای ضربی ساخته شده است.
از میان خوشنویسان سمیرمی در دوره قاجار، تنها عبدالرحیم سمیرمی است که در اصفهان ساکن میشود و بعد از مدتی نیز در سلک خوشنویسان دربار ناصرالدین شاه قاجار قرار میگیرد، این هنرمند خوشنویس تعلیم خط را از محمد باقر سمسوری و میرزا علی اکبر محلاتی فرا گرفته است؛ کتیبه آرامگاه میرزا یوسف مستوفی الممالک در ونک شمیران، کتیبه سابق سردر شمس العماره، مقداری گرده کتیبه و یک لوح که به قلم شش دانگ به زر، روی کاغذ مشکی نوشته شده و همه بی رقم است (که هم اکنون درکتابخانه ملی نگهداری میشود) همگی به خط خوش او میباشد، قطعهای نیز در مجموعه دکتر مهدی بیانی به قلم نستعلیق چهاردانگ و شکسته نستعلیق نیم دو دانگ خوش وجود دارد که به خط این خوشنویس برجسته است.(3)
دردوره معاصر نیز هنرمندان و عالمان بسیاری در دامن این شهر پرورش یافتهاند که هرکدام به نوبه خود خدمات قابل توجه و شایانی در زمینه فرهنگی، هنری و علمی از خود برجای گذاشتهاند. مرحوم حجتالاسلام استادحبیبالله فضائلی سمیرمی، خوشنویس شهیرجهان اسلام از هنرمندان نام آور دوره معاصر است که در سال 1301 شمسی در سمیرم و در خانوادهای روحانی و اهل هنر به دنیا آمد.
مرحوم فضائلی که از نوادگان مرحوم آخوند ملامحمد تقی سمیرمی بوده است، هنر خوشنویسی را ابتدا نزد پدر خود ملامحمد ابراهیم فرا میگیرد. وی در دوران کودکی و جوانی به تعزیهخوانی علاقه خاصی داشته، زیرا پدر وی نیز از بانیان برگزاری مراسم تعزیه در سمیرم بوده است.
وی در همان ایام کودکی به همراه پدر و جمعی از تعزیه خوانهای سمیرم به کربلا معلی سفر میکنند، ولی با این نیت که در مسیر و در روستاهای مختلف بین راه، مراسم تعزیه را تا رسیدن به کربلا برپا میدارند. مرحوم فضائلی در همان سالها نسخههای قدیمی تعزیه را به خط خوش بازنویسی میکند.
وی در سال 1325 به اصفهان سفر میکند و نزد هنرمندان صاحبنام اصفهان به کسب هنر خوشنویسی اهتمام میورزد. وی بعدها در حوزهعلمیه اصفهان نیز به تحصیل علوم حوزوی مشغول میشود و مضاف بر این، با تحصیل در دانشگاه اصفهان در رشته زبان و ادبیات فارسی نیز مدرک لیسانس دریافت میکند.
وی در سال 1348 انجمن خوشنویسان اصفهان را تاسیس میکند و تا سال 1376 نیز که در قید حیات بودهاند سرپرستی آن را به عهده داشتهاند.
استاد فضائلی در هنر خوشنویسی توانایی خاصی داشت و به خطوط مختلف خوشنویسی اشراف کامل داشت و هفت خط خوشنویسی که عبارتند از نستعلیق، شکسته نستعلیق، نسخ، ثلث، رقاع، دیوانی و رقعه را به زیبایی و ظرافت هرچه تمام مینوشت.
مرحوم فضائلی در کتیبه نگاری نیز تبحر و ذوق خاص داشتهاند و به همین دلیل اکنون کتیبههای سردر حرم امام علی النقی(ع) و امام رضا (ع) به خط خوش او به یادگار مانده است.
وی علاوه بر نگارش کتاب «تعلیم خط» که شامل آموزش انواع خطوط خوشنویسی است، در زمینه تحقیق و پژوهش مربوط به هنر خوشنویسی نیز اهتمام جدی داشته است، به طوری که کتاب «اطلس خط» وی نه تنها در ایران بلکه درکشورهای اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است. وی در این کتاب که برای تحقیق و انتشار آن بیش از 20 سال تلاش کرده، برای نخستین بار اقدام به تحقیق و پژوهش درباره تاریخ، تنوع خطوط و سبکهای خوشنویسی در جهان اسلام پرداخته اندکه این اثر ارزشمند، یکی از مهمترین خدمات این استاد بزرگ محسوب میشود.
کتابت قرآن:
یکی از مهمترین آرزوهای مرحوم فضائلی کتابت قرآن بوده است، زیرا وی در خانوادهای به دنیا آمده بود که اجداد وی همه از خوشنویسان برجستهای بودهاند که در زمینه کتابت قرآن تبحر داشتهاند.
مرحوم فضائلی نیز با همین انگیزه، کار کتابت قرآن را به خط نسخ و هر صحفه را با چهارده سطر به نیت چهارده معصوم آغاز میکند و آنها را پس از بازبینیهای مکرر با دیگر نسخههای قرآن منتشر میکند که اکنون این اثر ماندگار توسط انتشارات سروش منتشر میشود.
استاد فضائلی علاوه بر کتابت قرآن و گنجینه اسراسر «اثرطبع عمان سامانی» و نگارش کتابهای تعلیم خط و اطلس خط، تالیفاتی دیگر نیز در زمینه قرآن و معارف اسلامی از خود به یادگار گذاشتهاند که همه آنها را به خط زیبای خود نگاشته است.
یکی از آثار تالیفی مرحوم فضائلی کتاب «مرد آفرین روزگار» است که وی این کتاب را بعد از بازگشت از سفرسوریه(شام) درباره شخصیت و شرح حال زندگی حضرت زینب(س) به خط نستعیق به نگارش در میآورند و در این کتاب، اشعاری را نیز در رثای آن بانوی بزرگ اسلام سرودهاند.
اصحاب رس از دیدگر آثار تالیفی و تحقیقی استاد فضائلی است که وی این کتاب را با استناد به حدیثی از امام علی (ع) در مورد قومی به نام اصحاب رس مینویسند.کتاب آیه نور نیز که تفسیری از آیه 165 سوره نور است، دیگر اثر بجامانده از این روحانی و خوشنویس برجسته میباشد. گفته میشود که برخی از آثار وی با عنوانهای «دفترمطلب»، «شناخت قرآن در ظاهر آن» و «دیوان اشعار» تاکنون منتشر نشده است.
مرحوم فضائلی با ابتکارات و ابداعات نوین و منحصر به فردخود در خوشنویسی، تحولی شگرف در این هنر از خود به یادگار گذاشت. این هنرمند خوشنویس که در هفت خط خوشنویسی استاد بود و آنها را با ظرافت و زیبایی هرچه تمام مینوشت، شاگردان بسیاری زیادی را نیز در این هنر تربیت کرد که برخی از آن ها اکنون از استادان ممتاز و صاحب سبک هنر خوشنویسی در کشور هستند.
وی سرانجام در تاریخ 13 آبان1376 و بعد از تحمل یک دوره بیماری در اصفهان فوت کرد.
منابع و پانوشتها:
1- ریاحی ، محمد حسین، تجلی فضایل(یادنامه استاد حبیب الله فضائلی ) ، مرکز اصفهان شناسی وخانه ملل ، 1384، ص 39
2- همان، صص37-38
3- همان، ص 38 وهمچنین نگاه کنید: احوال وآثار خوشنویسان به کوشش مهدی بیانی ج1 وج 2 صص388-389
یادداشت: از بهنام افشار سمیرمی
