نشست علمی «جریانشناسی فمینیسم اسلامی» در مشهد برگزار شد
گروه اندیشه: نشست جریانشناسی فمینیسم اسلامی با موضوع فمینیسم در اسلام، زمان پیدایش آن، ارتباط آن با کشورهای غربی و اصلاحطلبی اجتماعی با هدف دستیابی به حقوق زنان و همچنین فمینیسم اسلامی و اصلاحطلبی دینی با هدف تغییر فهم دین و دستیابی به حقوق زنان توسط محمدصادق هدایتزاده، دانشجوی دکترای دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)
از خراسان رضوی، نشستی با موضوع فمینیسم اسلامی شب گذشته، 31 خردادماه در
غرفه دانشگاه فردوسی مشهد مستقر در نمایشگاه بینالمللی قرآن و عترت مشهد
برگزار شد.
در این نشست، محمدصادق هدایتزاده، دانشجوی دکترای دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد مطالبی با موضوع فمینیسم در اسلام، زمان پیدایش آن، ارتباط آن با کشورهای غربی و اصلاحطلبی اجتماعی با هدف دستیابی به حقوق زنان و همچنین فمینیسم اسلامی و اصلاحطلبی دینی با هدف تغییر فهم دین و دستیابی به حقوق زنان، فعالیتهای علمی و عملی این جنبش، اصول و مبانی این جنبش، افراد شاخص این موج و دیدگاههای آنان توسط را ارائه کرد.
در این نشست عنوان شد، فمینیستهای اسلامی به دلیل اعتقاد به تحریفشدن دین و مردسالارانهبودن آن، انحصار تبعیضآمیز فهم دین برای مردان و بیتوجهی به علاقههای زنان از وضعیت موجود رضایت ندارند و فهم دیگری از دین ارائه میکنند.
همچنین در رابطه با برخی از فعالیتهای عملی فمینیستهای اسلامی توضیحاتی ارائه شد که از آن جمله میتوان به قانون اصلاحشده مدون در مراکش، برپایی نماز جمعه به امامت زنان و ایجاد گروههای مانند SIS (Sisters in Islam) و Musawah اشاره کرد؛ چاپ کتب نیز از سایر فعالیتهای آنان به شمار میرود.
براساس توضیحات هدایتزاده، واکنشهای متفاوتی به برگزاری نماز جماعتها توسط زنان از جمله تکفیر، تهدید و حمایت از جانب گروههای مختلف صورت گرفته است.
دستاوردهای جنبش فمینیسم اسلامی
مبحث بعدی دستاوردهای جنبش فمینیسم بود؛ در این بخش عنوان شد که برابری حقوق زن و مرد در حقوق اساسی ترکیه در سال 2001، القای چندهمسری در قانون تونس، حذف لزوم اجازه ولی در ازدواج دختران در کشورهایی مانند پاکستان، بنگلادش و مراکش، تصویب قانون حقالزحمه در مقابل کارهای زنان در منزل در مالزی در سال 1984 و ... برخی از دستاوردهای هستند.
اصول و مبانی فمینیسم اسلامی
هدایتزاده در ادامه به تشریح اصول و مبانی جنبش فمینیسم اسلامی پرداخت؛ براساس توضیحات وی، بافتشناسی و توجه به context و اکتفانکردن به text در استنباط یکی از این اصول است؛ فمینیستهای اسلامی براین عقیدهاند که اکتفاکردن به متن در استنباط صحیح احکام کافی نیست و برداشتی که تنها متکی به متن باشد ناقص است؛ بنابراین باید به بافت کلام نیز توجه داشت.
تمایز میان احکام جهانشمول و محدود اسلام یکی دیگر از از اصول و مبانی فمینیسمهای اسلامی است؛ بر این اساس طبق نظر آنان به طور مثال در موضوع حجاب، در منابع اسلامی در حوزه حجاب یک اصل وجود دارد و آن عفاف است اما اینکه عفاف مختص جلباب باشد همانگونه که در آیه 59 سوره احزاب به آن اشاره شده است، مربوط به شرایط آن زمان است و اینکه مصداق عفاف در زمان حاضر چه باشد، به شرایط مربوط میشود.
براساس توضیحات هدایتزاده، کشف معانی اصیل، اصل تضاد اجزا و اصول(تضاد تفاوت قائلشدن بین زن و مرد و اصولی مانند توحید، عدل، خلافت، ولایت، شورا و ...)، پرهیز از عقیده مردسالارانه، پرهیز از روایات ساختگی و خرافات همچون آفریدهشدن حوا از دنده چپ آدم و آفریده شدن حوا برای آدم و همچنین آزادی عقل برخی دیگر از اصول و مبانی جنبش فمینیست اسلامی است.
دیدگاههای جنبش فمینیسم اسلامی
مبحث بعدی که در این نشست ارائه شد، دیدگاههای جنبش فمینیسم اسلامی بود؛ معناکردن واژه «قوامون» در آیه «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ ...، مردان، سرپرست و خدمتگزار زناناند»(نساء/34) به هادی معنوی، نانآوری، حفاظت و نگهبانی و حمایت کننده به جای معنای مسئول بودن مرد و بودن زن تحت فرمان او، توجه به ویژگیهای عصر نزول از جمله حضور مردان در مسائل اقتصادی و ... در معنای تفضیل آیه و ترجمه واژه «ضرب» در آیه «... وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ...، و (اما) آن دسته از زنان را كه از طغيان و مخالفتشان بيم داريد، پند و اندرز دهيد! و (اگر مؤثر واقع نشد،) در بستر از آنها دوری نماييد! و (اگر آن هم مؤثر نشد و هيچ راهی براي واداركردن آنها به انجام وظايفشان جز شدت عمل، براي وادار كردن آنها به انجام وظايفشان نبود،) آنها را ترک كنيد!» به آغاز سفر، ترک منزل و تأثیرگذاری براساس آیات قرآن برخی از دیدگاههای جنبش فمینیسم اسلامی است.
از برخی دیگر دیدگاههای جنبش فمینیست اسلامی میتوان به ترجمه متفاوت از معنای قانت در «... فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ ...، و زنان صالح آنها هستند كه متواضعاند، و در غياب (همسر خود) اسرار و حقوق او را، در مقابل حقوقی كه خدا براي آنان قرار داده، حفظ میكنند»(نساء/34) غیر از معنای اطاعت با استفاده از آیات قرآن و الگوی ارتباطی عبد و معبود و همچنین به انکار حوریان بهشتی اشاره کرد.
براین اساس، طبق توضیح فمینیستهای اسلامی، آیاتی که در رابطه با حوریان بهشتی سخن میگوید آیاتی مکی هستند و در آیات مدنی تنها به «ازواج مطهره» اشاره شده است؛ دلیلش نیز آن است که مردم در مکه به تازگی ایمان آورده بودند و ایمانشان متزلزل بود، به همین دلیل خداوند از این وعده، یعنی وعده حوریان بهشتی برای حفظ ایمان آنان استفاده کرده است.
ملکه سبا؛ الگوی حاکمیت زنان در اسلام بر اساس تفرکات فمینیستی
جنبش فمینیست اسلامی همچنین براساس ویژگیهای مثبتی که خداوند برای بلقیس از جمله آیه «إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ، من زنی را ديدم كه بر آنها حكومت میكند و همه چيز در اختيار داشت (مخصوصا) تخت عظيمي دارد.»(نمل/23) بیان کرده است و همچنین نبود آیاتی که دلالت بر انحصار حاکمیت برای مردان داشته باشد، ملکه سبا را الگوی حاکمیت زنان در اسلام عنوان میکنند.
هدایتزاده در بخش پایانی ارائه خود، برخی از متفکران جنبش فمینیسم اسلامی را معرفی کرد؛ آمنه ودود محسن، امام جمعه اولین نماز جمعه مختلط، نویسنده کتاب قرآن و زنان(ترجمه فارسی آن نیز موجود است) که در سال 1992 در مالزی به چاپ رسید و انتشارات آکسفورد پس از هشت سال در 1999 آن را تجدید چاپ کرد، آمنه مرنیسی، نویسنده کتاب ملکههای فراموششده در جهان اسلام و اسماء بارلاس، نویسنده کتاب زنان مؤمن در اسلام و کسی که بر مباحث سیاسی حوزه فمینیسم متمرکز بوده است از جمله متفکران جنبش هستند.
محمدصادق هدایتزاده، دانشجوی سال اول دکترا در دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری در دانشگاه فردوسی مشهد است که در حوزه فمینیسم کارهای تحقیقی و پژوهش فراوانی انجام داده است؛ پایاننامه کارشناسی ارشد وی با موضوع نقد و بررسی آرای نواندیشان مسلمان فمینیست نمونهای از کارهای پژوهشی وی به شمار میرود؛ موضوع مقاله دکترای وی نیز جریانشناسی فمینیسم اسلامی و نقد و بررسی آن است.
در این نشست، محمدصادق هدایتزاده، دانشجوی دکترای دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد مطالبی با موضوع فمینیسم در اسلام، زمان پیدایش آن، ارتباط آن با کشورهای غربی و اصلاحطلبی اجتماعی با هدف دستیابی به حقوق زنان و همچنین فمینیسم اسلامی و اصلاحطلبی دینی با هدف تغییر فهم دین و دستیابی به حقوق زنان، فعالیتهای علمی و عملی این جنبش، اصول و مبانی این جنبش، افراد شاخص این موج و دیدگاههای آنان توسط را ارائه کرد.
در این نشست عنوان شد، فمینیستهای اسلامی به دلیل اعتقاد به تحریفشدن دین و مردسالارانهبودن آن، انحصار تبعیضآمیز فهم دین برای مردان و بیتوجهی به علاقههای زنان از وضعیت موجود رضایت ندارند و فهم دیگری از دین ارائه میکنند.
همچنین در رابطه با برخی از فعالیتهای عملی فمینیستهای اسلامی توضیحاتی ارائه شد که از آن جمله میتوان به قانون اصلاحشده مدون در مراکش، برپایی نماز جمعه به امامت زنان و ایجاد گروههای مانند SIS (Sisters in Islam) و Musawah اشاره کرد؛ چاپ کتب نیز از سایر فعالیتهای آنان به شمار میرود.
براساس توضیحات هدایتزاده، واکنشهای متفاوتی به برگزاری نماز جماعتها توسط زنان از جمله تکفیر، تهدید و حمایت از جانب گروههای مختلف صورت گرفته است.
دستاوردهای جنبش فمینیسم اسلامی
مبحث بعدی دستاوردهای جنبش فمینیسم بود؛ در این بخش عنوان شد که برابری حقوق زن و مرد در حقوق اساسی ترکیه در سال 2001، القای چندهمسری در قانون تونس، حذف لزوم اجازه ولی در ازدواج دختران در کشورهایی مانند پاکستان، بنگلادش و مراکش، تصویب قانون حقالزحمه در مقابل کارهای زنان در منزل در مالزی در سال 1984 و ... برخی از دستاوردهای هستند.
اصول و مبانی فمینیسم اسلامی
هدایتزاده در ادامه به تشریح اصول و مبانی جنبش فمینیسم اسلامی پرداخت؛ براساس توضیحات وی، بافتشناسی و توجه به context و اکتفانکردن به text در استنباط یکی از این اصول است؛ فمینیستهای اسلامی براین عقیدهاند که اکتفاکردن به متن در استنباط صحیح احکام کافی نیست و برداشتی که تنها متکی به متن باشد ناقص است؛ بنابراین باید به بافت کلام نیز توجه داشت.
تمایز میان احکام جهانشمول و محدود اسلام یکی دیگر از از اصول و مبانی فمینیسمهای اسلامی است؛ بر این اساس طبق نظر آنان به طور مثال در موضوع حجاب، در منابع اسلامی در حوزه حجاب یک اصل وجود دارد و آن عفاف است اما اینکه عفاف مختص جلباب باشد همانگونه که در آیه 59 سوره احزاب به آن اشاره شده است، مربوط به شرایط آن زمان است و اینکه مصداق عفاف در زمان حاضر چه باشد، به شرایط مربوط میشود.
براساس توضیحات هدایتزاده، کشف معانی اصیل، اصل تضاد اجزا و اصول(تضاد تفاوت قائلشدن بین زن و مرد و اصولی مانند توحید، عدل، خلافت، ولایت، شورا و ...)، پرهیز از عقیده مردسالارانه، پرهیز از روایات ساختگی و خرافات همچون آفریدهشدن حوا از دنده چپ آدم و آفریده شدن حوا برای آدم و همچنین آزادی عقل برخی دیگر از اصول و مبانی جنبش فمینیست اسلامی است.
دیدگاههای جنبش فمینیسم اسلامی
مبحث بعدی که در این نشست ارائه شد، دیدگاههای جنبش فمینیسم اسلامی بود؛ معناکردن واژه «قوامون» در آیه «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ ...، مردان، سرپرست و خدمتگزار زناناند»(نساء/34) به هادی معنوی، نانآوری، حفاظت و نگهبانی و حمایت کننده به جای معنای مسئول بودن مرد و بودن زن تحت فرمان او، توجه به ویژگیهای عصر نزول از جمله حضور مردان در مسائل اقتصادی و ... در معنای تفضیل آیه و ترجمه واژه «ضرب» در آیه «... وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ...، و (اما) آن دسته از زنان را كه از طغيان و مخالفتشان بيم داريد، پند و اندرز دهيد! و (اگر مؤثر واقع نشد،) در بستر از آنها دوری نماييد! و (اگر آن هم مؤثر نشد و هيچ راهی براي واداركردن آنها به انجام وظايفشان جز شدت عمل، براي وادار كردن آنها به انجام وظايفشان نبود،) آنها را ترک كنيد!» به آغاز سفر، ترک منزل و تأثیرگذاری براساس آیات قرآن برخی از دیدگاههای جنبش فمینیسم اسلامی است.
از برخی دیگر دیدگاههای جنبش فمینیست اسلامی میتوان به ترجمه متفاوت از معنای قانت در «... فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ ...، و زنان صالح آنها هستند كه متواضعاند، و در غياب (همسر خود) اسرار و حقوق او را، در مقابل حقوقی كه خدا براي آنان قرار داده، حفظ میكنند»(نساء/34) غیر از معنای اطاعت با استفاده از آیات قرآن و الگوی ارتباطی عبد و معبود و همچنین به انکار حوریان بهشتی اشاره کرد.
براین اساس، طبق توضیح فمینیستهای اسلامی، آیاتی که در رابطه با حوریان بهشتی سخن میگوید آیاتی مکی هستند و در آیات مدنی تنها به «ازواج مطهره» اشاره شده است؛ دلیلش نیز آن است که مردم در مکه به تازگی ایمان آورده بودند و ایمانشان متزلزل بود، به همین دلیل خداوند از این وعده، یعنی وعده حوریان بهشتی برای حفظ ایمان آنان استفاده کرده است.
ملکه سبا؛ الگوی حاکمیت زنان در اسلام بر اساس تفرکات فمینیستی
جنبش فمینیست اسلامی همچنین براساس ویژگیهای مثبتی که خداوند برای بلقیس از جمله آیه «إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ، من زنی را ديدم كه بر آنها حكومت میكند و همه چيز در اختيار داشت (مخصوصا) تخت عظيمي دارد.»(نمل/23) بیان کرده است و همچنین نبود آیاتی که دلالت بر انحصار حاکمیت برای مردان داشته باشد، ملکه سبا را الگوی حاکمیت زنان در اسلام عنوان میکنند.
هدایتزاده در بخش پایانی ارائه خود، برخی از متفکران جنبش فمینیسم اسلامی را معرفی کرد؛ آمنه ودود محسن، امام جمعه اولین نماز جمعه مختلط، نویسنده کتاب قرآن و زنان(ترجمه فارسی آن نیز موجود است) که در سال 1992 در مالزی به چاپ رسید و انتشارات آکسفورد پس از هشت سال در 1999 آن را تجدید چاپ کرد، آمنه مرنیسی، نویسنده کتاب ملکههای فراموششده در جهان اسلام و اسماء بارلاس، نویسنده کتاب زنان مؤمن در اسلام و کسی که بر مباحث سیاسی حوزه فمینیسم متمرکز بوده است از جمله متفکران جنبش هستند.
محمدصادق هدایتزاده، دانشجوی سال اول دکترا در دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری در دانشگاه فردوسی مشهد است که در حوزه فمینیسم کارهای تحقیقی و پژوهش فراوانی انجام داده است؛ پایاننامه کارشناسی ارشد وی با موضوع نقد و بررسی آرای نواندیشان مسلمان فمینیست نمونهای از کارهای پژوهشی وی به شمار میرود؛ موضوع مقاله دکترای وی نیز جریانشناسی فمینیسم اسلامی و نقد و بررسی آن است.
