انتقام در هندسه فقه مقاومت؛ خونخواهی رهبران الهی در پرتو فقه اسلامی
حجتالاسلام والمسلمین علی رحمانی با تأکید بر اینکه تحقق خونخواهی رهبران شهید نباید صرفاً با عناوینی همچون محاربه و قصاص تحلیل شود، گفت: شرایط امروز جهان اسلام بیش از هر چیز با ادبیات جهاد، دفاع از امت اسلامی و مفهوم قرآنی «انتصار» قابل تبیین است و لازم است فقه انتقام بهعنوان یکی از عرصههای مغفول فقه اسلامی مورد بازخوانی و توسعه قرار گیرد.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حجتالاسلام والمسلمین علی رحمانی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، امروز 29 تیرماه، در همایش بینالمللی تحقق وعده انتقام با تسلیت شهادت رهبر انقلاب اسلامی و جمعی از فرماندهان، مسئولان و مردم بیگناه، با اشاره به اینکه امت اسلامی امروز در عین سوگواری، حماسهای بزرگ را نیز تجربه میکند، اظهار کرد: خداوند متعال نخستین منتقم خون مظلومان است و امید میرود جامعه اسلامی نیز در مسیر تحقق این وعده الهی، وظیفه خود را بهدرستی انجام دهد.
وی در ابتدای سخنان خود ضمن قدردانی از برگزارکنندگان همایش، اساتید و پژوهشگران حاضر، گفت: هدف از این سخنرانی، بررسی ظرفیتهای فقه اسلامی برای تبیین مسئله انتقام و خونخواهی است؛ موضوعی که در ماههای اخیر بهدنبال جنایات دشمنان علیه امت اسلامی، اهمیت دوچندانی یافته است.
رحمانی با بیان اینکه مباحث خود را در دو سطح ارائه میکند، افزود: در بخش نخست، به مهمترین عناوین فقهی که در ماههای اخیر برای تبیین مسئله خونخواهی مطرح شده است پرداخته میشود و در بخش دوم نیز برخی ظرفیتهای مغفول فقه اسلامی که کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند، بررسی خواهند شد.
محاربه؛ عنوانی که با جنگ میان دولتها تفاوت ماهوی دارد
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی نخستین عنوان مطرحشده در مباحث فقهی اخیر را محاربه دانست و با اشاره به مباحثی که پس از تهدید و سپس شهادت رهبر انقلاب اسلامی در محافل علمی و حوزوی مطرح شد، گفت: برخی فقها و مراجع، اقدامات دشمنان را از مصادیق محاربه دانستهاند، اما این دیدگاه نیازمند بررسی دقیق فقهی است.
وی با اشاره به اینکه درباره نسبت محاربه و افساد فیالارض دستکم پنج نظریه در میان فقها وجود دارد، بیان کرد: گروهی محاربه را مصداق افساد فیالارض میدانند، گروهی این دو را دو عنوان مستقل تلقی میکنند، برخی هر دو را در کنار یکدیگر سبب تحقق حکم میشمارند، عدهای محاربه را اعم از افساد میدانند و گروهی نیز افساد را اعم از محاربه معرفی کردهاند.
رحمانی با بیان اینکه نظریه مصداق بودن محاربه برای افساد فیالارض از ضعیفترین دیدگاههای موجود است، افزود: اشکالات متعددی بر این نظریه وارد شده است؛ از جمله اینکه اگر محاربه صرفاً یکی از مصادیق افساد باشد، ذکر مستقل آن در آیات و روایات وجهی نخواهد داشت و این خود محل اشکال است.
وی در ادامه با اشاره به تعریف مشهور فقها از محاربه اظهار کرد: فقهای متقدم عمدتاً با توجه به شرایط زمان خود، محاربه را ناظر به راهزنان، غارتگران و کسانی میدانستند که با ایجاد رعب و ناامنی امنیت عمومی را بر هم میزنند. در دورههای متأخر نیز گروههای تروریستی و تجزیهطلب که با سلاح دست به ایجاد ناامنی میزنند، در همین چارچوب مورد بررسی قرار گرفتهاند.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان ادامه داد: نباید این عنوان را به جنگ میان دولت اسلامی و دشمنان خارجی تعمیم داد؛ زیرا جنگ با دولتهای متخاصم و کفار حربی، از سنخ جهاد است نه محاربه.
رحمانی با طرح این پرسش که آیا در جنگهای صدر اسلام، مشرکان قریش که با پیامبر اکرم(ص) میجنگیدند محارب نامیده میشدند یا آنچه رخ میداد جنگدبود، تصریح کرد: روشن است که ادبیات قرآن و سیره نبوی، این مواجهه را ذیل احکام جهاد تحلیل میکند، نه محاربه. ازاینرو، تطبیق عنوان محاربه بر جنگ امروز جمهوری اسلامی با دشمنان خارجی، از استحکام فقهی لازم برخوردار نیست.
قصاص؛ راهکاری که با چالشهای جدی فقهی روبهرو است
وی در ادامه به دومین عنوان مطرحشده یعنی «قصاص» پرداخت و اظهار کرد: برخی از اساتید حوزه تلاش کردهاند خونخواهی رهبران شهید را بر مبنای قصاص تبیین کنند، اما این نظریه نیز با پرسشها و ابهامهای متعددی روبهرو است. در فقه موجود، حق قصاص برای ولیدم امری مسلم تلقی شده است.
وی افزود: پرسش اصلی اینجاست که آیا غیر از خانواده مقتول، امت اسلامی، حاکم اسلامی یا نظام اسلامی نیز میتوانند ولیدم محسوب شوند و حق مطالبه قصاص داشته باشند؟
رحمانی با بیان اینکه برای اثبات این مسئله، برخی به جایگاه امام جامعه و نقش او در حفظ نظام اسلامی استناد کردهاند، گفت: استدلال شده است که شهادت رهبر جامعه اسلامی موجب اخلال در نظام، امنیت، اقتصاد و سایر شئون جامعه میشود و از همین رو امت اسلامی نیز حق مطالبه قصاص پیدا میکند.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی این استدلال را قابل تأمل دانست و اظهار کرد: این تحلیل بر این پیشفرض استوار است که نظام اسلامی متکی به یک فرد است؛ در حالی که تجربه انقلاب اسلامی خلاف این مسئله را نشان داده است. امام خمینی(ره)، رهبر معظم انقلاب و سپس رهبر شهید همواره بر این نکته تأکید داشتند که انقلاب اسلامی قائم به شخص نیست، بلکه بر پایه یک نظام و ساختار استوار است.
وی افزود: اگرچه شهادت رهبر ضایعهای بزرگ برای امت اسلامی است، اما ساختار نظام اسلامی به گونهای طراحی شده که با فقدان یک فرد، دچار فروپاشی و اختلال اساسی نمیشود؛ بنابراین نمیتوان صرف ادعای اخلال در نظام را مبنای اثبات حق قصاص برای امت اسلامی قرار داد.
رحمانی همچنین استدلال تمدنی مطرحشده در این زمینه را نیز نیازمند تبیین بیشتر دانست و گفت: اگر مقصود از سنت الهی، انتقام تکوینی خداوند از ظالمان باشد، این مسئله ارتباط مستقیمی با احکام فقهی و حقوقی ندارد و اگر مقصود سنت تشریعی باشد، باید برای آن ادله فقهی روشن و مستقلی ارائه شود.
وی در ادامه با اشاره به موانع فقهی اجرای قصاص در موضوع مورد بحث تصریح کرد: قاتلان رهبر جامعه اسلامی، کفار حربی هستند و اساساً عنوان قصاص درباره آنان جریان ندارد؛ زیرا کافر حربی در فقه اسلامی مهدورالدم است و احکام قصاص درباره او موضوعیت پیدا نمیکند.
رحمانی افزود: افزون بر این، در قصاص باید قاتل مشخص باشد، در حالی که در جنگها پاسخ جمهوری اسلامی لزوماً متوجه شخص قاتل نیست، بلکه در قالب عملیات نظامی علیه مراکز و پایگاههای دشمن انجام میشود. بنابراین تطبیق قواعد قصاص بر چنین شرایطی با دشواریهای جدی روبهرو است و نمیتواند چارچوب مناسبی برای تبیین خونخواهی رهبران شهید باشد.
فقه جهاد؛ چارچوب صحیح تحقق خونخواهی در شرایط امروز
رحمانی در بخش دوم سخنان خود با بیان اینکه تحلیل فقهی شهادت رهبر جامعه اسلامی باید متناسب با ماهیت حادثه باشد، تصریح کرد: امروز جمهوری اسلامی با یک نزاع شخصی یا یک پرونده جنایی روبهرو نیست، بلکه با تجاوز یک رژیم متخاصم و کافر حربی مواجه است که به سرزمین اسلامی حمله کرده، رهبر جامعه اسلامی، فرماندهان نظامی، مسئولان و شمار زیادی از مردم بیگناه، از جمله زنان و کودکان را به شهادت رسانده است؛ ازاینرو، ادبیات حاکم بر این مسئله، ادبیات جهاد است نه قصاص.
وی با اشاره به آیات متعدد قرآن کریم در حوزه جهاد گفت: اگر مجموعه آیات مربوط به جهاد را در کنار یکدیگر قرار دهیم، روشن میشود که قرآن در برابر تجاوز دشمن، مسلمانان را به مقابله فراخوانده است. آیاتی همچون «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا»، جواز قتال را به سبب ظلم و تجاوز دشمن بیان میکند و چه ظلمی بالاتر از آنکه رهبر جامعه اسلامی، فرماندهان و مردم بیگناه هدف حمله قرار گیرند.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی افزود: همچنین آیاتی مانند «وَقَاتِلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ» و دیگر آیات مربوط به جهاد، بهروشنی نشان میدهد که مقابله با دشمن متجاوز در چارچوب جهاد تعریف میشود و این ادبیات، با شرایط امروز جهان اسلام سازگاری بیشتری دارد.
وی با انتقاد از کمتوجهی به مباحث نوپدید جهاد در فقه معاصر اظهار داشت: رهبر شهید انقلاب اسلامی در سالهای مختلف، دیدگاههای فراوانی درباره جهاد، بازدارندگی، مقابله با دشمن و دفاع از امت اسلامی بیان کردهاند که اگر این مباحث بهصورت روشمند گردآوری، دستهبندی و تحلیل شود، میتواند بخش مهمی از خلأهای موجود در فقه جهاد را برطرف کند.
رحمانی تأکید کرد: بسیاری از مباحثی که امروز با آن مواجه هستیم، در کتابهای سنتی فقه سابقه نداشته است؛ زیرا موضوعات و شرایط جدیدی پیش آمده که نیازمند اجتهاد و تولید ادبیات فقهی متناسب با نیازهای امروز است.
دفاع از رهبر جامعه اسلامی؛ از اوجب واجبات
وی در ادامه، «دفاع از نفس» را یکی دیگر از ظرفیتهای مهم فقه اسلامی دانست و اظهار کرد: برخی فقها دفاع از نفس را ذیل باب جهاد و برخی دیگر آن را عنوانی مستقل میدانند، اما در هر دو صورت، دفاع از جان مسلمانان و بهویژه رهبر جامعه اسلامی، جایگاه ویژهای در فقه دارد.
رحمانی با اشاره به تهدیدهای مستمر دشمن علیه رهبر جمهوری اسلامی گفت: پس از شهادت رهبر انقلاب، دشمنان بارها بهصراحت اعلام کردهاند که هدف بعدی آنان رهبر جدید جمهوری اسلامی است. بنابراین، دفاع از جان ولی امر مسلمین، یک تکلیف قطعی و از مهمترین واجبات به شمار میرود.
وی افزود: اگر دفاع از رهبر جامعه اسلامی واجب باشد، همه اقداماتی که در راستای جلوگیری از تکرار جنایت دشمن و ایجاد بازدارندگی انجام میشود نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. ازاینرو، انتقام از دشمن تنها ناظر به گذشته نیست، بلکه ناظر به آینده و جلوگیری از تکرار تجاوز نیز هست.
انتقام؛ حلقه مفقوده فقه معاصر
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی در بخش پایانی سخنان خود، عنوان «انتقام» را مهمترین ظرفیت مغفول فقه اسلامی دانست و اظهار کرد: متأسفانه این موضوع در آثار فقهی کمتر بهصورت مستقل بررسی شده و در منابع موجود، تنها بهصورت محدود و پراکنده به آن اشاره شده است.
وی با بیان اینکه یکی از معدود مواردی که فقهای بزرگ به این موضوع پرداختهاند، سخن امام خمینی(ره) در بحث مکاسب محرمه است، گفت: امام راحل در بحث تظلمخواهی و جواز غیبت از ظالم، به آیه «وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِکَ مَا عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ» استناد میکنند و واژه «انتصار» را به معنای انتقام میدانند.
رحمانی با اشاره به کاربردهای قرآنی این واژه افزود: در آیاتی مانند «وَلَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ» نیز روشن است که «انتصار» به معنای طلب یاری نیست، بلکه به معنای انتقام گرفتن است؛ زیرا نسبت دادن طلب یاری به خداوند معنا ندارد.
وی ادامه داد: بر این اساس، قرآن کریم اصل انتقام از ظلم را به رسمیت شناخته و آن را در چارچوب عدالت مورد تأیید قرار داده است. همچنین در آیه «وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ»، خداوند مؤمنان را کسانی معرفی میکند که در برابر ظلم، منفعل نیستند و از عزت و حقوق خود دفاع میکنند. این آیات نشان میدهد که اسلام جامعهای ذلیل، منفعل و تسلیمپذیر را نمیپسندد، بلکه جامعه ایمانی باید در برابر تجاوز، پاسخی متناسب و بازدارنده داشته باشد؛ پاسخی که ضمن تحقق عدالت، مانع تکرار جنایت دشمن نیز شود.
لزوم تولید ادبیات فقهی در حوزه انتقام و مقاومت
رحمانی در پایان با تأکید بر اینکه فقه اسلامی از ظرفیتهای فراوانی برای پاسخگویی به مسائل نوپدید برخوردار است، اظهار کرد: نباید خود را تنها به عناوینی مانند قصاص یا محاربه محدود کنیم؛ زیرا هر یک از این عناوین با اشکالات و محدودیتهایی همراه است و ممکن است زمینه طرح شبهات جدید را فراهم کند.
وی افزود: در مقابل، مباحثی همچون جهاد، دفاع از امت اسلامی، بازدارندگی، مقابله با کافر حربی و بهویژه مفهوم قرآنی «انتقام»، ظرفیتهای گستردهای برای تبیین وظایف امت اسلامی در برابر دشمنان دارد و لازم است این مباحث با اجتهادی روزآمد، بیش از گذشته مورد توجه حوزههای علمیه قرار گیرد.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی در پایان خاطرنشان کرد: تولید ادبیات فقهی، مقدمه شکلگیری مفاهیم جدید و تعمیق اندیشه اسلامی است و هرچه این مفاهیم دقیقتر تبیین شوند، زمینه گفتوگو، نظریهپردازی و پاسخگویی به مسائل پیچیده جهان اسلام نیز گستردهتر خواهد شد. وی ابراز امیدواری کرد که این همایش و نشستهای علمی مشابه، آغازگر فصل تازهای در پژوهشهای فقهی پیرامون مسئله انتقام، مقاومت و خونخواهی در اندیشه اسلامی باشد.
انتهای پیام
