فتوایی که جریانساز شد/ ضرورت برپایی چندین نشست علمی
گروه حوزههای علمیه: قرار گرفتن فتوایی از آیتالله العظمی مکارم شیرازی در روزهای بر فضای مجازی درباره جواز کشف حجاب در صورت تزاحم با علم آموزی آن هم در شرایطی خاص، باعث شد تا چند روزی فضای رسانهای به خصوص رسانههای دینی متاثر از این فتوا باشد و به بحث و مجادله علمی تبدیل شود.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)
فارغ از اینکه این فتوا با چه انگیزهای بعد از 15 سال در فضای مجازی
منتشر و عدهای بر آن متمرکز شدهاند که البته در جای خود شایسته نقد و
بررسی است، فتوای مذکور میتواند مقدمهای بر برپایی چندین نشست علمی با
حضور صاحبنظران و کارشناسان خبره حوزه باشد که البته به نظر میرسد وقتی
حوزه علمیه در اوج این فضا، اقدامی در این راستا نکرده و حتی برخی از
محققان عرصه فقه از اظهار نظر در این مسئله خودداری کردهاند برای آینده آن
نیز نمیتوان چندان دل خوش داشته باشیم.
از آنجا که فتوای مذکور براساس آنچه دفتر آیتالله العظمی مکارم اعلام کرده است مربوط به 15 سال قبل است و طبیعتا گذشت زمان آن هم در دنیای پرتحول امروز که راههای ارتباط جمعی مجازی و غیرمجازی دچار تحول شگرفی شده است میتواند در مصادیق این فتوا دخیل باشد و نباید این مسئله از نظر دور بماند ولی به هر حال از آنجا که عمدتا در فتاوا برای موضوعی کلی حکم صادر می شود میتواند در هر برههای مورد بررسی و کنکاش فقهی قرار گیرد به خصوص که دفتر این مرجع تقلید نیز در بیانیههایی رسمی به دفاع از این فتوا پرداخته است.
استفتاء و فتوا
وظیفه خواهران دانشجوى مسلمان ترکیه و دیگر کشورها نسبت به رعایت حجاب در دو فرض زیر چیست؟
۱- شرط گذراندن تمام ترمهاى دانشجویى در دانشگاه هاى تحت مدیریّت آنها، رعایت نکردن حجاب شرعى است.
۲- شرط اتمام چند ترم باقیمانده از رشته خاصّى در دانشگاه ترک حجاب است.
پاسخ :با توجه به اینکه اگر دختران مسلمان و متدیّن دروس عالى را نخوانند تنها افراد بى بند و بار و لامذهب پستهاى مهم را اشغال مىکنند، به افراد متدیّن اجازه داده مىشود که حجاب را در خصوص مواردى که ضرورت دارد رعایت نکنند، ولى در غیر آن موارد حتماً مراعات کنند.
همزمان با انتشار این فتوا در فضای مجازی برخی از استادان حوزه و فقها به نقد مطالب بیان شده در فتوا پرداختند که از جمله آنها آیتالله مدرسی یزدی بود. وی در نامهای در این خصوص واکنش نشان داد و آورد: در فتوای بعضی بزرگان و مراجع دین اشتباه بزرگی رخ داده به ایشان اعلام میکنم شاید رفع اشتباه شود: 1- به مقتضای آیه 59 سوره احزاب و 31 سوره نور و غیر ذلک حجاب واجب شرعی مؤکد است و ضروری دین اسلام است.
2- مگر درس خواندن دختران واجب است تا مزاحمت با این واجب بزرگ الهی کند- بلکه مستحب هم نیست مخصوصاً این دروس جدید؛ و مستحب درس دین و احکام قرآن است. بلکه اگر هم مستحب باشد از باب علم و صنعت با واجب بزرگ الهی تزاحم ندارد.
3- مجرد اینکه افراد بی بند و بار و لا مذهب پستهای مهم را اشغال میکنند- دختران مسلمان را بی بند و بار کنیم و حجاب را از سر آنها برداریم- که برگرداندن حجاب به آنها مشکل، بلکه محال است- و دخترهای دیگر مسلمانان به بهانه این فریب بخورند چون طبق شهوات نفسانیه است چون چنین و چنان میشود.
4- اما ضرورت که فرمودید استثنائی است کدام است- اگر مانند حفظ نفس محترمه قطعا واجب است و ضروری است اگر مراجعه به دکتر غیر هم جنس نکند خوف تلف نفس یا احتمال ضرر عضو باشد ضرورت مجوز است- یا مانند اکل میته در مخمصه که بدون خوردن آن میمیرد.
4- این درس را نخوانند خانهداری کنند، بروند مملکت دیگر، ممالک اسلامی که حجاب مراعات می شود (مگر مقام معظم رهبری نمیفرمایند دخترانتان را خارج نفرستید) مگر خداوند نفرمود «إِنَّ أَرْضي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ» عنکبوت 56 درس منحصر به دختران نداریم چون درس را پسران بخوانند و با مراعات حجاب اسلامی یا با کمک گرفتن خانمان علاج کنند.
5- بفرمائید ضرورت یعنی تهمت به اسلامگرائی (اخوان المسلمین) و مانند آن میزنند- هیچ علمی منحصر به یک مملکتی نیست این علوم و صنعت دنیا را فراگرفته اگر تمکن دارند به مملکتی که حجاب آزاد است بروند- و اگر تمکن نیست واجب است که ترک کنند و علوم قرآنی بخوانند- والحاصل به هیچ وجه مجوز ترک حجاب نیست چه رسد که به آن تعبیر الزام به ترک حجاب العیاذ بالله که مصداق حقیقی اشاعه فاحشه است که در قرآن میفرماید «إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشَة» نور 19 و در خاتمه ایشان را بر حذر میکنم از امثال این فتاوی که خانم را با آرایش جایز است در منظر عمومی بیرون آید که مخالف صریح قرآن کریم است «وَلا تَعاوَنوا عَلَى الإِثمِ وَالعُدوانِ» مائده2 چه به معنای اعانت باشد یا دو طرفی باشد این اعانت است بر نظر حرام اجنبی به آن زن آرایش کرده است. خداوند ما را از این لغزش ها حفظ کند.
فتوای مراجع
ایکنا از ابتدای طرح این بحث در فضای مجازی، با دفاتر مراجع معظم تقلید تماس گرفت که البته برخی از دفاتر حاضر نشدند وارد این مقوله شده و یا جوابی کتبی و یا اینترنتی ارایه دهند ولی برخی اعضای دفاتر پاسخ روشن و شفافی به این مقوله دادند از جمله یکی از اعضای استفتائات دفتر آیتالله العظمی وحید خراسانی گفت: قاعدهای در احکام شرعی مبنی بر «تزاحم اهم و مهم» وجود دارد که تخفیفاتی را در برخی موارد و احکام برای مکلف ایجاد میکند اما تعیین مصداق برای این مسئله بسیار دشوار است و عملا این قاعده در شرایط فعلی در مورد حجاب بانوان مسلمان مصداق نمی کند.
رهبر معظم انقلاب در استفتایی که از ایشان شده است فرمودند در هر صورت رعایت حجاب لازم است همچنین علامه فضل الله در این باره گفته است که استفاده از موي مصنوعى مىتواند راه حل شرعى مشكل زنان مسلمانی باشد كه نظامهاى رسمى يا شرايط غير رسمى مجبور به بي حجابى شان مىكنند. همچنین آیتالله العظمی صافی معتقد است که عدم رعایت حجاب جایز نیست. حجتالاسلام و المسلمین قاضوی، مسئول دفتر آیتالله العظمی علوی گرگانی نیز در گفتوگو با ایکنا گفت: آیتالله علوی گرگانی مسایلی که در چند روز اخیر در برخی پایگاههای اطلاعرسانی عنوان شده را قبول ندارند و نظرشان همان نظری است که از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی بیان شده است.
همچنین یکی از اعضای دفتر آیتالله العظمی نوری همدانی با بیان اینکه حجاب مسئلهای قرآنی و اسلامی است و هیچ فردی نمیتواند آن را نفی کند و نظر فرد خاصی در آن دخیل نیست گفت: مراجع معظم تنها بازگوکننده نظر دین راجع به احکام هستند و حکم حجاب نیز با صراحت در آیات قرآن بیان شده و در هیچ شرایطی نیز برداشته نمیشود.
پاسخهای جداگانه دفتر آیتالله مکارم به انتقادات
اما متعاقب این اظهارنظرها، دفتر آیت الله مکارم شیرازی در دو نوبت جداگانه و به قلم دو تن از اعضای دفتر به پاسخ به شبهات ایجادشده درباره فتوا پرداخت و ابتدا به پاسخ آیت الله مدرسی پرداخته و آورد: جنابعالی تنها در صورت خوف مرگ مجاز دانستهايد، اين چيزى است كه هيچ فقيهى به آن فتوا نمىدهد. قرآن مجيد در مورد روزه كه يكى از واجبات مهم اسلامى است مىگويد: بيماران روزه بر آنها واجب نيست ولابد به خاطر داريد كه فقهاى ما مىگويند اگر بيمارى شديدتر شود يا طولانىتر گردد هرچند خوف مرگ نباشد روزه ساقط مىشود. بنابراين ضرورت از نظر فقه اسلامى منحصر به مرگ نيست.
همچنین لازم است جمعى از اهل خُبره و كارشناسان بررسى كنند كه آيا در شرائط فعلى ما مىتوانيم تمام دختران و زنها را از تحصيل ممنوع كنيم و همه بيسواد بمانند، آيا مشكلى براى ازدواج آنها پيدا نمىشود؟ آيا بدبين به اسلام نخواهند شد كه مايه حقارت آنها در جامعه شده است؟ آيا ميدان را براى افراد بىبندوبار كه تحصيل كنند و استاد دانشگاه و طبيب در امور زنان و مقامات ديگر اجتماعى را بدست آورند آماده نمىكند؟ پس چه خوب است كه تشخيص اين موضوع را به اهل خُبره وا گذاريم كه جنابعالى سفارش كنيد جمعى از آگاهان به ضرورتهاى زمان و نيازها از اهل دين و ايمان تشكيل شوند و اين موضوع را بررسى كنند كه بيسوادى دختران در جامعه امروز مشكلى براى آنها و جامعه ايجاد مىكند يا نه؟ زيرا مىدانيم از نظر فقهى تشخيص موضوعات مهم بايد به وسيله اهل خُبره انجام شود.
همچنین در بیانیه مجدد دفتر تاکید شد که ایشان(آیت الله مکارم) در استدلال برای این فتوا، نوشتهاند با توجه به این که اگر دختران مسلمان دروس عالی را نخوانند، تنها افراد بی بند و بار و لا مذهب، پستهای مهم را اشغال میکنند و بافت جامعه عوض میشود، به این افراد اجازه داده میشود که حجاب را در خصوص مواردی که ضرورت دارد، به مقدار ضرورت رعایت نکنند. ایشان در ادامه تصریح کردند که در غیر این موارد حتما حجاب را رعایت کنند.
اصل اهم و مهم یک اصل عقلایی است و فهم اهم و مهم در مسائل دینی به عهده فقیه است از این رو تحصیل بانوان مسلمان، جهت تاثیرگذاری در جامعه و تغییرات در بنیادهای فکری نیروهای تاثیرگذار، اهمیت ویژهای پیدا میکند که میتواند مجوز چنین حکمی گردد و ای بسا در ادامه، همین زنان مسلمان بتوانند با نفوذ در مراکز تصمیمگیری، راه را برای تحصیلات عالیه نسلهای آینده بدون چنین شرطی هموار سازند.
نظرات کارشناسان فقهی و استادان حوزه
آیتالله ابوالقاسم علیدوست، رئیس انجمن فقه و حقوق حوزه و از استادان حوزه در گفتوگو با ایکنا گفت: اگر حجاب را واجب فرض کنیم در این صورت اگر رعایت آن در جایی منجر به حرج شود و فرد مورد اذیت غیر قابل تحمل قرار گیرد در این صورت نداشتن آن جایز است البته حرج واقعا باید حرج باشد و نمیتوان گفت مثلا من اگر حجابم را رعایت کنم مورد تمسخر قرار میگیرم؛ زیرا مسخره کردن از سوی دیگران حرج حساب نمیشود.
علیدوست تاکید کرد: مجتهد از طرفی وجوب حجاب را از کتاب و سنت دریافت کرده و از طرف دیگر به وجوب فراگیری یک علم و ضرورت آن برای جامعه نیز پی برده است؛ لذا در انتخاب یکی از این دو باید با عقل خود بیندیشد و اسنتباط کند که در چنین حالتی تحصیل علم واجبتر است تا رعایت حجاب و این عقل است که اهم و مهم میکند.
وی همچنین تاکید می کند که رسانه ها نباید به این مسایل دینی نگاه سیاسی کنند و بگذارند در فضایی معقول و علمی مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
عدم وجود مصداق برای فتوا
همچنین حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی قاسمی، مدیر گروه فقه پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) با رد وجود مصادیق این مسئله در شرایط کنونی گفت: اینکه به صورت کلی بگوییم بنا به ضرورت تحصیل، دختران و زنان مسلمان میتوانند در خارج از کشور حجاب خود را حذف نکنند به این راحتی چنین چیزی را نمیتوان از منابع استنباطی استخراج کرد.
وی معتقد است که در تزاحم میان علم و تحصیل آن با کشف حجاب، این سؤال جدی مطرح است که حجاب مسئلهای ضروری است ولی کسب علم مستحب است و در تعارض میان مستحب و واجب، واجب اولی است، ولی اگر فرض این باشد که هر دو واجب است تشخیص مصداق بسیار دشوار و سخت است.
مدیر گروه فقه پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) با اشاره به استناد برخی به فتوای آیتالله سیستانی درباره دست دادن زنان به مردان نامحرم در کشورهای دیگر از روی اضطرار، تصریح کرد: ایشان ضرر طاقتفرسا را در حکم خود بیان کرده و جواز را منوط به ضرری کردهاند که طاقتفرسا باشد؛ بنابراین اگر در حکم مورد بحث نیز ضرر به حدی برسد که طاقتفرسا باشد این سخن درست است.
وی تاکید کرد: البته ممکن است همین فتوای حجاب از آیتالله سیستانی پرسیده شود ولی ایشان همین پاسخی را که درباره مسئله دست دادن ارائه کردهاند، ندهند؛ زیرا دست دادن اصل حجاب را زیرسؤال نمیبرد و فرعی از حجاب محسوب میشود ولی برداشتن روسری و مکشوفه شدن اصل حجاب را زیر سؤال میبرد.
وی تاکید کرد: ضرر طاقتفرسا ضرری است که معمول انسانها آن را تحمل نمیکنند؛ بنابراین اگر مصداقی شخصی هم داشته باشد نمیتوان آن را به همه تعمیم و سرایت داد.
حکم کلی درست ولی مصداقی در دنیای امروز ندارد
حجتالاسلام والمسلمین محمدجواد ارسطا، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران از دیگر صاحبنظرانی است که به ایکنا گفت: در چنین فرضی که یک دختر مسلمان بخواهد تحصیل علم کند و ورود به دانشگاه نیز متوقف بر نداشتن حجاب است در اینجا باید تأمل کرد؛ اگر در جایی وضعیت به گونهای باشد که خودداری دختر مسلمان از ادامه تحصیل سبب شود افراد غیر مسلمان پستهای حساس و کلیدی را به دست آورند و بر مسلمین مسلط شوند اگر چنین فرضی اتفاق بیافتد دو امر رخ میدهد یکی حفظ حجاب به عنوان واجب و دیگری حفظ عزت مسلمین و جلوگیری از سلطه غیرمسلمین بر مسلمانان که در اینجا تزاحم میان دو امر واجب رخ داده است در این صورت باید به سراغ امر مهمتر که همان حفظ عزت مسلمین و عظمت آنان است برویم براین اساس اگر حفظ عزت اسلامی منحصر در کشف حجاب آن هم در شرایط خاص مثلا فقط در محیط دانشگاه باشد فرد میتواند امر مهمتر را بگیرد.
وی با بیان اینکه مسئله فوق با فرض بیان شده محتمل است، تاکید کرد: به عقیده بنده و بسیاری از صاحبنظران آنچه واقعیت دارد فرض فوق در زمان کنونی فرض بسیار بعیدی است که ادامه ندادن تحصیل دختر مسلمان در کشوری غیراسلامی یا وارد نشدن به دانشگاه منجر به سلطه غیرمسلمان حتی سلطه علمی شود یا منجر به محرومیت از پستهای حساس و کلیدی شود.
ارسطا تصریح کرد: مصداقا با شناختی که ما از دنیای امروز و حتی از دنیای غرب داریم تحقق این فرض امری بسیار بعید است؛ این درست است که جلوی تحصیل دختران مسلمان به بهانههای مختلف گرفته میشود ولی آیا صرف این جلوگیری باعث میشود که غیرمسلمین پستهای حساس و کلیدی را به دست بگیرند و مسلمین در نقطه ضعف باشند؟ این چنین نیست؛ زیرا پسران مسلمان و مردان نیز فراوان هستند که میتوانند در همان رشتههای حساس و مورد نیاز تحصیل کرده و مشاغل را به دست آورند و مانع سلطه غیرمسلمین شوند.
مرجع حکم کلی میدهد
وی در عین حال تاکید کرد: این مطلب منافاتی با فتوای آیتالله العظمی مکارم ندارد؛ زیرا همه فقها وقتی پاسخ به سؤالی را میدهند بر فرض تحقق موضوع پاسخ میدهند و کاری به مصداق ندارند؛ یعنی اگر چنین چیزی اتفاق بیافتد و یا افتاده باشد میگویند حکمش این است که به نظر بنده و بسیاری از افراد دیگر در شرایط فعلی این امر تحقق نیافته است.
ارسطا افزود: بنده با آیتالله العظمی مکارم به صورت شفاهی صحبت کردم و ایشان نظرشان همین بود که اگر ضرورت محقق شود این حکم جاری است؛ یعنی ایشان حکم کلی را فرمودهاند و مصداق بحث جدایی است.
ماحصل کلام
در یک جمعبندی مختصر از آنچه بیان شد چند نکته به دست میآید نخست اینکه سیاسی کردن مسایل علمی و فتاوای مراجع تقلید جفا به این بزرگان است زیرا یک مرجع تقلید ولو اینکه در صدور حکمی دچار اشتباه هم شود باز طبق روایات ماجور است و نباید با سیاسی کردن این مسایل، جلوی ارایه و تبادل آزاد اندیشه میان صاحبنظران و تضارب آراء در فضای آرام علمی گرفته شود.
نکته دیکر اینکه کار مرجع تقلید صدور حکم و فتوا براساس منابع اجتهادی به صورت کلی است و وارد مصادیق نمیشود از این رو تشخیص مصادیق عمدتا بر عهده مرجع نیست از این رو نبود مصداق برای یک حکم در تنافی با حکم و فتوا نیست.
موضوع دیگر اینکه فتوای جواز مشروط کشف حجاب مربوط به 15 سال پیش است و شاید وقتی چنین استفتایی در آن زمان صورت گرفته تشخیص مرجع تقلید متناسب با مقتضیات آن دوره، منجر به حکم فوق شده است ولی اقتضائات و شرایط دوره کنونی کاملا متفاوت از 15 سال قبل به ویژه در زمینه توسعه وسایل ارتباط جمعی و گسترش دانشگاههای مجازی و ... است بنابراین نمی توان گذر زمان در این موضوع را نادیده گرفت اگرچه همان طور که بیان شد وظیفه مرجع، صدور حکمی کلی و نه بیان مصادیق است و ممکن است ولو در حد بسیار نادر در گوشهای از جهان و برای افراد یا فرد خاصی این مسئله رخ دهد.
از آنجا که فتوای مذکور براساس آنچه دفتر آیتالله العظمی مکارم اعلام کرده است مربوط به 15 سال قبل است و طبیعتا گذشت زمان آن هم در دنیای پرتحول امروز که راههای ارتباط جمعی مجازی و غیرمجازی دچار تحول شگرفی شده است میتواند در مصادیق این فتوا دخیل باشد و نباید این مسئله از نظر دور بماند ولی به هر حال از آنجا که عمدتا در فتاوا برای موضوعی کلی حکم صادر می شود میتواند در هر برههای مورد بررسی و کنکاش فقهی قرار گیرد به خصوص که دفتر این مرجع تقلید نیز در بیانیههایی رسمی به دفاع از این فتوا پرداخته است.
استفتاء و فتوا
وظیفه خواهران دانشجوى مسلمان ترکیه و دیگر کشورها نسبت به رعایت حجاب در دو فرض زیر چیست؟
۱- شرط گذراندن تمام ترمهاى دانشجویى در دانشگاه هاى تحت مدیریّت آنها، رعایت نکردن حجاب شرعى است.
۲- شرط اتمام چند ترم باقیمانده از رشته خاصّى در دانشگاه ترک حجاب است.
پاسخ :با توجه به اینکه اگر دختران مسلمان و متدیّن دروس عالى را نخوانند تنها افراد بى بند و بار و لامذهب پستهاى مهم را اشغال مىکنند، به افراد متدیّن اجازه داده مىشود که حجاب را در خصوص مواردى که ضرورت دارد رعایت نکنند، ولى در غیر آن موارد حتماً مراعات کنند.
همزمان با انتشار این فتوا در فضای مجازی برخی از استادان حوزه و فقها به نقد مطالب بیان شده در فتوا پرداختند که از جمله آنها آیتالله مدرسی یزدی بود. وی در نامهای در این خصوص واکنش نشان داد و آورد: در فتوای بعضی بزرگان و مراجع دین اشتباه بزرگی رخ داده به ایشان اعلام میکنم شاید رفع اشتباه شود: 1- به مقتضای آیه 59 سوره احزاب و 31 سوره نور و غیر ذلک حجاب واجب شرعی مؤکد است و ضروری دین اسلام است.
2- مگر درس خواندن دختران واجب است تا مزاحمت با این واجب بزرگ الهی کند- بلکه مستحب هم نیست مخصوصاً این دروس جدید؛ و مستحب درس دین و احکام قرآن است. بلکه اگر هم مستحب باشد از باب علم و صنعت با واجب بزرگ الهی تزاحم ندارد.
3- مجرد اینکه افراد بی بند و بار و لا مذهب پستهای مهم را اشغال میکنند- دختران مسلمان را بی بند و بار کنیم و حجاب را از سر آنها برداریم- که برگرداندن حجاب به آنها مشکل، بلکه محال است- و دخترهای دیگر مسلمانان به بهانه این فریب بخورند چون طبق شهوات نفسانیه است چون چنین و چنان میشود.
4- اما ضرورت که فرمودید استثنائی است کدام است- اگر مانند حفظ نفس محترمه قطعا واجب است و ضروری است اگر مراجعه به دکتر غیر هم جنس نکند خوف تلف نفس یا احتمال ضرر عضو باشد ضرورت مجوز است- یا مانند اکل میته در مخمصه که بدون خوردن آن میمیرد.
4- این درس را نخوانند خانهداری کنند، بروند مملکت دیگر، ممالک اسلامی که حجاب مراعات می شود (مگر مقام معظم رهبری نمیفرمایند دخترانتان را خارج نفرستید) مگر خداوند نفرمود «إِنَّ أَرْضي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ» عنکبوت 56 درس منحصر به دختران نداریم چون درس را پسران بخوانند و با مراعات حجاب اسلامی یا با کمک گرفتن خانمان علاج کنند.
5- بفرمائید ضرورت یعنی تهمت به اسلامگرائی (اخوان المسلمین) و مانند آن میزنند- هیچ علمی منحصر به یک مملکتی نیست این علوم و صنعت دنیا را فراگرفته اگر تمکن دارند به مملکتی که حجاب آزاد است بروند- و اگر تمکن نیست واجب است که ترک کنند و علوم قرآنی بخوانند- والحاصل به هیچ وجه مجوز ترک حجاب نیست چه رسد که به آن تعبیر الزام به ترک حجاب العیاذ بالله که مصداق حقیقی اشاعه فاحشه است که در قرآن میفرماید «إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشَة» نور 19 و در خاتمه ایشان را بر حذر میکنم از امثال این فتاوی که خانم را با آرایش جایز است در منظر عمومی بیرون آید که مخالف صریح قرآن کریم است «وَلا تَعاوَنوا عَلَى الإِثمِ وَالعُدوانِ» مائده2 چه به معنای اعانت باشد یا دو طرفی باشد این اعانت است بر نظر حرام اجنبی به آن زن آرایش کرده است. خداوند ما را از این لغزش ها حفظ کند.
فتوای مراجع
ایکنا از ابتدای طرح این بحث در فضای مجازی، با دفاتر مراجع معظم تقلید تماس گرفت که البته برخی از دفاتر حاضر نشدند وارد این مقوله شده و یا جوابی کتبی و یا اینترنتی ارایه دهند ولی برخی اعضای دفاتر پاسخ روشن و شفافی به این مقوله دادند از جمله یکی از اعضای استفتائات دفتر آیتالله العظمی وحید خراسانی گفت: قاعدهای در احکام شرعی مبنی بر «تزاحم اهم و مهم» وجود دارد که تخفیفاتی را در برخی موارد و احکام برای مکلف ایجاد میکند اما تعیین مصداق برای این مسئله بسیار دشوار است و عملا این قاعده در شرایط فعلی در مورد حجاب بانوان مسلمان مصداق نمی کند.
رهبر معظم انقلاب در استفتایی که از ایشان شده است فرمودند در هر صورت رعایت حجاب لازم است همچنین علامه فضل الله در این باره گفته است که استفاده از موي مصنوعى مىتواند راه حل شرعى مشكل زنان مسلمانی باشد كه نظامهاى رسمى يا شرايط غير رسمى مجبور به بي حجابى شان مىكنند. همچنین آیتالله العظمی صافی معتقد است که عدم رعایت حجاب جایز نیست. حجتالاسلام و المسلمین قاضوی، مسئول دفتر آیتالله العظمی علوی گرگانی نیز در گفتوگو با ایکنا گفت: آیتالله علوی گرگانی مسایلی که در چند روز اخیر در برخی پایگاههای اطلاعرسانی عنوان شده را قبول ندارند و نظرشان همان نظری است که از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی بیان شده است.
همچنین یکی از اعضای دفتر آیتالله العظمی نوری همدانی با بیان اینکه حجاب مسئلهای قرآنی و اسلامی است و هیچ فردی نمیتواند آن را نفی کند و نظر فرد خاصی در آن دخیل نیست گفت: مراجع معظم تنها بازگوکننده نظر دین راجع به احکام هستند و حکم حجاب نیز با صراحت در آیات قرآن بیان شده و در هیچ شرایطی نیز برداشته نمیشود.
پاسخهای جداگانه دفتر آیتالله مکارم به انتقادات
اما متعاقب این اظهارنظرها، دفتر آیت الله مکارم شیرازی در دو نوبت جداگانه و به قلم دو تن از اعضای دفتر به پاسخ به شبهات ایجادشده درباره فتوا پرداخت و ابتدا به پاسخ آیت الله مدرسی پرداخته و آورد: جنابعالی تنها در صورت خوف مرگ مجاز دانستهايد، اين چيزى است كه هيچ فقيهى به آن فتوا نمىدهد. قرآن مجيد در مورد روزه كه يكى از واجبات مهم اسلامى است مىگويد: بيماران روزه بر آنها واجب نيست ولابد به خاطر داريد كه فقهاى ما مىگويند اگر بيمارى شديدتر شود يا طولانىتر گردد هرچند خوف مرگ نباشد روزه ساقط مىشود. بنابراين ضرورت از نظر فقه اسلامى منحصر به مرگ نيست.
همچنین لازم است جمعى از اهل خُبره و كارشناسان بررسى كنند كه آيا در شرائط فعلى ما مىتوانيم تمام دختران و زنها را از تحصيل ممنوع كنيم و همه بيسواد بمانند، آيا مشكلى براى ازدواج آنها پيدا نمىشود؟ آيا بدبين به اسلام نخواهند شد كه مايه حقارت آنها در جامعه شده است؟ آيا ميدان را براى افراد بىبندوبار كه تحصيل كنند و استاد دانشگاه و طبيب در امور زنان و مقامات ديگر اجتماعى را بدست آورند آماده نمىكند؟ پس چه خوب است كه تشخيص اين موضوع را به اهل خُبره وا گذاريم كه جنابعالى سفارش كنيد جمعى از آگاهان به ضرورتهاى زمان و نيازها از اهل دين و ايمان تشكيل شوند و اين موضوع را بررسى كنند كه بيسوادى دختران در جامعه امروز مشكلى براى آنها و جامعه ايجاد مىكند يا نه؟ زيرا مىدانيم از نظر فقهى تشخيص موضوعات مهم بايد به وسيله اهل خُبره انجام شود.
همچنین در بیانیه مجدد دفتر تاکید شد که ایشان(آیت الله مکارم) در استدلال برای این فتوا، نوشتهاند با توجه به این که اگر دختران مسلمان دروس عالی را نخوانند، تنها افراد بی بند و بار و لا مذهب، پستهای مهم را اشغال میکنند و بافت جامعه عوض میشود، به این افراد اجازه داده میشود که حجاب را در خصوص مواردی که ضرورت دارد، به مقدار ضرورت رعایت نکنند. ایشان در ادامه تصریح کردند که در غیر این موارد حتما حجاب را رعایت کنند.
اصل اهم و مهم یک اصل عقلایی است و فهم اهم و مهم در مسائل دینی به عهده فقیه است از این رو تحصیل بانوان مسلمان، جهت تاثیرگذاری در جامعه و تغییرات در بنیادهای فکری نیروهای تاثیرگذار، اهمیت ویژهای پیدا میکند که میتواند مجوز چنین حکمی گردد و ای بسا در ادامه، همین زنان مسلمان بتوانند با نفوذ در مراکز تصمیمگیری، راه را برای تحصیلات عالیه نسلهای آینده بدون چنین شرطی هموار سازند.
نظرات کارشناسان فقهی و استادان حوزه
آیتالله ابوالقاسم علیدوست، رئیس انجمن فقه و حقوق حوزه و از استادان حوزه در گفتوگو با ایکنا گفت: اگر حجاب را واجب فرض کنیم در این صورت اگر رعایت آن در جایی منجر به حرج شود و فرد مورد اذیت غیر قابل تحمل قرار گیرد در این صورت نداشتن آن جایز است البته حرج واقعا باید حرج باشد و نمیتوان گفت مثلا من اگر حجابم را رعایت کنم مورد تمسخر قرار میگیرم؛ زیرا مسخره کردن از سوی دیگران حرج حساب نمیشود.
علیدوست تاکید کرد: مجتهد از طرفی وجوب حجاب را از کتاب و سنت دریافت کرده و از طرف دیگر به وجوب فراگیری یک علم و ضرورت آن برای جامعه نیز پی برده است؛ لذا در انتخاب یکی از این دو باید با عقل خود بیندیشد و اسنتباط کند که در چنین حالتی تحصیل علم واجبتر است تا رعایت حجاب و این عقل است که اهم و مهم میکند.
وی همچنین تاکید می کند که رسانه ها نباید به این مسایل دینی نگاه سیاسی کنند و بگذارند در فضایی معقول و علمی مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
عدم وجود مصداق برای فتوا
همچنین حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی قاسمی، مدیر گروه فقه پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) با رد وجود مصادیق این مسئله در شرایط کنونی گفت: اینکه به صورت کلی بگوییم بنا به ضرورت تحصیل، دختران و زنان مسلمان میتوانند در خارج از کشور حجاب خود را حذف نکنند به این راحتی چنین چیزی را نمیتوان از منابع استنباطی استخراج کرد.
وی معتقد است که در تزاحم میان علم و تحصیل آن با کشف حجاب، این سؤال جدی مطرح است که حجاب مسئلهای ضروری است ولی کسب علم مستحب است و در تعارض میان مستحب و واجب، واجب اولی است، ولی اگر فرض این باشد که هر دو واجب است تشخیص مصداق بسیار دشوار و سخت است.
مدیر گروه فقه پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) با اشاره به استناد برخی به فتوای آیتالله سیستانی درباره دست دادن زنان به مردان نامحرم در کشورهای دیگر از روی اضطرار، تصریح کرد: ایشان ضرر طاقتفرسا را در حکم خود بیان کرده و جواز را منوط به ضرری کردهاند که طاقتفرسا باشد؛ بنابراین اگر در حکم مورد بحث نیز ضرر به حدی برسد که طاقتفرسا باشد این سخن درست است.
وی تاکید کرد: البته ممکن است همین فتوای حجاب از آیتالله سیستانی پرسیده شود ولی ایشان همین پاسخی را که درباره مسئله دست دادن ارائه کردهاند، ندهند؛ زیرا دست دادن اصل حجاب را زیرسؤال نمیبرد و فرعی از حجاب محسوب میشود ولی برداشتن روسری و مکشوفه شدن اصل حجاب را زیر سؤال میبرد.
وی تاکید کرد: ضرر طاقتفرسا ضرری است که معمول انسانها آن را تحمل نمیکنند؛ بنابراین اگر مصداقی شخصی هم داشته باشد نمیتوان آن را به همه تعمیم و سرایت داد.
حکم کلی درست ولی مصداقی در دنیای امروز ندارد
حجتالاسلام والمسلمین محمدجواد ارسطا، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران از دیگر صاحبنظرانی است که به ایکنا گفت: در چنین فرضی که یک دختر مسلمان بخواهد تحصیل علم کند و ورود به دانشگاه نیز متوقف بر نداشتن حجاب است در اینجا باید تأمل کرد؛ اگر در جایی وضعیت به گونهای باشد که خودداری دختر مسلمان از ادامه تحصیل سبب شود افراد غیر مسلمان پستهای حساس و کلیدی را به دست آورند و بر مسلمین مسلط شوند اگر چنین فرضی اتفاق بیافتد دو امر رخ میدهد یکی حفظ حجاب به عنوان واجب و دیگری حفظ عزت مسلمین و جلوگیری از سلطه غیرمسلمین بر مسلمانان که در اینجا تزاحم میان دو امر واجب رخ داده است در این صورت باید به سراغ امر مهمتر که همان حفظ عزت مسلمین و عظمت آنان است برویم براین اساس اگر حفظ عزت اسلامی منحصر در کشف حجاب آن هم در شرایط خاص مثلا فقط در محیط دانشگاه باشد فرد میتواند امر مهمتر را بگیرد.
وی با بیان اینکه مسئله فوق با فرض بیان شده محتمل است، تاکید کرد: به عقیده بنده و بسیاری از صاحبنظران آنچه واقعیت دارد فرض فوق در زمان کنونی فرض بسیار بعیدی است که ادامه ندادن تحصیل دختر مسلمان در کشوری غیراسلامی یا وارد نشدن به دانشگاه منجر به سلطه غیرمسلمان حتی سلطه علمی شود یا منجر به محرومیت از پستهای حساس و کلیدی شود.
ارسطا تصریح کرد: مصداقا با شناختی که ما از دنیای امروز و حتی از دنیای غرب داریم تحقق این فرض امری بسیار بعید است؛ این درست است که جلوی تحصیل دختران مسلمان به بهانههای مختلف گرفته میشود ولی آیا صرف این جلوگیری باعث میشود که غیرمسلمین پستهای حساس و کلیدی را به دست بگیرند و مسلمین در نقطه ضعف باشند؟ این چنین نیست؛ زیرا پسران مسلمان و مردان نیز فراوان هستند که میتوانند در همان رشتههای حساس و مورد نیاز تحصیل کرده و مشاغل را به دست آورند و مانع سلطه غیرمسلمین شوند.
مرجع حکم کلی میدهد
وی در عین حال تاکید کرد: این مطلب منافاتی با فتوای آیتالله العظمی مکارم ندارد؛ زیرا همه فقها وقتی پاسخ به سؤالی را میدهند بر فرض تحقق موضوع پاسخ میدهند و کاری به مصداق ندارند؛ یعنی اگر چنین چیزی اتفاق بیافتد و یا افتاده باشد میگویند حکمش این است که به نظر بنده و بسیاری از افراد دیگر در شرایط فعلی این امر تحقق نیافته است.
ارسطا افزود: بنده با آیتالله العظمی مکارم به صورت شفاهی صحبت کردم و ایشان نظرشان همین بود که اگر ضرورت محقق شود این حکم جاری است؛ یعنی ایشان حکم کلی را فرمودهاند و مصداق بحث جدایی است.
ماحصل کلام
در یک جمعبندی مختصر از آنچه بیان شد چند نکته به دست میآید نخست اینکه سیاسی کردن مسایل علمی و فتاوای مراجع تقلید جفا به این بزرگان است زیرا یک مرجع تقلید ولو اینکه در صدور حکمی دچار اشتباه هم شود باز طبق روایات ماجور است و نباید با سیاسی کردن این مسایل، جلوی ارایه و تبادل آزاد اندیشه میان صاحبنظران و تضارب آراء در فضای آرام علمی گرفته شود.
نکته دیکر اینکه کار مرجع تقلید صدور حکم و فتوا براساس منابع اجتهادی به صورت کلی است و وارد مصادیق نمیشود از این رو تشخیص مصادیق عمدتا بر عهده مرجع نیست از این رو نبود مصداق برای یک حکم در تنافی با حکم و فتوا نیست.
موضوع دیگر اینکه فتوای جواز مشروط کشف حجاب مربوط به 15 سال پیش است و شاید وقتی چنین استفتایی در آن زمان صورت گرفته تشخیص مرجع تقلید متناسب با مقتضیات آن دوره، منجر به حکم فوق شده است ولی اقتضائات و شرایط دوره کنونی کاملا متفاوت از 15 سال قبل به ویژه در زمینه توسعه وسایل ارتباط جمعی و گسترش دانشگاههای مجازی و ... است بنابراین نمی توان گذر زمان در این موضوع را نادیده گرفت اگرچه همان طور که بیان شد وظیفه مرجع، صدور حکمی کلی و نه بیان مصادیق است و ممکن است ولو در حد بسیار نادر در گوشهای از جهان و برای افراد یا فرد خاصی این مسئله رخ دهد.
