تجملگرایی محصول دوران پست مدرنیسم است/ قرآن با زندگی تبخترگونه مخالف است
گروه اجتماعی: یک استاد جامعهشناسی گفت: بعد از صنعتی شدن در دنیای غرب و رسیدن به مرحله پست مدرنیست، مصرف کردن، دیگر برای آنها بهمنظور رفع نیازهای اولیه نیست و بلکه مصرف کردن به نوعی پرستیژ اجتماعی تبدیل شده و شأن و منزلتی را برای اعضای جامعه بهدنبال دارد.
مرتضی پدریان، جامعهشناس و استاد دانشگاه در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، اظهار کرد: از ویژگیهای مدرنیسم و پستمدرنیسم،پدیده جامعه مصرفی است که تنها مربوط به جامعه ما نمیشود. به عبارت دیگر زمانی که نهادهای تولید، شروع به تولید کرده و در تولیدات خود تنوع ایجاد میکنند، برای فروش کالاهای خود باید افکار عمومی را تهییج و برانگیخته کنند، پس بالا رفتن مصرف از ویژگیهای پست مدرنیسم است.
وی گفت: این مصرف دو حالت دارد؛ یا مصرف واقعی و یا مصرفی تجملگرایانه و براساس پرستیژ اجتماعی است، اما بعد از صنعتی شدن در دنیای غرب و رسیدن به مرحله پست مدرنیسم، مصرف کردن، دیگر برای آنها به منظور رفع نیازهای اولیه نیست و بلکه مصرف کردن به نوعی پرستیژ اجتماعی تبدیل شده و شان و منزلتی را برای اعضای جامعه بهدنبال دارد.
وی بر این اساس دلیل اول مصرف را شرکتهای تولیدیای معرفی کرد که بر اساس تبلیغات، جامعه را به سمت مصرف هدایت میکنند، ادامه داد: دلیل دوم مصرف برای رفع نیازهای اولیه و اجتماعی نیست، بلکه برای ایجاد نوعی تشخص و منزلت اجتماعی است. البته در کنار این پدیده، پدیده چشم و همچشمی نیز میتواند وجود داشته باشد.
پدریان در توضیح نقش چشم و همچشمی در بالا رفتن مصرف ادامه داد: کالاهای مصرفی نوعی مارک و نماد برای بیان طبقه و شان و منزلت اجتماعی است. بهطور مثال تصور کنید زمانی که فرد به رستورانی گرانقیمت رفته و یا از مارک ساعت یا لباسی گرانبها استفاده میکند، اینها برای رفع گرسنگی یا برای پوشش نیست، بلکه برای نشان دادن تعلق فرد به طبقه اجتماعیای خاص است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: پس بحث منزلت اجتماعی یکی از عوامل مهم پدیده مصرف در ایران است و به همین خاطر امروزه کتابهایی که در حوزه جامعهشناسی نوشته می شود، عمدتا در رابطه با حوزه مصرف تلقی میشوند.
وی با بیان اینکه تجملگرایی هم دارای کارکرد مثبت و هم دارای کارکرد منفی است، گفت:کارکرد مثبت آن این است که بخشها و واحدهای تولیدی بر اساس فروش تولیدات خود در چرخه اشتغالزایی و کار و چرخهی گردش مالی فعال میشوند و نوعی اشتغال زاییایجاد میشود.
وی ادامه داد:کارکرد منفی آن این است که چون این مصرف برای تشخص اجتماعی است، افرادی که توان تامین نیازها و منابع مالی برای آن خریدها را ندارند، دچار مسائل و مشکلاتی شده که این مشکلات هم میتواند خود را در حوزه مادی نشان دهد و هم در حوزه معنوی.
این جامعهشناس ادامه داد: در حوزه مادی فرد با قرض و وام گرفتن و مدیون کردن خودش به نظامهای پولی دچار مشکلاتی میشود که مسائلی را برای او ایجاد میکند. به لحاظ معنوی هم زمانی که فرد نتواند نیازهای خودش را برآورده کند، از نظر اجتماعی دچار سرخوردگی شده و این سرخوردگی میتواند او را به سمت شورشها و انحرافات اجتماعی و بیماریهای روحی روانی بکشاند.
پدریان ادامه داد: زمانی که فرد به اهداف و وسایل خود نمیرسد، دچار نوعی کجروی اجتماعی شده و در نهایت ممکن است دچار پدیدهای به نام احساس محرومیت گردد و این احساس محرومیت میتواند اعتراضات و شورشها و نهایتا انقلاب اجتماعی را بههمراه داشته باشد.
پدریان در پاسخ به این سوال که راهکارهای قرآن برای مقابله با تجملگرایی چیست،گفت:آیه« کُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ» را در قرآن میبینیم که به ما نشان میدهد که باید تمام توان خود را به کار گیریم تا در سبک زندگی خود الگوی مصرف درستی داشته باشیم؛ نه اسراف کنیم و نه کم استفاده کنیم. به عبارت دیگر مصرف تبخترگونه نداشته باشیم.
وی ادامه داد: یکی از ویژگیهای شیطان در قرآن «أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرينَ »است. استکبار،تبختر، خودبزرگبینی و فخرفروشی میتواند در حوزههای مصرفی خود را نشان دهد.یعنی اگر امروزه پستمدرنیست حوزه مصرف را به عنوان نوعی منزلت اجتماعی و فخرفروشی اجتماعی معرفی میکند، قرآن به ما میگوید که این رفتار، رفتاری شیطانی است.
وی افزود: اگر مصرف ما به گونهای باشد که به خوبی از امکانات و وسایلمان استفاده نکنیم و هرروز از نوعی پوشش و غذا استفاده کنیم، و دورریزهایی را در این پوشش یا غذایمان در حوزه اجتماعی داشته باشیم، این کاملا مغایر با آموزههای دینی ماست.
این جامعه شناس اضافه کرد: البته قرآن با مصرف کردن درست مخالفتی ندارد و خداوند انسان را به استفاده بهینه از نعمتهای الهی تشویق میکند و همواره بیان میدارد که تمام این هستی و نعمتها را برای تو آفریدم و تو باید از آن استفاده کنی؛ اما استفادهای درست. حال ما بهعنوان مسلمان باید درست مصرف کردن را بیاموزیم، نه مصرف نکردن یا مصرف بیرویهی همراه با تبختری که قرآن به شدت با آن مخالفت میکند.
وی با بیان اینکه یکی از انتقادات وارده بر صدا و سیما به نوعی ترویج تجملگرایی در جامعه است،گفت: بهطور کلی رسانهها در تمام دنیا تلاش دارند تا زندگیهای خاص را برای مردم معرفی کنند. من سالها پیش در سخنرانیهایم میگفتم که مثلا چند درصد خانههای مردم ما دارای مبلمان است و یا خانههای دوبلکس و آشپزخانههای شیک و مدرن دارند؟ خوب مسلما تعداد افرادی که زندگیهایی با ویژگیهای سریالهای تلویزیونی ما دارند، به این گستردگی نیست.
پدریان ادامه داد: بهتر است سریالهای تلویزیونی ما علاوه بر اینکه فرهنگ ایدهآلی را به جامعه معرفی می کنند، به زندگی و فرهنگ واقعی جامعه ما که شامل حدود 80 تا 85 درصد مردم میشود هم بپردازند و صرفا روی یک سبک زندگی ایدهآل متمرکز نباشند. به طور کلی سمت و سوی رسانههای جمعی در دنیا به سمت مصرف گرایی است و همواره فرهنگ ایدهآل را به آن جامعه القا میکند که رسانههای کشور ما هم از این قاعده مستثنی نیستند و زندگیهایی کاملا تجمل گرایانه و متفاوت با سبک زندگی مردم را به نمایش میگذارند.
