عقلانیت؛ سلاح مبارزه با غلو و افراط و تفریط/ غلو در دین باعث اختلاف می‌شود

مجید صادقی حسن‌آبادی، عضو هیئت علمی گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان در گفت‌و‌گو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از اصفهان اظهار کرد: غلو در لغت به معنای زیاده‌روی، از حد گذشتن و مبالغه است و معمولا اگر در رابطه با قدر و منزلت اشخاص و نیز محبت‌ورزی یا عداوت نسبت به آنها زیاده‌روی صورت گیرد، اصطلاحا به این کار غلو گفته می‌شود.

وی با بیان اینکه متأسفانه غلو یکی از آفت‌های دامنگیر جوامع دینی است، افزود: گهگاه در محبت‌ورزی یا کین‌ورزی نسبت به یکسری از افراد از حالت اعتدال خارج می‌شویم که از آن به غلو تعبیر می‌شود.

صادقی ادامه داد: گاهی افراد مؤمن و معتقد القاب و عناوینی را به علما و بزرگان دین نسبت می‌دهند که در عالم واقع وجود ندارد و مقام آنها را فراتر از آنچه که هست، بالا می‌برند. در قرآن آمده که حتی قبل از اسلام نیز غلو وجود داشته است، چنانکه یهود، عزیر و مسیحیان، حضرت عیسی را پسر خدا می‌دانستند؛ خداوند این کار را نکوهش کرده و می‌فرماید: «يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ......»، (نساء، 171).

وی بیان کرد: اگر در حوزه‌های دینی، نسبت‌های غیر واقعی به افراد بدهیم، این کار غلو محسوب می‌شود؛ مثل اینکه کسی برای پیامبر(ص) یا ائمه اطهار(ع) مقام الوهیت و خدایی قائل شود، یا اعتقاد داشته باشد که خداوند در بعضی از افراد حلول کرده است، یا کسانی از غیب آگاهی دارند و یا اینکه برخی از افراد آنقدر در مباحث معرفتی پیشرفت کرده‌اند که تکالیفی چون نماز و روزه از آنها ساقط شده است.

این استاد دانشگاه اضافه کرد: اگر به سیره ائمه معصومین(ع) مراجعه کنیم، می‌بینیم که آنها به شدت از این کار نهی کرده‌اند؛ چنانکه گروهی از شیعیان نزد امام سجاد(ع) آمده و تعبیراتی را در مورد ایشان به کار بردند که امام آن تعبیرات را نپذیرفته و فرمودند کسانی که در مورد ما چنین سخنانی را بر زبان می‌آورند، نه آنها از ما هستند و نه ما از آنهاییم. امام صادق(ع) نیز در پاسخ برخی از یاران خود که به ربوبیت ایشان معتقد بودند، فرمودند به خدا سوگند ما بنده خدا هستیم و خدایی داریم که اگر او را عبادت نکنیم، ما را عذاب خواهد کرد و خدا لعنت کند کسی را که ما را از بندگی خارج کند.

وی با اشاره به آثار و پیامدهای غلو در ذهنیت و اندیشه جامعه گفت: ریشه بسیاری از اختلافات در جوامع، غلو کردن است. گاهی افراد آنقدر مرید کسی شده و در مورد مقام و منزلت او سخن می‌گویند که گویی خدا به زمین آمده است؛ یا از طرف دیگر در برخی روایات جعلی آمده که امام زمان هنگام ظهور دستور می‌دهند که جنازه فلان شخص را از قبر خارج کرده و آتش بزنند. این مسائل جز اینکه خرافه‌گرایی و کینه و دشمنی را در جامعه رواج داده و اختلافات را افزایش دهد و به جهل و نادانی دامن بزند، نتیجه دیگری دربر نخواهد داشت و به مانعی برای دستیابی انسان به معرفت واقعی تبدیل می‌شود؛ چرا که حب و بغض‌های افراطی مانع از این می‌شود تا انسان واقعیت‌ها را ببیند و به معرفت دست یابد؛ چنانکه در روایت آمده است: «حب الشی ء یعمی و یصم».

صادقی با اشاره به عواملی که افراد را به سمت غلو کردن سوق می‌دهد، افزود: گاهی اوقات جهل و نادانی افراد باعث غلو می‌شود و اگر آگاهی آنها افزایش یابد، طبعا غلو نخواهند کرد. محبت‌ورزی و ارادت‌ورزی‌های افراطی نیز گهگاه غلو ایجاد می‌کند که باید تعدیل شود. تفاسیر غلط از متون دینی و سودجویی برخی از افراد برای جلب‌نظر مردم به سوی خود نیز می‌تواند به غلو منجر شود.

وی ادامه داد: برای مبارزه با غلو باید این عوامل را در نظر گرفت و متولیان امور دین به این مسائل دقت کنند؛ به عبارت دیگر تفاسیر صحیح از متون دینی ارائه داده و این نکته را به مردم گوشزد کنند که در برداشت‌های دینی خود، عقل را دخالت دهند. اگر عقل بر کشور وجود انسان حاکم شود و آدمی تمام اعتقادات، باورها و گرایش‌های خود را با چاشنی عقل بررسی کند، هیچ‌گاه دچار غلو و افراط و تفریط نخواهد شد.

استاد فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان اضافه کرد: راهکار بعدی، اعتدال است. اگر کسی عاقلانه دین خود را انتخاب کرده و عاقلانه زندگی کند، آن وقت است که اعتدال نیز خواهد آمد. اگر در محبت‌ورزی و دشمنی‌ها، اعتدال را رعایت کنیم، دچار مسائلی چون غلو نمی‌شویم.

وی بیان کرد: متأسفانه عده‌ای از این راه ارتزاق می‌کنند. بعضا در محافل عزاداری سالار شهیدان مشاهده می‌شود که افراد کارهای عجیب و غریب انجام داده و نسبت‌های غیر انسانی به خود می‌دهند. علمای دین باید مسیر صحیح را به مردم نشان دهند و مردم نیز خاضعانه آن را بپذیرند تا در دام چنین مسائلی گرفتار نشوند.