ایران در عصر دایرةالمعارفنویسی قرار دارد
گروه اندیشه: حدادعادل در همایش «کاربرد دایرةالمعارف در پژوهش، اهمیت و الزامات» گفت: در حدود 200 دایرةالمعارف در ایران امروز در حال تدوین است و میتوان گفت ایران در عصر دایرةالمعارفنویسی قرار دارد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا)، غلامعلی حدادعادل، رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی پیش از ظهر امروز ۲۸ آذر، در همایش «کاربرد دایرةالمعارف در پژوهش، اهمیت و الزامات» سخنرانی کرد. وی در آغاز سخنانش گفت: در باب دایرةالمعارف دوست عزیزمان آقای محققداماد اشارهای به سنت دایرةالمعارفنویسی در تاریخ اسلام کردند. اگر در قدیم کسی میخواست فیلسوف شود، باید همه علوم زمان را میدانست. دامنه علوم محدود بود و مبنای حکمت نیز داشتن یک جهانبینی جامع بود، از این رو طبیعیات، ریاضیات و الهیات باید مطالعه میشد.
وی افزود: فارابی موسیقی را هم جزو علوم میدانسته است. این سنت در آن زمان باعث میشد، کتب جامع باشند. ما دانشنامه علائی را کتابی جامع میدانیم که انواع علوم در آن است. این سنتی بوده است که در دنیای قدیم بوده و در جهان اسلام باعث ایجاد کتابهایی شده که شبیه دایرةالمعارفهای امروزی است.
حدادعادل تصریح کرد: نوع دیگر کتابهایی بودند که نکات بدیع را گردآوری و تدوین کرده و کشکولوار بودند و این هم سنتی بود. علت این سنت آن بود که این جور کتابها به درد اهل منبر و وعاظ میخورده است، تا از نکات ادبی، فقهی و ... برای سخنرانی عمومی استفاده کنند.
وی ادامه داد: ما یک دایرةالمعارف جدید هم داریم که بیشتر در اروپا پدید آمده است. به معنای جدید دایرةالمعارف از نتایج دوره تجدد و بعد از رنسانس است. رشدی در کمیت و کیفیت علوم در دوران جدید پیدا شد که به دنبال حل نیازهای جدید بود. دوران روشنگری و فلسفههای مختلف در دایرةالمعارف فرانسه گرد آمد که معرف نگرش بشر اروپایی جدید به جهان بود و دستاوردهای تازه را در خودش داشت.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی با بیان اینکه این عدهای که این دایرةالمعارف را نوشتند مانند اخوانالصفا به اصحاب دایرةالمعارف موسوم شدند، گفت: این اثر نمونه بارزی برای دایرةالمعارفهای امروز دنیا شد که برخلاف کتب جامع و کشکولوار قدیم، مقالهای و با ترتیب انتشار الفبائی است.
حدادعادل ادامه داد: دایرةالمعارف به معنای جدید از میوههای درخت تجدد غربی بود که در انگلستان، آلمان، روسیه و آمریکا تجدید شد و دایرةالمعارفهای جدیدی نوشته شد و از صد سال پیش به جهان اسلام رسید. اولین جایی که در جهان اسلام این کار صورت گرفت، بیروت بوده است. اهل علم و فضل در ایران هم دایرةالمعارفنویسی را آغاز کردند. در دوره قاجار تلاشی صورت گرفت و دایرةالمعارفی به سبک اروپایی نوشته شود که تحت عنوان نامه دانشوران چند جلد آن منتشر شد. یکی از مشخصات دایرةالمعارفهای ایرانی این است که کمتر به پایان رسیدهاند.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی ادامه داد: نامه دانشوران کار جدی در زمان خود بوده است. در دهه ۴۰ در ایران کار دایرةالمعارفی جدی و با انضباط علمی توسط مرحوم مصاحب صورت گرفت که نتیجهاش سه جلد دایرةالمعارف فارسی شد که این نمونه خوبی است. این کار نیز بر اساس دایرةالمعارف فشردهای در آمریکا بوده است.
وی افزود: کار دیگری هم قبل از انقلاب شروع شد دانشنامه ایران و اسلام بود. این کتاب ترجمه دایرةالمعارف اسلامیکا به اضافه چند مقاله بود که بعد از انقلاب متوقف شد. سال ۱۳۶۲ و در زمان ریاست جمهوری مقام معظم رهبری از دفتر ایشان به ما خبر دادند که دایرةالمعارفی میخواهد تدوین شود که بنده هم جزو هیئت امنای آن بودم. مقام معظم رهبری معتقد بودند این درست نیست، با شانی که ایران در تمدن اسلامی دارد، دانشمندان ما وقتی میخواهند به مرجعی علمی رجوع کنند باید به دایرةالمعارف لبنانی یا اروپایی رجوع کنند و این درست نیست.
حدادعادل تصریح کرد: ایشان پشتیبانی فعالیت دانشنامه را به عهده گرفتند و این کار هنوز هم ادامه داد. امروز موسسه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی با ۱۵۰ نفر عضو هیئت علمی مشغول به کار است. این مرکز تا کنون موفق شده است ۲۳ جلد دایرةالمعارف تحت عنوان دانشنامه جهان اسلام منتشر کرده است و امروز به حرف سین رسیدهایم. ما احتمال میدهیم این دانشنامه به حدود ۵۰ جلد برسد. روسای قبلی این دانشنامه آقایان مهدی محقق، نصراله پورجوادی و مصطفی میرسلیم بودند و از فروردین سال ۷۴ تا کنون بنده این مسئولیت را به عهده داشتهام و معاونت علمی این مرکز به عهده حجتالاسلام طارمی است، ایشان مهندس العلما هستند، چون مهندسی مکانیک دارند و پس از آن به حوزه رفتهاند و امروز تا کنون ۲۰ سال معاونت را به عهده داشتهاند و زحمات این دایرةالمعارف بر عهده ایشان بوده است.
وی ادامه داد: متخصصین ما در گروههای زبان و ادبیات، قرآن و علوم حدیث، فلسفه و منطق، عرفان، فقه و حقوق، کلام، فرق و ادیان، متمرکز شدهاند. ما گروههای تاریخ دوره اسلامی تا پایان خلافت عباسی دیگر، تاریخ ایران و سرزمینهای اسلامی و تاریخ علوم، جغرافیا، هنر و معماری و مطالعات اسلام معاصر را نیز داریم.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی افزود: توجه به زبان خارجی یکی از نشانههای تخصصی بودن کار در دانشنامه جهان اسلام است. در دانشنامه تلاش میشود که ویرایشهای استنادی و زبانی و ادبی، براین پروژه نظارت کند. طی سالهای اخیر ۲۵۰۰ نفر برای دانشنامه تالیف کردهاند و تلاش شده است آثار از یک انضباط نگارشی برخوردار باشند.
حدادعادل تصریح کرد: دایرةالمعارفنویسی جای رویکرد شخصی و فردی نیست. همکارانی که در آغاز کار به ما پیوستهاند در حال بازنشستهشدن هستند و نسلهای جدید باید بر سنت اولیه دانشنامه پیش برود.
وی ادامه داد: دستاوردها و تجارب دانشنامه مکتوب شده است. در این زمینه دو جلد کتاب در دو هزار صفحه تدوین شده است که منتشر خواهد شد و در این دو مجلد آنچه لازم بوده در خصوص دانشنامه و دانشنامهنگاری از تجارب جهانی و آنچه در دانشنامه جهان اسلام انجام شده است ارائه خواهد شد.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی افزود: دایرةالمعارفنویسی در ایران امروز فعالیت گسترده و حیرتانگیز است. برخی میگویند ایران در عصر دایرةالمعارف به سر میبرد. یکی از کتابشناسانی که در امر کتاب تخصص دارد، حدود ۷ سال پیش آمار داده بود که در ایران ۲۰۰ دایرةالمعارف در دست تدوین است. من این رقم را مبالغهآمیز نمیدانم. ما دو موسسه دانشنامه جهان اسلام و همچنین در دایرةالمعارف بزرگ جهان اسلام را شاهد هستیم. دانشنامه زبان و ادب اسلامی در ۶ جلد زیر نظر فرهنگستان فارسی منتشر شده است. این دانشنامه نیز بسیار مفید است و حدود ۲۳ سال روی آن کار شده است و من اسمش را گذاشتهام ادیب و من لایحضره الادیب. ما دانشنامه زبان و ادب فارسی در آسیای صغیر را به تازگی در فرهنگستان زبان فارسی شروع کردهایم.
حدادعادل افزود: اگر به قم بروید دانشنامه فقه، حدیث، علوم عقلی و حداقل ۱۰ دایرةالمعارف در دست تدوین را شاهد خواهید بود. ما در حال جمعآوری کتب مرجع هستیم و انواع دایرةالمعارفها، موسوعهها و اطلسها را به فروش گذاشتهایم و اگر بخواهید شاهد عصر دایرةالمعارف ایران باشید میتوانید تالار کتاب مرجع در فرهنگستان را ببینید.
وی ادامه داد: ما در حال تدوین فرهنگ جامع ۳۵ جلدی زبان فارسی جدیدی برای زبان فارسی هستیم. فعلا دو جلد از این فرهنگ منتشر شده است. برای اینکه پیشرفت و رشد کشور را ببینید میتوانید دانشنامه جهان اسلام را با دایرةالمعارف فارسی مصاحب در ۴۵ سال پیش مقایسه کنید و دایرةالمعارفهای امروز را نگاه کنید. امروز دانشنامه جهان اسلام یک مرجع قابل اعتماد است و مقاله دایرةالمعارف ما حرفهای جدی برای محققان دارد.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی ادامه داد: کتابهایی از دانشنامه جهان اسلام استخراج شده است و به این عنوان کتابخانه دانشنامه جهان اسلام تدوین کردهایم و پیشبینی ما این است که حدود ۵۰۰ کتاب از این اثر استخراج خواهد شد که میتواند کتابهایی درسی باشند. همچنین ۲۰ کتاب در حوزه معارف اسلامی استخراج و به زبان انگلیسی ترجمه شده است. ترجمه دانشنامه به زبان عربی آغاز شده و در حدود ۱۰ جلد آن منتشر شده است و ترجمه آن به زبان انگلیسی منوط به پایان کار دانشنامه به زبان فارسی است.
حدادعادل در پایان گفت: دانشنامه فعالیتهای گستردهای دارد. دانشنامه جهان اسلام حدود ۱۰ میلیارد بودجه مصوب دارد، در حالی که بودجه دریافتی فاصله زیادی با این بودجه دارد.
وی افزود: فارابی موسیقی را هم جزو علوم میدانسته است. این سنت در آن زمان باعث میشد، کتب جامع باشند. ما دانشنامه علائی را کتابی جامع میدانیم که انواع علوم در آن است. این سنتی بوده است که در دنیای قدیم بوده و در جهان اسلام باعث ایجاد کتابهایی شده که شبیه دایرةالمعارفهای امروزی است.
حدادعادل تصریح کرد: نوع دیگر کتابهایی بودند که نکات بدیع را گردآوری و تدوین کرده و کشکولوار بودند و این هم سنتی بود. علت این سنت آن بود که این جور کتابها به درد اهل منبر و وعاظ میخورده است، تا از نکات ادبی، فقهی و ... برای سخنرانی عمومی استفاده کنند.
وی ادامه داد: ما یک دایرةالمعارف جدید هم داریم که بیشتر در اروپا پدید آمده است. به معنای جدید دایرةالمعارف از نتایج دوره تجدد و بعد از رنسانس است. رشدی در کمیت و کیفیت علوم در دوران جدید پیدا شد که به دنبال حل نیازهای جدید بود. دوران روشنگری و فلسفههای مختلف در دایرةالمعارف فرانسه گرد آمد که معرف نگرش بشر اروپایی جدید به جهان بود و دستاوردهای تازه را در خودش داشت.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی با بیان اینکه این عدهای که این دایرةالمعارف را نوشتند مانند اخوانالصفا به اصحاب دایرةالمعارف موسوم شدند، گفت: این اثر نمونه بارزی برای دایرةالمعارفهای امروز دنیا شد که برخلاف کتب جامع و کشکولوار قدیم، مقالهای و با ترتیب انتشار الفبائی است.
حدادعادل ادامه داد: دایرةالمعارف به معنای جدید از میوههای درخت تجدد غربی بود که در انگلستان، آلمان، روسیه و آمریکا تجدید شد و دایرةالمعارفهای جدیدی نوشته شد و از صد سال پیش به جهان اسلام رسید. اولین جایی که در جهان اسلام این کار صورت گرفت، بیروت بوده است. اهل علم و فضل در ایران هم دایرةالمعارفنویسی را آغاز کردند. در دوره قاجار تلاشی صورت گرفت و دایرةالمعارفی به سبک اروپایی نوشته شود که تحت عنوان نامه دانشوران چند جلد آن منتشر شد. یکی از مشخصات دایرةالمعارفهای ایرانی این است که کمتر به پایان رسیدهاند.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی ادامه داد: نامه دانشوران کار جدی در زمان خود بوده است. در دهه ۴۰ در ایران کار دایرةالمعارفی جدی و با انضباط علمی توسط مرحوم مصاحب صورت گرفت که نتیجهاش سه جلد دایرةالمعارف فارسی شد که این نمونه خوبی است. این کار نیز بر اساس دایرةالمعارف فشردهای در آمریکا بوده است.
وی افزود: کار دیگری هم قبل از انقلاب شروع شد دانشنامه ایران و اسلام بود. این کتاب ترجمه دایرةالمعارف اسلامیکا به اضافه چند مقاله بود که بعد از انقلاب متوقف شد. سال ۱۳۶۲ و در زمان ریاست جمهوری مقام معظم رهبری از دفتر ایشان به ما خبر دادند که دایرةالمعارفی میخواهد تدوین شود که بنده هم جزو هیئت امنای آن بودم. مقام معظم رهبری معتقد بودند این درست نیست، با شانی که ایران در تمدن اسلامی دارد، دانشمندان ما وقتی میخواهند به مرجعی علمی رجوع کنند باید به دایرةالمعارف لبنانی یا اروپایی رجوع کنند و این درست نیست.
حدادعادل تصریح کرد: ایشان پشتیبانی فعالیت دانشنامه را به عهده گرفتند و این کار هنوز هم ادامه داد. امروز موسسه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی با ۱۵۰ نفر عضو هیئت علمی مشغول به کار است. این مرکز تا کنون موفق شده است ۲۳ جلد دایرةالمعارف تحت عنوان دانشنامه جهان اسلام منتشر کرده است و امروز به حرف سین رسیدهایم. ما احتمال میدهیم این دانشنامه به حدود ۵۰ جلد برسد. روسای قبلی این دانشنامه آقایان مهدی محقق، نصراله پورجوادی و مصطفی میرسلیم بودند و از فروردین سال ۷۴ تا کنون بنده این مسئولیت را به عهده داشتهام و معاونت علمی این مرکز به عهده حجتالاسلام طارمی است، ایشان مهندس العلما هستند، چون مهندسی مکانیک دارند و پس از آن به حوزه رفتهاند و امروز تا کنون ۲۰ سال معاونت را به عهده داشتهاند و زحمات این دایرةالمعارف بر عهده ایشان بوده است.
وی ادامه داد: متخصصین ما در گروههای زبان و ادبیات، قرآن و علوم حدیث، فلسفه و منطق، عرفان، فقه و حقوق، کلام، فرق و ادیان، متمرکز شدهاند. ما گروههای تاریخ دوره اسلامی تا پایان خلافت عباسی دیگر، تاریخ ایران و سرزمینهای اسلامی و تاریخ علوم، جغرافیا، هنر و معماری و مطالعات اسلام معاصر را نیز داریم.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی افزود: توجه به زبان خارجی یکی از نشانههای تخصصی بودن کار در دانشنامه جهان اسلام است. در دانشنامه تلاش میشود که ویرایشهای استنادی و زبانی و ادبی، براین پروژه نظارت کند. طی سالهای اخیر ۲۵۰۰ نفر برای دانشنامه تالیف کردهاند و تلاش شده است آثار از یک انضباط نگارشی برخوردار باشند.
حدادعادل تصریح کرد: دایرةالمعارفنویسی جای رویکرد شخصی و فردی نیست. همکارانی که در آغاز کار به ما پیوستهاند در حال بازنشستهشدن هستند و نسلهای جدید باید بر سنت اولیه دانشنامه پیش برود.
وی ادامه داد: دستاوردها و تجارب دانشنامه مکتوب شده است. در این زمینه دو جلد کتاب در دو هزار صفحه تدوین شده است که منتشر خواهد شد و در این دو مجلد آنچه لازم بوده در خصوص دانشنامه و دانشنامهنگاری از تجارب جهانی و آنچه در دانشنامه جهان اسلام انجام شده است ارائه خواهد شد.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی افزود: دایرةالمعارفنویسی در ایران امروز فعالیت گسترده و حیرتانگیز است. برخی میگویند ایران در عصر دایرةالمعارف به سر میبرد. یکی از کتابشناسانی که در امر کتاب تخصص دارد، حدود ۷ سال پیش آمار داده بود که در ایران ۲۰۰ دایرةالمعارف در دست تدوین است. من این رقم را مبالغهآمیز نمیدانم. ما دو موسسه دانشنامه جهان اسلام و همچنین در دایرةالمعارف بزرگ جهان اسلام را شاهد هستیم. دانشنامه زبان و ادب اسلامی در ۶ جلد زیر نظر فرهنگستان فارسی منتشر شده است. این دانشنامه نیز بسیار مفید است و حدود ۲۳ سال روی آن کار شده است و من اسمش را گذاشتهام ادیب و من لایحضره الادیب. ما دانشنامه زبان و ادب فارسی در آسیای صغیر را به تازگی در فرهنگستان زبان فارسی شروع کردهایم.
حدادعادل افزود: اگر به قم بروید دانشنامه فقه، حدیث، علوم عقلی و حداقل ۱۰ دایرةالمعارف در دست تدوین را شاهد خواهید بود. ما در حال جمعآوری کتب مرجع هستیم و انواع دایرةالمعارفها، موسوعهها و اطلسها را به فروش گذاشتهایم و اگر بخواهید شاهد عصر دایرةالمعارف ایران باشید میتوانید تالار کتاب مرجع در فرهنگستان را ببینید.
وی ادامه داد: ما در حال تدوین فرهنگ جامع ۳۵ جلدی زبان فارسی جدیدی برای زبان فارسی هستیم. فعلا دو جلد از این فرهنگ منتشر شده است. برای اینکه پیشرفت و رشد کشور را ببینید میتوانید دانشنامه جهان اسلام را با دایرةالمعارف فارسی مصاحب در ۴۵ سال پیش مقایسه کنید و دایرةالمعارفهای امروز را نگاه کنید. امروز دانشنامه جهان اسلام یک مرجع قابل اعتماد است و مقاله دایرةالمعارف ما حرفهای جدی برای محققان دارد.
رییس بنیاد دایرةالمعارف اسلامی ادامه داد: کتابهایی از دانشنامه جهان اسلام استخراج شده است و به این عنوان کتابخانه دانشنامه جهان اسلام تدوین کردهایم و پیشبینی ما این است که حدود ۵۰۰ کتاب از این اثر استخراج خواهد شد که میتواند کتابهایی درسی باشند. همچنین ۲۰ کتاب در حوزه معارف اسلامی استخراج و به زبان انگلیسی ترجمه شده است. ترجمه دانشنامه به زبان عربی آغاز شده و در حدود ۱۰ جلد آن منتشر شده است و ترجمه آن به زبان انگلیسی منوط به پایان کار دانشنامه به زبان فارسی است.
حدادعادل در پایان گفت: دانشنامه فعالیتهای گستردهای دارد. دانشنامه جهان اسلام حدود ۱۰ میلیارد بودجه مصوب دارد، در حالی که بودجه دریافتی فاصله زیادی با این بودجه دارد.
