خردمندی، جمع میان منافع فردی و اجتماعی است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، امیر قمرانی، عضو هیئت‌علمی گروه روانشناسی دانشگاه اصفهان در مراسم گرامیداشت سالروز تأسیس نهضت سوادآموزی به فرمان امام خمینی(ره) که امروز 7 دی‌ماه در خانه معلم اصفهان برگزار شد، با بیان اینکه علم در اسلام جایگاه رفیعی دارد، اظهار کرد: در قرآن کریم بیش از 80 بار به علم و مشتقات آن توجه شده و پیامبر اکرم(ص) نیز در فرازهای بسیار زیبایی همچون «ز گهواره تا گور دانش بجوی»، ما را به علم‌آموزی تشویق کرده است.
وی با طرح این سؤال که آیا صرف با سواد شدن افراد کافی است و می‌تواند آنها را به اشخاصی مثبت برای خود و جامعه تبدیل کند؟ گفت: هرم اطلاعات با داده، اطلاعات و دانش شروع شده و در قله رفیع آن، خردمندی قرار دارد. برای رسیدن به خردمندی لازم است که بی‌سواد صاحب سواد و دانش شود. خردمندی قله کوه دانش و اطلاعات می‌باشد و برای دستیابی به آن، اطلاعات و دانش اجزایی لاینفک هستند.
قمرانی تصریح کرد: با بررسی و جمع‌بندی تعاریف مختلف خردمندی متوجه می‌شویم که منظور از این واژه همان است که در اسلام و قرآن از آن با عنوان عقل یاد می‌شود و جایگاهی بالاتر از تفکر دارد. در قرآن کریم، 49 بار از مشتقات ماده عقل استفاده شده، چنانکه در باب اهمیت تعقل آمده است که بدترین جنبندگان کسانی هستند که کر و گنگ‌اند و تعقل نمی‌کنند و یا از قول دوزخیان نقل شده که اگر عقل و اندیشه خود را به کار می‌گرفتیم، در دوزخ نمی‌افتادیم.
وی افزود: امیرالمؤمنین(ع) نیز در نهج‌البلاغه به بیان اهمیت و فواید خردمندی و ویژگی‌های افراد خردمند پرداخته است، چنانکه می‌فرماید: «ارزش و منزلت انسان در گرو عقل اوست»، یا «خرد موجب دوری از گناهان می‌شود» و یا «خردمند کسی است که هوس‌ها را ترک گوید و دنیا را برای تحصیل آخرت صرف کند». در ادب و فرهنگ ایرانی نیز می‌توان از فردوسی به عنوان خداوندگار خرد یاد کرد. تعابیری نظیر پیر دانا و فرزانه در ادبیات فارسی نیز حاکی از فرد خردمندی است که تمام جوانب یک مسئله را در نظر می‌گیرد.
عضو انجمن روانشناسی آمریکا با اشاره به معنا و مفهوم خردمندی از دیدگاه دانشمندان مختلف، گفت: افلاطون خردمندی را بالاترین دستاورد انسان می‌داند. در دیدگاه اریک اریکسون، از بزرگترین نظریه‌پردازان روانشناسی رشد، خردمندی آخرین و نهایی‌ترین مرحله تحول شخصیت است و فرد خردمند از مرگ نمی‌ترسد و هیچ‌گاه ناامید نمی‌شود.
وی ادامه داد: کارل گوستاو یونگ، نظریه‌پرداز روانشناسی شخصیت می‌گوید خردمند کسی می‌باشد که خود را به خوبی می‌شناسد و بر نقاط ضعف و قوت خود کاملا آگاه است. از دیدگاه رابرت جی استرنبرگ، روانشناس هوش نیز خردمند کسی است که در موقعیت‌های دشوار راه‌حلی متعادل ارائه می‌دهد که هم نفع فردی، هم مسائل اخلاقی و هم نفع جمعی را دربرمی‌گیرد. وی در تمایز بین خرد و هوش می‌گوید افراد باهوش خوب فکر می‌کنند، ولی لزوما به جامعه سود نمی‌رسانند.
قمرانی گفت: تحقیقات علمی نشان می‌دهد که افراد دارای خردمندی بالا، اختلالات جسمی و روانی کمتری اعم از اضطراب، افسردگی، ترس، استرس، پرخاشگری و خشونت را تجربه می‌کنند و در مقابل، رضایتمندی، شادی، خوشبینی، روابط دوستانه و امیدواری بیشتری را به دست آورده و بیماری آنها زودتر بهبود پیدا می‌کند. بنابراین مشخص می‌شود که خرد از دانش و هوش مهمتر است و می‌توان فرد باهوشی را سراغ گرفت که خردمند نباشد.
وی اظهار کرد: پروفسور مونیکا آردلت، محقق برجسته خرد در دانشگاه فلوریدا یک فصل از کتاب خود را به تفاوت‌های میان خردمندی با دانش و هوش اختصاص داده که بر اساس آن، دانش، کمی و ناشی از انباشت اطلاعات و داده‌ها است و خرد، کیفی بوده و به درک عمیق رویدادها مربوط می‌شود. ضمن اینکه دانش، کشف حقایق و ناشناخته‌ها و خرد به معنای بازنگری در معنا و مفهوم حقایق است. همچنین دانش به افراد برای مواجهه با موارد مورد انتظار کمک می‌کند، ولی خرد، افراد را برای مواجهه با حوادث غیر قابل انتظار و غیر قابل پیش‌بینی آماده می‌سازد.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان ادامه داد: دانش وابسته به زمان است، ولی خرد این‌گونه نیست. دانش مخصوص یک حوزه و خرد، جهان‌شمول می‌باشد. دانش از تئوری‌ها و نظریه‌ها سرچشمه می‌گیرد، اما آبشخور خرد، معنویت، اخلاق و معرفت است. از طرف دیگر، دانش با ظرفیت حافظه ارتباط و امکان دارد با افزایش سن کاهش یابد، اما خرد به اراده و عشق و علاقه فرد مربوط می‌شود و با افزایش سن کاهش نمی‌یابد. نهایتا باید گفت که در دانش و هوش، افراد بیشتر متوجه رفع مشکلات خودشان هستند، اما در خرد، افراد به مشکلات دیگران و جامعه و راه‌حل‌های آن نیز می‌اندیشند.
وی تصریح کرد: سوادآموزان را می‌توان خردمند بار آورد، چرا که صاحب تجربه‌اند و همین تجربه‌مندی بال پرواز آنها برای کسب خرد محسوب می‌شود.
قمرانی با بیان راهکارهای کسب خردمندی گفت: تاریخ و مطالعه عبرت‌های آن یکی از منابع کسب خرد است. چه بسیار بزرگان، علما و اندیشمندان که در تاریخ اسلام و ایران وجود دارند، ولی دانش‌آموزان و سوادآموزان ما با حکایت‌های حل مسئله زندگی آنها آشنا نیستند. از طرف دیگر، آشنایی با مفاهیمی چون هدفگذاری و اندیشیدن نیز می‌تواند به سوادآموزان در کسب خرد کمک کند.