جایگاه عدالت در الگوی پیشرفت بررسی شد

به گزارش ایکنا؛ امروز، 20 اردیبهشت ماه و در روز دوم هفتمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، نشست تخصصی عدالت در الگوی پیشرفت برگزار شد. حجت‌الاسلام سیدحسین میرمعزی و  ابراهیم برزگر اعضای هیئت رئیسه این نشست تخصصی را تشکیل می دادند. در این نشست تخصصی شهلا باقری میاب، مهدی جمشیدی، حسین خزایی، سعید مذبوحی، سید محمدکاظم رجائی، بهروز مرادی، محمد شجاعیان و سید احسان خاندوزی  به ارائه نتایج تحقیقات خود پرداختند.

نخستین پژوهشگری که در این نشست تخصصی به ارائه مقاله خود پرداخت، مهدی جمشیدی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بود که مقاله «معیارهای سیاست فرهنگی عادلانه در اسلام (دولت عدالت‌گرا در رهیافت پیشرفت فرهنگی)» ارائه داد. وی در این خصوص اعلام کرد: در این پژوهش، «عدالت فرهنگی» در «لایۀ دولتی» و از «منظر اسلامی» به بحث نهاده شده است. رفتارهای فرهنگی دولت را به طور معمول، «سیاست فرهنگی» می‌خوانند که متعلَّق آن، «جهانِ فرهنگی» در قلمرو واحدهای سیاسی و اجتماعی از سنخِ «دولت- ملّت» است.

جمشیدی در ادامه افزود: معیارهای شناسایی شده عبارتند از: دولت ارزشی و دینی (نفی دولت بی‌طرف و سکولار)، مرکزیّت و اصالت ارزش‌های اسلامی (نفی چندپاره‌گی و چندلایه‌گی سیاست فرهنگی)، وحدت‌گرایی و همبستگی فرهنگی دین‌مدرانه (نفی تشتّت و پراکندگی فرهنگی)، دین‌داری عقلانی و متعمقانه (نفی دین‌داری احساسی و قشری)، جمع‌گرایی و مسئولیّت‌اندیشی اجتماعی (نفی فردگرایی و بی‌تفاوتی اجتماعی)، جهانِ فرهنگی آزاد و باز (نفی جهانِ فرهنگی استبدادی و بسته)، اجرای قاطعانه و بی‌اغماضِ ارزش‌های فرهنگی (نفی مداهنه و مصانعه در اجرای ارزش‌های فرهنگی)، تفاوت در حمایت‌ از نیروهای فرهنگی (نفی برابری و همسانی در حمایت‌ از نیروهای فرهنگی)، بازدارندگی نسبت به نیروهای فرهنگی مضر (نفی ولنگاری و کثرت‌گرایی فرهنگی)، استقلال و مرزبندی با جهان‌های فرهنگی بیگانه (نفی هضم و استحاله شدن در جهان‌های فرهنگی بیگانه) و صدور و جهانی‌سازی ارزش‌های اسلامی (نفی ملّی‌اندیشی و انفعالِ فرهنگی).

دیگر مقاله ارائه شده در نشست تخصصی «احصاء، تبیین و تشریح معیارهای فرهنگی عدالت بر اساس منابع معتبر اسلامی» نام داشت که محصول تحقیق مشترک سعید مذبوحی فارغ التحصیل رشته علوم تربیتی از دانشگاه علامه طباطبایی، هدایت الله تقی زاده فارغ التحصیل رشته ادبیات عرب از دانشگاه فرهنگیان و امین باقری کراچی فارغ التحصیل رشته علوم تربیتی از دانشگاه فرهنگیان بود. سعید مذبوحی در این رابطه گفت:  عدالت از مهمترین و در عین حال پیچیده ترین مفاهیم انتزاعی بشری در طول تاریخ است و همیشه بر مصادیق و اجرای آن در عمل اجتماعی، مباحثه، مجادله و چالش های فراوانی بوده است. بدون تردید زندگی اجتماعی،قوانین و قواعدآن، انسان را به تلاش و تفکر واداشته است تا به دنبال مبنایی اخلاقی و اجتماعی برای رفتارهای فردی و اجتماعی خویش باشد تا بتواند براساس این مفاهیم که عدالت از زیباترین و گسترده ترین آنها است زندگی اجتماعی را به قضاوت بنشیند. وی در ادامه خاطر نشان کرد:  مفاهیم و مصادیق عدالت از پرمخاطب ترین و بحث برانگیزترین چالش های فکری تاریخی انسانها است و به همان نسبت احصاء یا استخراج ،تبیین و تشریح معیار برای عدالت از منظر فرهنگی به معنای مجموعه‌ای از ارزشها و هنجارهای مورد توافق یک جامعه هم می تواند از تازگی و تنوع خاصی برخوردار باشد. نوشتار حاضر به روش توصیفی -تحلیلی- استنتاجی به قصد استخراج و تبیین معیارهای فرهنگی عدالت در منابع معتبر دینی اسلامی است.

«معیارهای عدالت اقتصادی» دیگر پژوهش ارائه شده در این نشست بود که توسط حجت الاسلام سیدمحمدکاظم رجایی؛ دانشیار مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) ارائه شد. وی در این خصوص گفت: معیار، ملاک و مناط کلی است که راه را برای سنجش مفهوم از طریق شاخص آسان می‌سازد. معیار سنجش ممکن است از روش روابط عِلِّی ـ پیشینی ـ و یا از روش اِنِّی ـ معلولی ـ به دست آید. در این مقاله با روش تحلیلی توصیفی از طریق تبیین مفهومی، ابتدا چهار مفهوم عدالت اقتصادی به‌صورت مستقل مورد ملاحظه قرار گرفته و تلاش شده برای هر مفهوم در قلمرو خاص خود از روش پیشینی معیاری ارائه شود.

رجایی در ادامه با تاکید بر این نکته که : برپایه معنای تساوی؛ معیار برابری فرصتها به ویژه در ثروتهای اولیه و خدمات دولت معرفی شده‌اند؛ افزود: بر مبنای مفهوم حدوسط، معیار اعتدال؛ بر اساس مفهوم استحقاق در قلمرو توزیع سهم عوامل تولید؛ معیار استحقاق سهمی؛ در قلمرو توزیع مجدد بر پایه حق نیاز؛ معیار استحقاق حدکفافی و در قلمرو نفقه عیال، معیار استحقاق عرفی و سرانجام در عدم تفاوت فاحش طبقات درآمدی معیار توازن در سطح زندگی، درآمد و ثروت به عنوان معیار عدالت معرفی شده‌اند.

وی در خاتمه خاطرنشان کرد: بر پایه روایات ائمه معصومین (س) پنج معیار: وسعت در زندگی؛ عزت پیدا کردن حق؛ اقامه سبک زندگی دینی در میان مردم، برقراری صلح و آرامش، امید در میان مؤمنان و نومیدی در میان دشمنان، به عنوان معیارهای پسینی عدالت استخراج شده‌اند.

 دیگر مقاله‌ای که در این نشست تخصصی ارائه شد نیز توسط بهروز مرادی فارغ التحصیل جامعه‌شناسی دین با عنوان «معیارهای اجتماعی عدالت در اسلام » بود. وی در این رابطه اعلام کرد: در این مقاله؛ پس از ارائه ی تعریف عدالت و عدالت اجتماعی از دیدگاه متفکران و صاحب نظران غربی و مسلمان، مؤلفه‌ها و معیارهای عدالت اجتماعی در اسلام مورد کنکاش و پژوهش قرار گرفته است. این معیارها همان حوزه های متنوع و ابعاد متکثر عدالت در اسلام می باشند که از سرچشمه های قرآن و کلام ائمه ی شیعه استخراج و استنباط گردیده‌اند.

مرادی در ادامه افزود: همچنین در این اثر مکتوب تلاش گردیده ابعاد مختلف عدالت اجتماعی به عصر حاضر نیز تعمیم داده شود و مصادیق و معیارهای آن در زندگی جمعی انسان امروز نیز مورد بررسی قرار گیرد. این ابعاد به سه سطح خرد، میانه و کلان تقسیم بندی شده و هر کدام از این حوزه‌ها نیز به زیر مجموعه های ریز تری تقسیم شده‌اند.

وی در خاتمه خاطرنشان کرد: طی این تحقیق در سطح خرد؛ به روابط میان فردی پرداخته شده، در سطح میانه؛ مقوله ی عدالت در گروههای اجتماعی، سازمانها، طبقات، خانواده و آموزش مورد بررسی قرار گرفته و در سطح کلان؛ عدالت اقتصادی، نژادی، منزلتی (قانونی-حقوقی)، جنسیتی، سیاسی، فرهنگی و فرصت های کلان اجتماعی مورد توجه قرار گرفته‌اند. در بخش پایانی مقاله نیز برای رفع موانع تحقق عدالت اجتماعی در جامعه، پیشنهاداتی ارائه شده است.

در ادامه محمد شجاعیان عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه  به ارائه مقاله خود با عنوان «معیارهای عدالت سیاسی از دیدگاه اسلام: رویکردی انسان‌شناختی» پرداخته و گفت: موضوع این پژوهش، بررسی برخی دلالت های سیاسی تلقی اسلامی از انسان در زمینه تعیین اصول عدالت است. این بررسی از طریق پیوند عمیقی که عدالت با موضوع حقوق برقرار می کند صورت می گیرد. هر نظریه‌ای درباره عدالت مستلزم تبیین حقوقی برای انسان است. زیرا این حقوق همان چیزهایی هستند که نظریه عدالت قرار است یک نوع توزیع خاص برای آنها در میان اعضاء اجتماع سیاسی ارائه دهد.

وی در ادامه افزود: در این تحقیق با تکیه بر ایده دو ساحتی بودن وجود انسان دو دسته از حقوق را برای انسانها در نظر می گیرد. تلقی اسلامی از ماهیت انسان موجب می شود که هر برداشتی از عدالت معطوف به هر دوی این دسته از حقوق باشد. آنچه در این میان اهمیت دارد آن است که مبنای توزیع قدرت سیاسی در جامعه بسته به میزان رشد و تعالی یک فرد متفاوت خواهد بود و این تفاوت در نظام توزیع قدرت در تقابل با اندیشه های قرارداد گرایانه مدرن قرار دارد که ساحت فطری و الهی وجود بشر را انکار می کنند و آن را از فهرست خیرهای اجتماعی حذف می کنند.

آخرین مقاله ارائه شده در نشست تخصصی عدالت در الگوی پیشرفت نیز با همت سیداحسان خاندوزی استادیار دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی، حسین سرآبادانی دانشجوی دکتری علوم اقتصادی دانشگاه امام صادق (ع) و علی مصطفوی دانشجوی دکتری مدیریت دانشگاه امام صادق (ع) تهیه شده بود. عنوان این مقاله «بررسی شاخص‌های عدالت در اقتصاد متعارف و ارزیابی آنها از منظر اسلامی» بوده و سید احسان خاندوزی در رابطه با نتایج این تحقیق اعلام کرد: از میان شاخص‌های عدالت که تاکنون توسط صاحبنظران غربی و اسلامی طراحی شده است، کدام موارد در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت قابلیت استفاده و کاربست دارد؟ این پرسش اصلی مقاله حاضر است. برای پاسخ به آن، ابتدا رابطه الگوی پیشرفت،‌ شاخصها و نماگرها و معیارهای عدالت را به اختصار مورد بررسی قرار داده و نشان داده ایم محتوای ارزشی معیارهای عدالت، به وضوح خود را در شاخص‌های متفاوت نمایان می‌سازد.

وی در ادامه افزود: در این پژوهش با گردآوری تمامی شاخصهای عدالت اقتصادی (غربی و اسلامی) که از طریق روش کتابخانه‌ای و منابع دیجیتال قابل دسترس است، به طبقه‌بندی شاخصهای عدالت در اقتصاد پرداخته‌ایم. بخش سوم مقاله به ارزیابی شاخصهای متعارف عدالت اقتصادی، از منظر الگوی پیشرفت اسلامی اختصاص دارد و نشان می‌دهد اولا نماگرهای ترکیبی به سبب نزدیکی با معیار چندبعدی بودن عدالت اسلامی، از درجه اعتبار بالاتری نسبت به شاخصهای تک‌عاملی برخوردارند، ثانیا شاخصهای متعارف عمدتا با تمرکز بر دو مفهوم کانونی برابری (یا در رفاه،‌ یا منابع و یا فرصتها) و قابلیت ساخته شده‌اند که نقاط اشتراک و افتراق جدی با الگوی اسلامی دارند.

یادآور می‌شود، هفتمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت به میزبانی مرکز همایش‌های کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران از دیروز ۱۹ اردیبهشت، آغاز به کارکرده است. این کنفرانس‌ها که به‌طور سالانه برگزار می‌شوند باهدف جلب مشارکت گسترده پژوهشگران؛ نظریه‌پردازان و صاحبان فکر و اندیشه در فرایند طراحی مدل بومی پیشرفت کشور برگزار می‌شود.