قیام تنباکو و فتوای میرزای شیرازی مقدمه انقلاب مشروطه بود/ استبداد با دیکتاتوری متفاوت است

به گزارش ایکنا اصفهان، محمدعلی همایون کاتوزیان، عضو هیئت علمی مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه آکسفورد، روز گذشته، یکشنبه، 13 مرداد در همایش گفتمان حقوقی مشروطه که در خانه حقوق شهروندی اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: در سال 1342 قمری، قانون اساسی برای اولین بار در تاریخ ایران نوشته شد و حکومت را منوط به قانون کرد.

وی ادامه داد: تا دوران مشروطه در ایران، حکومت همواره استبدادی بود، یعنی دولت هیج حدی نداشت و قانونی اراده آن را محدود نمی‌کرد. شاه می‌توانست هر دستوری صادر کند، بدون اینکه قانون توانایی دخالت یا جلوگیری از آن را داشته باشد.

این عضو هیئت علمی مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه آکسفورد با بیان اینکه در تاریخ ایران تا مطرح شدن قانون، «استبداد» یک امر کاملاً طبیعی بود، افزود: در ایران همیشه مسئله و بحث و گفت‌وگو همواره در خصوص ظلم و عدل بود، نه استبداد و مشروطه و یا استبداد و قانون. در تاریخ هم همیشه شعرا و ادبا حاکمان را به عدل و ظلم نکردن نصیحت می‌کردند.

سرنوشت امیرکبیر قابل توجه است

کاتوزیان بیان کرد: گاهی اگر ظلم حاکم بیش از اندازه زیاد می‌شد، مردم شورش می‌کردند و این شورش می‌توانست حکومت را سرنگون کند. اگر یک حکومت استبدادی ساقط می‌شد هرج و مرج جای آن را می‌گرفت، نه قانون. هرج و مرج یعنی استبداد تجزیه شده است. این وضع ادامه پیدا می‌کرد تا جایی که مردم از کاری که کرده بودند پشیمان می‌شدند و در نهایت هم یک حکومت استبدادی دیگر بر سر کار می‌آمد.

وی گفت: در اوایل قرن 19 میلادی به خاطر جنگ‌های ایران و روس، شکست ایران و حضور انگلیس در سیاست کشور، کسانی مثل عباس میرزا متوجه شدند که تفاوتی بزرگی میان ایران و کشورهای اروپایی وجود دارد و برای حل این مشکل سعی کردند علوم و صنایع اروپا را به ایران وارد کنند. علاوه بر این عباس میرزا ارتشی مدون بر مبنای نظام اروپایی ساخت.

کاتوزیان با اشاره به اینکه امیرکبیر هم در خصوص این علوم و ابزارها تلاش ارزشمندی داشت، بیان کرد: سرنوشت امیرکبیر سرنوشتی جالب و قابل توجه است، او روستازاده‌ای بود که در آن حکومت استبدادی مقتدرترین فرد ایران شد و دست به اصلاحات زد. زمانی هم که دستور قتلش صادر شد، هیچ محاکمه‌ای برای او انجام نشد و بی‌دفاع به قتل رسید.

استبداد با دیکتاتوری متفاوت است

وی در ادامه با اشاره به تفاوت حکومت استبدادی و دیکتاتوری گفت: استبداد با دیکتاتوری متفاوت است؛ دیکتاتوری نوعی از حکومت است که یک هیئت حاکمه، حکومت می‌کند، نه یک نفر، به علاوه این هیئت قوانینی دارد که عملکرد آن را محدود می‌کند.

این عضو هیئت علمی موسسه شرق شناسی دانشگاه آکسفورد اضافه کرد: در نیمه دوم قرن 19 و بعد از قتل امیرکبیر، فکرها متوجه این شد که تنها علوم و ابزارهای فرنگی برای پیشرفت کافی نیست و موضوع قانون مطرح شد. در ادامه میرزا ملکم خان، کتابی نوشت به نام «کتابچه غیبی» و در آن حکومت را چند نوع دانست و گفت که یکی از انواع آن حکومت مطلقه است.

کاتوزیان بیان کرد: به گفته میرزا ملکم خان، حکومت مطلقه دو نوع است؛ حکومت منوط به نظم و قانون مانند کشورهای روسیه و اتریش، و حکومت نامنظم مانند حکومت استبدادی ایران. او معتقد بود نظم و قانون باید در کشور ایران برقرار شود. این بحث پس از او در میان مردم رواج پیدا کرد و در ادامه پنجره اروپا، مسئله قانون را برای ایران به وجود آورد.

وی افزود: میرزا ملکم خان روزنامه قانون را به چاپ رساند و در آن شروع به انتقاد از دولت کرد. پس از آن قیام تنباکو اتفاق افتاد و تجار و کسبه در مقابل امتیاز تنباکو مقامت کردند. در ادامه میرزا حسن شیرازی فتوایی صادر کرد که باعث شد مردم تنباکو و قلیان را تحریم کنند. به خاطر این اتفاق ناصرالدین شاه سعی کرد عقب نشینی کند و فقط صادرات را به خارجی‌ها واگذار کرد، اما مردم قبول نکردند و در نهایت ناصرالدین شاه مجبور به عقب نشینی شد و امتیازنامه را لغو کرد.

تحریم تنباکو آمادگی برای انقلاب مشروطه بود

کاتوزیان تأکید کرد: این حرکت اولین واقعه سیاسی در ایران و به نوعی آمادگی برای انقلاب مشروطه بود. در این حرکت دولت تصمیمی گرفت که مردم با آن مخالفت کردند و این مخالفت به خشونت کشیده نشد و در نهایت حکومت مجبور به عقب نشینی شد.
این عضو هیئت علمی موسسه شرق شناسی دانشگاه آکسفورد در ادامه گفت: پس از قیام تنباکو اتفاقات دیگری مانند فلک کردن چند بازرگان محترم و قهر علما و مهاجرت آنها به قم در زمان مظفرالدین شاه رخ داد. مظفرالدین شاه خود انسان ضعیفی بود و توانایی مقابله با مشروطه‌خواهان را نداشت، اما صدراعظم او، عین‌الدوله، این کار را انجام می‌داد.

وی گفت: پس از مهاجرت علما به قم عین‌الدوله و مظفرالدین شاه تحت فشار قرار گرفتند و زمانی که بست نشینی بزرگی در سفارت انگلیس صورت گرفت، عین‌الدوله عزل شد و مظفرالدین شاه فرمان مشروطه را صادر کرد.

کاتوزیان با بیان اینکه قانون در مشروطه امری بسیار مقدس بود، تصریح کرد: مشروطه قیام ملت بر ضد دولت بود و در نهایت پیروز شد. اما این پیروزی دوام چندانی نداشت، نمایندگان مجلس با همدیگر و با دولت مخالف بودند، شیرازه مملکت در حال فروپاشی بود، ایلات و سران ولایات دست به شورش زده بودند و مشروطه خواهان قدیمی نیز به نوعی از این نهضت ناامید شدند.

انتهای پیام