تحول در غزل‌سرایی؛ ویژگی برجسته شعر کمال‌الدین اسماعیل

زهره نجفی، عضو هیئت‌علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان، با اشاره به هفتم دی ماه، روز بزرگداشت کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی، اظهار کرد: وی از شاعران برجسته‌ای بود که موجب تحول در قالب شعری غزل شد. تا قبل از کمال‌الدین اسماعیل، شاعران بیشتر مایل به سرودن قصیده بودند و وی علاوه بر اینکه قصاید درخشانی هم دارد، توانست سبکی نو در غزل‌سرایی به وجود آورد و غزلیاتی شاعرانه، لطیف و با تصاویر زیبا خلق کند و به دلیل تصاویر زیبایی که در اشعار خود اعم از قصیده و غزل خلق کرد، به خلاق‌المعانی مشهور شد.

وی افزود: زبان شاعرانه، لطیف و عاطفی هم در قصاید کمال‌الدین اسماعیل وجود دارد و هم در غزلیاتش، ولی تأثیر وی بیشتر در همان تغییری است که در غزل به وجود آورد و شروع به سرودن غزل در قالب‌های نو کرد. این شیوه غزل‌سرایی در شاعران بعد از وی تأثیر زیادی گذاشت، به گونه‌ای که شاعری مثل حافظ به استقبال غزل‌های او رفته و ابیات کمال‌الدین اسماعیل را در شعر خود آورده و حتی به نام وی نیز اشاره کرده است: «ور باورت نمی‌کند از بنده این حدیث / از گفته کمال دلیلی بیاورم / گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر / آن مهر بر که افکنم آن دل کجا برم».

عضو هیئت‌ علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان بیان کرد: هر چند کمال‌الدین اسماعیل در دوره مغول از دنیا رفت، ولی با این وجود، قصاید و غزلیات وی باقی مانده است. قبل از وی، انوری به این سمت‌وسو حرکت کرد که در قالب غزل تحولی ایجاد کند، ولی غزلیات کمال‌الدین اسماعیل یا تلاشی که او در این زمینه انجام داد، بیشتر مورد توجه است و مفاهیمی که در شعر خود آورده و معانی جدیدی که در غزل خلق کرده، بسیار قابل توجه است. از ویژگی‌های برجسته شعر کمال‌الدین اسماعیل نیز می‌توان به نازک‌اندیشی، معانی و التزامات خاص و ردیف‌های شعری قابل توجه اشاره کرد.

نجفی اضافه کرد: به جز شاعران سبک خراسانی که بیشتر مدیحه‌سرا بودند، شاعران دیگر در کنار مضامین مختلف، به مسائل حکمی نیز می‌پرداختند. کمال‌الدین اسماعیل نیز مانند شاعران قبل از خود مدیحه‌سرا بود و بیشتر مدح می‌گفت، ولی در عین حال به نکات حکمی و مسائل اخلاقی نیز در شعر خود می‌پرداخت و سعی می‌کرد در خلال مدایح، نکات حکمی و اندرزهایی را هم به مخاطب منتقل کند، ولی با توجه به سبک ادبی آن زمان و آنچه رواج داشته است، اشعار مدحی زیادی دارد، هر چند در لابلای این اشعار می‌توان نکات حکمی و اخلاقی ارزنده‌ای نیز یافت.

وی اظهار کرد: کمال‌الدین اسماعیل به لحاظ شعری بسیار تحت تأثیر پدرش، جمال‌الدین عبدالرزاق قرار داشت و بیشتر از شاعران دیگر، می‌توان تأثیر پدرش را در اشعار وی دید. هر چند نمی‌توان گفت کمال‌الدین اسماعیل خیلی تحت تأثیر سبک خراسانی بوده، ولی از شاعری مثل انوری نیز تأثیر پذیرفته است. در ادبیات فارسی، معمول این بوده که شاعران از شعر شعرای قبل از خود نمونه می‌آوردند یا به استقبال اشعار آنها می‌رفتند، ولی گاهی اوقات یک شاعر آن‌قدر جایگاه بزرگی دارد که اسم شاعران دیگر در شعر او می‌تواند تأثیرگذار باشد. قطعا شاعران زیادی را می‌توان یافت که از کمال‌الدین اسماعیل تأثیر پذیرفته یا به استقبال شعر او رفته باشند، ولی اینکه حافظ به عنوان یکی از شاعران برجسته زبان فارسی از کمال‌الدین اسماعیل نقل قول کند و نام او را هم بیاورد، بسیار قابل توجه است.